wrapper

Материалы отфильтрованы по дате: Феврал 2021
Душанбе, 08 Феврал 2021 09:54

Гӯш кун ҷоно…

         Рӯзҳои 8-11 ноябри соли 2011 дар ш. Алмаатои Ҷумҳурии Қазоқистон дар семинари байналхалқие ширкат доштам. Семинар барои 4 рӯз ба нақша гирифта шуда буд. Чорабинии мазкур дар мавзӯъҳои гуногун, аз ҷумла: «Геополитикаи кишварҳои Осиёи Марказӣ ва мавқеи бозингарони пешбар», «Таҳдидҳо ва хатарҳои нав дар Осиёи Марказӣ ва Афғонистон», «Мушкилоти ба эътидол овардани вазъият дар Афғонистон», «Ҳамкории кишварҳои Осиёи Марказӣ бо ташкилотҳои минтақавӣ: ТАҲА (ОБСЕ), ОДКБ (СААД), ШОС (СҲШ), СВМДА (МҲТБО), НАТО ва дигарҳо» бахшида шуда буд.

         Соатҳои охири рӯзи сеюми семинар ба шакли саволу ҷавоб ва ба забони англисӣ ҷараён доштанд. Иштирокдорони семинар асосан ҳарбиҳо ва бештар атташеҳои низомии назди сафоратҳои кишварҳои хориҷии муқими Остонаву Алмаато буданд.

         Чун ман забони англисиро ба дараҷаи лозим балад набудам, рафти семинар бароям бисёр дилгиркунанда буд. Ба фикр афтодам ва то андозае аз лаҳзаҳои умри сипаригашта афсӯс хӯрдам. Ва ба худ андешидаму гуфтам, ҳайфо, ки умр гузашт ва фурсатҳои хубу мувофиқи забономӯзӣ аз даст рафтанд. Афсӯс, ки вақт гузаштаву дер шуда ва дар ин синну сол аз бар кардани забони бегона, алалхусус забони англисӣ хеле мушкил аст. Ба хусус, агар шавқу рағбати забоназхудкунӣ дар инсон кунд шуда бошад ва ё аз танбаливу гарданшахӣ на ақл танро маҷбур ба кор карда тавонаду на тан ақлро мутеъ гардонад.

         Дар давоми фаъолияти кориву хидматии чиҳилсолаам, ба хусус ҳангоми сафарҳои хидматӣ ва кору таҳсил дар Афғонистон, ИМА, Чин, Ҳиндустон, Олмон, Эрон, Россия, Украина, Қазоқистон, Қирғизистон, Ӯзбекистон ва дигар кишварҳо борҳо ба чунин мушкилот рӯ ба рӯ гардида, аз хуб надонистани забони англисӣ хиҷолатманд ва озурдахотир низ гаштаам. Ба хусус, агар забони кории ҷамъомад, ба кадом шакле, ки доир гардад (конференсия, семинар, мизи мудаввар ва ғайра), забоне бошад, ки Шумо онро ё тамоман намедонед, ё хеле бад медонед.

         Шарт нест, ки дар ин маврид ба надонистани забони кории маърака аз ҷониби Шумо таъкид кунанд. Таъкидҳои шуда ба ҳеҷ сурат надонистани забон аз тарафи Шуморо ҷуброн намекунанд ва Шуморо аз хиҷолату озурдахотирӣ наҷот намедиҳанд. Ягона роҳе, ки метавонед аз ин нороҳатиҳо ва хиҷолатзадагиҳо гӯё дур бошед, рад намудани даъват ва нарафтан ба он чорабинӣ аст. Вале, боз ҳам ҳолате ба Шумо рух хоҳад доду Шуморо сархаму музтар хоҳад кард, ки аз ҳолатҳои ҳангоми рафтан бадтар хоҳанд буд. Охир, инсон наметавонад, ки тамоми умр ба иллати надонистани забон дар махдудият қарор дошта бошаду аз ватан берун наравад.

