wrapper

Мақолаҳо

Истиораи мусарраҳаи муталлақа

8- Истиораи мусарраҳаи муталлақа

Саъдуддини Тафтазонӣ муътақид аст истиорҳое, ки мулоими ҳеҷ як аз мустаорун лаҳу  ва мустаорун минҳу зикр  нашавад, муталлақа аст: «Муталлақаи [17,234]
و هي ما لم تَقترين ولا تفريعٍ؛ اي تفريع كلام مما يُلائمُ المُستعارٌ له والمستعارٌ منه نحو عندي اسد‹‹
Дар яке аз кутуби балоғии мутаахир, дар тавзеҳи истиора муталлақа омадааст: «Ҳаргоҳ таршеҳ ва таҷрид дар як истиора фароҳам оянд, он ду қарина дар маъно бо ҳам таоруз намуда, соқит мегарданд ва истиора ба сурати муталлақа хоҳад омад» [3,234].   Бинобар ин, метавон гуфт дар ин навъ истиора ё мулоим ҳеҷ як аз мустаорун лаҳу  ва мустаорун минҳу зикр намешавад, ё ҳар ду мулоим доранд.
Дар истиораи муталлақа, ҳарчанд дар оғоз зеҳн