         Насиҳат, ҳидоят, хоҳиш ва таманнои банда аз ҷавонҳо ҳамин аст, ки фурсатҳоро ғанимат шуморанд, аз онҳо ба таври комил истифода баранд, танро заҳматпазир кунанд, дар ҳама кор ақлро (агар Худованд онро лоиқ дида бошад) бар тан роҳбар донанд ва бештар ба ақл такя намоянд, зеро бар дидаҳои чашм ва бар ҳавасҳои дил эътимоди комил доштан на ҳамеша ба нафъи кор аст. Ин ҷо ақл бояд роҳбару роҳнишондеҳ бошад!

                                      Зи дасти дидаву дил ҳарду фарёд,

                                      Ки ҳар чӣ дида бинад, дил кунад ёд.

         Хулоса, агар хоҳед, ки дар миёнсолӣ коратон бо барор бошаду худатон аз кору зиндагӣ лаззат баред ва дар пирӣ хору залил нагардеду давлати пирӣ насибатон гардад, дар ҷавонӣ заҳмат кашед!!! Бе заҳмату ранҷ ганҷи мақсуд ба даст нахоҳад омад. Ҳар як ҷавоне, ки орзу ва мақсади пайдо кардани мавқеи хеш дар ҷамъиятрову хоҳиши расидан ба ҷоеро дорад, бояд ва ба таври ҳатмӣ як ихтисоси хубро ба таври амиқ ва ҳамаҷониба аз худ кунад,(албатта ихтисос хубу бад намешавад,муҳимаш он аст, ки ҳар ихтисосеро, ки интихоб мекунед бояд хеле хуб, амиқ ва ҳаматарафа аз худ карда шавад,то дар миёни дорандагони ҳамин ихтисос намуна бошеду аз чониби мардум эътироф шуда ва шинохта). Бубинед, агар Шумо як косиби хуб, яъне як сартароши хушмуомилаву хушкор, як устои дару тирезасози мумтозу ҳалолкор, як пазандаи хӯрокҳои хушмазаву гуворо, як устои бомаҳорати таъмири мошинҳо, як ҷарроҳи сабукдасту ширингуфтор, як муаллимаи ғамхору мушфиқ ва ҳатто як мударриси донишманду бодиёнат ба воя расед, мардуми корафтода аз ҳар гӯшаю канори кишвар Шуморо суроғ карда меоянд.

         Дуввум, як забони хориҷиро (агар англисӣ бошад, боз беҳтар) бо тамоми нозукиҳояш аз бар карда бошеду онро хуб ва ба мавқеъ истифода бурда тавонед. Агар имконият даст диҳаду боз ду-се забони дигарро аз худ намоед, нуран алонур мешавад. Беҳуда нагуфтаанд, ки «забон донӣ, ҷаҳон донӣ». Имрӯзҳо, ки мо ба самти ҷаҳонӣ шудан равон ҳастем, донистани забон ё забонҳои хориҷӣ дар ҳаёти ҳар як ҷавон аз аҳамияти фавқулодда бархӯрдор аст.

         Сеюм, кор бо компютерро ба дараҷаи олӣ аз худ намоед. Тамоми ё аксарияти он амалиётеро, ки тавассути компютер анҷом дода мешавад, донед, бахусус барномарезиву барномасозӣ, ҳуруфчинӣ, чоп, хидматрасонӣ ва ғайраро.

         Чаҳорум, ба хондани китобҳои адабиву бадеӣ шавқ дошта бошед. Китоби зиёд хондан, ҳангоми фориғ будан аз дарсу кор Шуморо аз хастаҳолӣ берун мекашад, ҳам рӯҳи Шуморо болида медорад ва ҳам Шуморо сухандону суханфаҳм мекунад. Аз ҳама муҳимаш он, ки дар натиҷаи хондани китобҳои зиёди адабиву бадеӣ, захираи луғавии Шумо бой мегардад ва ҳангоми сӯҳбат ё баромад аз наёфтани калимаҳову ибороти лозим хиҷолатзада намегардед. Басо олимону донишмандони зиёде дорем, ки аз сӯҳбати бе «шпаргалка» ҳарос доранд.

Собиқ Президенти Қазоқистон Н.А.Назарбоев дар яке аз мулоқотҳояш бо хатмкунандагони мактабҳои таълимоти миёнаи махсус дар шаҳри Остона (ҳозира Нурсултон) ба хатмкунандагони соли хониши 2012-2013 муроҷиат карда гуфта буд, ки «ман медонам, ки ҳамаи шумо дар ҷараёни таҳсил асосан аз васоити техникӣ ва сайтҳои интернетии гуногун истифода кардаед ва китоб нахондаед ё хеле кам хондаед. Дар ёд дошта бошед, ки фардо шумо хидмати онҳоеро хоҳед кард, ки ҳар чӣ бештар китоб хонаанд. Аз ин рӯ, то имкон доред,китоб хонед!»

         Агар ҳар касе дар ҷавонӣ ба ин омилҳои муҳим даст биёбад, ҳеҷ гоҳ хор нагардаду аз пайи кор надавад, баръакс ҳам кор аз ақиби ӯ ва ба суроғи ӯ хоҳад омаду ҳам мардуми корафтода ва ҳам роҳбарони идороту муассисот дигар баҳонае барои ба кор нагирифтани ӯ нахоҳанд ёфт.

 Н.Холназаров,

ходими калони илмии

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои

Осиё ва Аврупои АМИТ

 

Давлати дунявӣ беҳтарин низоми давлатдорӣ дар замони муосир маҳсуб мешавад. Он имконият фароҳам меорад, ки ҷомеа ҳам арзишҳои миллӣ ва ҳам арзишҳои динии худро бе ягон монеа, дар доираи қонунгузории амалкунанда арҷгузорӣ намояд.

 Ҷумҳурии Халқии Полшаро аз охирҳои соли 1989 сар карда Ҷумҳурии Полша  меноманд. Масоҳаташ 324 ҳазор км2 буда, ҳудуди мамлакат аз шимол ба ҷануб дар масофаи 650 км аз шарқ ба ғарб дар масофаи 700 км тӯл кашидааст. Хусусиятҳои муҳими мавқеи географӣ дар он аст, ки Полша дорои майдони калони фаррох аст. Аз ҳудуди мамлакат як қатор роҳҳои транзитӣ мегузаранд ва мамлакат дар масофаи зиёда аз 500 км роҳи баромад ба баҳрро дорад. Инчунин, мамлакат ба давлатҳои рушдёфтаи Иттиҳоди Аврупо наздик ҷойгир буда, имконоти бо ин давлатҳои ба роҳ мондани алоқаҳои иқтисодиро доро мебошад. Соли 2004 ҳамчун  аъзои комилҳуқуқӣ Иттиҳоди Аврупо пазируфта мешавад. Полша аз ғарб бо Германия, аз ҷанубу ғарб бо Чехия, аз ҷануб бо Словакия, аз ҷанубу-шарқ бо Украина, аз шарқ бо Белоруссия, аз Шимолу-шарқ бо Россия (вилояти Каленинград) ҳамсарҳад мебошад.

Душанбе, 08 Феврал 2021 08:46

Таърихи сиёсии Шоҳигарии Тайланд

Қисми 1
 
  Бозёфтҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки одамон дар қаламрави Тайланди муосир аллакай 10 ҳазор сол пеш зиндагӣ мекарданд ва онҳо бештар аз 5 ҳазор сол пеш ба парвариши шолӣ шурӯъ карданд. Онҳо тавассути водии Меконг муҳоҷират мекарданд. Аввалин давлат дар ин қаламрав соли 1096 сохта таъсис ёфт ва Пхаяу ном дошт. Он тадриҷан афзоиш ёфта, таъсири худро афзоиш дод.
Аҷдодони таиландӣ эҳтимол аз Чини Ҷанубӣ ба муҳоҷирати меҳнатӣ рафтаанд. Ин муҳоҷират дар тӯли чандин аср дар соҳилҳои дарёҳо сурат мегирифт. Дар асрҳои 11-12. муҳоҷирон ба марзҳои давлати Камбуҷадеши Кхмер, ки маркази он Ангкор (дар қаламрави Камбоҷаи ҳозира) буд, расиданд. Дар байни сокинони заминҳои ба ӯ тобеъ, аксарият монахҳо буданд.
Аввалин таиландӣ, ки онро дар солномаҳои Ангкор Сиам меномиданд, зоҳиран ба туфайли тамос бо тамаддуни Кхмер ва Мон ба сатҳи баланди фарҳанг ва ташкилоти ҷамъиятӣ расид. Бо мурури замон Таиланд дар ҳаёти давлати Ангкор нақши муҳим бозид.
Оҳиста-оҳиста сиамҳо ба мухторият ноил шуданд ва дар соли 1238  давлати худ Сухотайро дар шимоли ҳамвории марказӣ бо пойтахти ҳамном (дар транскрипсияи муосири русӣ Сухотай) таъсис доданд. Князигариҳои хурди Таиланд дар шимоли Таиланд (Ланна), дар ҷануби Лаос (Пхаяу) ва дар ҷануби ҳамвории марказӣ (Лопбури) ба вуҷуд омаданд. Дар охири асри 14 давлати Лопбурӣ бо марказаш дар шаҳри Ауттхая (ҳозира Аюття) салтанати Сухотайро мутеъ карда, қудрати худро ба ҷануби Лаос, ҷануби Бирма ва қисми зиёди Таиланд дар нимҷазира паҳн кард. Дар миёнаи асри XV Ангкор низ мутеъ карда шуд. Тибқи ривоят, бисёр рассомон, косибон ва коҳинон-брахманҳо аз он ҷо ба Аюттия кӯчонида шуданд.
Сиамҳо аз халқҳои забтшуда унсурҳои зиёди фарҳангро қабул карданд аз қабили:  навиштан, ғояҳои динии ҳинду ва буддоӣ, услубҳои санъати тасвирӣ ва меъморӣ ва низоми ҳукумат. Мисли подшоҳони Кхмер, подшоҳони Таиланд боварӣ доштанд, ки маросимҳои боҳашамати дарборӣ, ки аз ҳиндуҳо гирифтаанд, ба мустаҳкам кардани қудрат ва ҳокимияти онҳо мусоидат хоҳанд кард. Аз амалияи қасри ҳамсояҳо, қишрҳои болоии ҷомеаи Сиам дастовардҳои зиёди фарҳангӣ, аз ҷумла дар соҳаи бадеӣ, театр ва сохтмони биноҳои диниро ба даст оварданд.
Дар охири асри XV, ташаккули давлати феодалии сиамӣ ба анҷом расид, ки он дар кодекси қонунҳои шоҳ Трайлок (Боромотраилоканат) дар бораи иерархияи ҳарбӣ, шаҳрвандӣ ва музофотӣ сабт карда шуд. Деҳқонон вазифадор буданд, ки вазифаҳои меҳнатиро ба ҷо оваранд ва ба заминдорон андоз супоранд, чунки мақом ва сарвати онҳо аз манфиати подшоҳ вобаста буд. Дар навбати худ, феодалҳо вазифадор буданд, ки шоҳро бо сарбозон таъмин намуда, андоз супоранд. Ин кишвар камаҳолӣ буд, аз ин рӯ, дар ҷангҳои Сиам бо Лаос ва Бирма ҷонибҳо кӯшиш мекарданд, ки одамонро на ин ки забт кунанд, балки ҷалб кунанд. Тамоми деҳаҳо маҷбуран ҳамчун ғолиб кӯчонида шуданд.
Алоқа  бо Аврупоиҳо. Дар асрҳои 16-17 Сиам бо тоҷирони аврупоӣ робита барқарор кардан гирифт. Савдо бо Чин ва Ҷопон мунтазамтар буд, аммо подшоҳони сиам ба аслиҳаи оташфишони аврупо таваҷҷӯҳи хоса зоҳир мекарданд. Баъзе ҳокимон фиристодагони худро махсус ба он ҷо фиристоданд, то онҳо бо техникаи сохтани силоҳҳо шинос шаванд ва онҳоро барои эҳтиёҷоти салтанат харидорӣ кунанд.
Вазъи сиёсии Сиам дар асри 17 ноустувор буд: ҷангҳои шаҳрвандӣ ва даргириҳои мусаллаҳона ҳангоми гузаштан ба тахт зуд-зуд ба амал меомаданд. Ба чунин муноқишаҳо аксар вақт соҳибкорон ва авантюристҳои хориҷӣ дахолат мекарданд.
Ҳокимияти мутлақи сулолаи Чакрӣ. Вазъият дар Сиам ҳар қадар устувортар шавад, сулолаи Конбаун, ки худро дар Бирма мустаҳкам кардааст, ҳамон қадар хашмгинтар мешавад. Дар ниҳоят, ба артиши Бирма муяссар шуд, ки пойтахти Сиам Аюттхаяро дар соли 1767 забт кунад, аммо дере нагузашта ба сабаби ҳамлаи артиши Чин ба Бирма маҷбур шуд, ки онро тарк кунад. Дар ин ҳол холигии майдон ​​ба вуҷуд омада, панҷ нафар довталабон, ки ҳар яке аз онҳо дар як қисми муайяни салтанати нобудшуда бартарӣ доштанд, ба мубориза барои тахт дохил шуданд, ки он бо пирӯзии Пя Таксин, ки пойтахти худро дар Тхунбури, дар наздикии лаби дарёи Чао Фрайя таъсис додааст, хотима ёфт. Пас аз он, ӯро яке аз генералҳои худ Фрайя Чакри барканор кард, ки пойтахтро ба соҳили муқобили дарёи Чао Фрайа ба Бангкок интиқол дод. Ҳама подшоҳони сулолаи нав номи Рама (ҳозира Rama IX) -ро гирифтанд.
Рама I (ҳукмронии 1782-1809) ва Рама II (1809-1824) давлатро муттаҳид намуда, низоми муносибатҳои феодалиро аз бисёр ҷиҳат шабеҳ ба муносибатҳое, ки дар давраи ҳукмронони Аюттия вуҷуд доштанд, барқарор карданд. Рама III (1824–1851) ва Рама IV (1851–1868) бо Ғарб дар асоси систематикӣ муносибатҳо барқарор карданд, бо давлатҳои Аврупо ва ИМА созишномаҳои тиҷоратӣ ба имзо расониданд ва монополияи подшоҳиро дар савдои хориҷӣ лағв карданд. Рама IV, ки бо номи шоҳ Монкут низ маъруф аст, забонҳо ва илмҳои Ғарбро меомӯхт ва муаллимонро аз Аврупо ва Амрико ба дарбори худ даъват мекард.
Писари ӯ Рама V ё шоҳ Чулалонгкорн (1868–1910) таҷдиди сохтори давлатиро оғоз намуда, системаи кӯҳнаи  ҳукуматро барҳам дод ва ба ҷои он сохтори бюрократиро, ки ба маъмурияти мустамликаи Бритониё дар Бирма тааллуқ дошт, ташкил кард. Чулалонгкорн ба сохтани роҳҳои оҳан ва рушди алоқа, ки нуфузи ҳукумати марказиро дар минтақаҳои канорӣ тақвият мебахшиданд ва қувваҳои мусаллаҳро замонави мекарданд, фаъолона мусоидат намуд. Подшоҳ маҷбур буд аз ҳуқуқҳояш ба баъзе минтақаҳои вобаста ба Сиам дар Камбоҷа ва Лаос ба фоидаи фаронсавҳо даст кашад ва инчунин аз султонатҳои сарҳадӣ дар Малайя ба манфиати англисҳо даст кашид. Бо вуҷуди ин, Сиам ягона кишваре дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ буд, ки истиқлолияти худро нигоҳ дошт.
Устувории бештари дохилӣ ва дастрасӣ ба бозорҳои ҷаҳонӣ ба рушди иқтисодии Сиам, ки то бӯҳрони ҷаҳонии иқтисодии солҳои 1930 идома дошт, мусоидат кард. Деҳқонони сиам бе душворӣ аз истеҳсоли истеъмолӣ ба истеҳсоли тиҷоратӣ гузаштанд ва парвариши шолиро барои содирот ба даст гирифтанд. Афзоиши босуръати бозори биринҷ ба консентратсияи сармоя дар дасти заминдорон ва соҳибкорони ҷамъиятҳои этникии Таиланд ва Чин мусоидат кард.
Савдо ва саноати хурд ба шарофати саъй ва кушиши чиниҳои ба кишвар омада бомуваффақият рушд карданд. Вуруди онҳо дар солҳои 1900-1930 на танҳо ба имкониятҳои мусоид, ки дар Сиам фароҳам оварда шудаанд, балки ба бартараф кардани харобиҳо дар худи Чин дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ низ сабаб шуданд.
Аз инқилобӣ давлати 1932 то тамомшавии ҷангӣ дуюми ҷаҳони. Сохторҳои қавии мутамаркази сиёсӣ дар доираи низоми мутлақият, дар зери подшоҳи бонуфуз ва фаъол Рама V бомуваффақият амал мекард. Соли 1932 як гурӯҳи хурди амалдорон ва низомиён табаддулоти хунинро ба амал оварданд. Шоҳ Рама VII Прачатипок (1925-1935) маҷбур шуд, ки ҳокимияти иҷроияро ба ҳукумат супорад. Дар конститутсияи нав, имтиёзҳои шоҳ маҳдуд буданд.
Аммо, тағироти куллӣ ҳеҷ гоҳ амалӣ намешуданд. Синфи миёнаи муқарраршуда, аз ҷумла соҳибкорони чинӣ, фаъолияти ками сиёсӣ нишон доданд. Ин асосан ба рақобати бюрократия ва артиш вобаста буд ва дар ниҳоят афсарони олӣ пирӯз шуданд. Яке аз ташаббускорони асосии табаддулот, профессори ҳуқуқӣ Приди Паномионг барномаи иқтисодии сотсиалистиро пешниҳод кард, ки боиси норозигии доираҳои низомӣ гардид. Дар соли 1933 низоъ ба амал омад ва низомиён назорати ҳукуматро дубора ба даст оварданд. Дар охири ҳамон сол, ҷонибдорони подшоҳӣ ба исён шурӯъ карданд, ки онро яке аз мухолифони асосии Приди Паномёнг - Пибунсонграм пахш кард. Соли 1939 ин давлат расман Шоҳигарии Таиланд (то ин сол Сиам) ном гирифт.
Соли 1941 нерӯҳои Ҷопон ба кишвар ҳуҷум оварданд ва муқовимати кӯтоҳи тайҳоро шикастанд. Сарвазири Таиланд дар солҳои 1938-1944 Пибунсонграм ба дастгирии Ҷопон баромад. Приди Паномёнг ба фаъолияти пинҳонӣ гузашта, ба истилогарон муқовимат ташкил кард. Дар давраи Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ вазъ дар Таиланд нисбатан ором боқӣ монд ва ин кишвар ба шарофати ҷунбиши Озоди Танг бо сарварии Приди Паномён ҳатто бо Иёлоти Муттаҳида муносибатҳои хубро нигоҳ дошт, гарчанде ки он иттифоқчии Ҷопон маҳсуб мешуд.
Ҷанги Сард ва ҷанг дар Ветнам. Таҳти роҳбарии Приди Паномён, ки моҳи март - августи 1946 ҳукуматро сарварӣ мекард, кишвар дубора Сиам ном гирифт. Соли 1947, дар натиҷаи табаддулот,  Приди аз вазифа сабукдӯш карда шуд. Соли 1949 номи қаблии кишвар - Шоҳигарии Таиланд барқарор карда шуд.
Дар тӯли ин солҳо, артиш боз ба қувваи ҳукмронии сиёсӣ табдил ёфт, ки ба он заъфи ҳизбҳои шаҳрвандӣ ва номукаммалии сохтори давлатӣ мусоидат намуд. Ҳукуматҳои ҳарбӣ бо сардории Пибун Сонграм (1948-1957), Сарит Танарат (1959-1963) ва Тан Киттикачон (1963-1973) ба иттифоқ бо ИМА содиқ монданд.Дар ҷанги Ветнам  пойгоҳҳои ҳавоии Амрико дар шимолу шарқи Таиланд ҷойгир буданд. Дар солҳои 1967-1972, гурӯҳҳои низомии Таиланд ба режими Ветнами Ҷанубӣ кӯмак мерасонданд. Дар навбати худ, Таиланд ба андозаи тақрибан 2млрд$ (дар солҳои 1950-1975) ёрии калони иқтисодӣ ва ҳарбии Амрикоро дарёфт намуд. Нерӯҳои ИМА дар соли 1973 аз Таиланд бароварда шуданд.
Тайланд дар замонӣ нав (баъд аз соли 1970 ). Дар ибтидои солҳои 70-ум, Таном Киттиачон конститутсияро боздошта, ҳизбҳои сиёсиро бо назардошти шароити шадиди дохилӣ ва таназзули иқтисодӣ манъ кард. Матни нави пешниҳодшудаи конститутсия ташкили як мақомоти олии қонунбарорро танҳо бо усули таъинот пешбинӣ мекард. Ин боиси намоишҳои донишҷӯён дар соли 1973 шуд, ки ба ошӯбҳои саросари кишвар мубаддал гаштанд. Артиш аз иҷрои фармони пахш кардани онҳо саркашӣ кард ва афсарон талабҳои азимро барои ташкили ҳукумати шаҳрвандӣ дастгирӣ карданд. Конститутсияи нав соли 1974 қабул карда шуд ва ҳукуматҳои шаҳрвандӣ то соли 1976 дар сари қудрат буданд.
Дар давраи ҳукмронии демократӣ дар солҳои 1973-1976 дар Таиланд корпартоиҳои такрорӣ, намоишҳо ва қатли ходимони сиёсӣ ба амал омаданд. Дар ин замина, эътимод ба сохти конститутсионӣ коҳиш ёфт ва дар ҷомеа тафриқа ба вуҷуд омад. Аз ин рӯ, табаддулоти соли 1976 дар доираҳои муҳофизакор ва синфи миёна ва инчунин аз тарафи низомиён дастгири ёфт. Танин Крайвичиен, ки аз ҷониби низомиён ба вазифаи сарвазир пешбарӣ шуд, ҳама зуҳуроти дигарандеширо бераҳмона пахш кард. Соли 1977 ҳукуматро генерал Криангсак Чаманан сарварӣ мекард, ки дар соли 1980 генерал Прем Тинсуланонд ба ҷои ӯ нишаст.
Тайланд дар охири асри 20. Дар солҳои 80-ум низоъҳои сиёсӣ ба коҳиш оғоз кард ва рушди иқтисодӣ суръат гирифт. Туризми хориҷӣ ба манбаи асосии мубодилаи асъор мубаддал гашт, ки ба он қисман авҷгирии кори ҷинсӣ сабабгор шуд. Содироти анъанавии маҳсулоти нассоҷӣ ба нақшаи дуюмдараҷа табдил  шуд.
Афзоиши синфи миёна рушди иқтисодии кишварро ҳамроҳӣ кард ва эҳёи мухолифат ба қудрати ҳарбиро муайян кард, гарчанде ки ҳукумати Прем Тинсуланонда сиёсати мутавозин ва либералиро пеш мебурд. Соли 1988 вазифаи сарвазирро генерали мустаъфӣ Чатичаи Чунҳаван гирифт, ки ҳукумати вай дар натиҷаи як табаддулоти дигари хунрез дар 23 феврали соли 1991 сарнагун карда шуд. Дипломат Ананд Панярачун муваққатан ба вазифаи сарвазир таъин карда шуд. Конститутсия боздошта шуд, вазъи ҳарбӣ эълон карда шуд ва ҳарду палатаи парламент пароканда карда шуданд. Интихоботи парлумонӣ моҳи марти соли 1992 баргузор шуд. Онҳоро ҳизби низомии Самахи Там, ки генерал Сучинд Крапраюнро ба мансаби сардори ҳукумат пешбарӣ кард, пирӯз шуд.
Моҳи майи соли 1992 дар Бангкок тазоҳуроти зиддиҳукуматӣ оғоз ёфт. Ҳукумат дар кишвар вазъи фавқулодда ҷорӣ кард ва ба қисмҳои артиш амр дод, ки барои пароканда кардани тазоҳуркунандагон оташ кушоянд. Ин амал боиси нооромӣ дар пойтахт ва шаҳрҳои дигар гардид.
Зӯроварӣ танҳо пас аз дахолати шоҳ Рама IX (Бумибол Адулядей) қатъ карда шуд, ки ӯ ба хотимаи  муқовимат даъват кард. Сучинда Крапрайун дастгирии тарафдоронашро аз даст дод ва истеъфо дод. Ананд Панярачун боз вориси ӯ шуд. Дар интихоботи нави парлумонӣ дар моҳи сентябри соли 1992, блоки ҳизбҳои шаҳрвандӣ аксарияти курсиҳоро ба даст оварданд. Ҳукуматро роҳбари Ҳизби Демократ Чуан Ликпай сарварӣ мекард.
Дар натиҷаи ҷанҷол дар атрофи ислоҳоти замин, эътилофи ҳизбҳои шаҳрвандӣ пароканда шуд ва Сарвазир маҷбур шуд, ки 19 майи соли 1995 парлумонро пароканда кунад. Пас аз интихоботи моҳи июл, эътилофи ҳукуматиро як соҳибкори собиқ ва раҳбари ҳизби миллии Банҳарн Силпа-арча роҳбарӣ мекард. Аммо, пас аз як сол, бинобар фасод дар ҳукумат ва нотавонии идораи иқтисоди кишвар, ба ӯ изҳори нобоварӣ карда шуд ва моҳи сентябри соли 1996 парлумон пароканда карда шуд. Дар натиҷаи интихоботи моҳи ноябр ҳукумате таҳти сарварии генерал Чавалит Йонгчают сари қудрат омад.
Нимаи соли 1997 дар Таиланд бӯҳрони иқтисодӣ сар зад. Ҳукумат бо сабаби зарурати пардохти қарзи давлатӣ ва кам кардани даромади асъории содиротӣ маҷбур шуд, ки батро беқурб кунад. Барои пешгирӣ аз таназзули минбаъдаи иқтисодӣ, ХБА қарзи калон пешниҳод кард, аммо инчунин коҳиши буҷа, ислоҳоти андоз ва хусусигардонии бисёр корхонаҳои давлатиро талаб кард. Дар Бангкок мавҷи намоишҳои зиддиҳукуматӣ фаро гирифта шуд ва таҳти фишори мардум Сарвазир Йонгчаут маҷбур шуд, ки моҳи ноябри соли 1997 истеъфо диҳад. Ҷои ӯро сарвазири собиқ Чуан Ликпай иваз кард. Аммо, дар соли 1998 бо беқурбшавии бат тақрибан 50%, таназзули иқтисодӣ идома ёфт.
 
Талбаков Саидаҳтам Исроилович,
лаборанти шуъбаи Осиёи Ҷанубу Шарқии Институт
 
Саҳифа аз 7 то 9
 
http://www.zoofirma.ru/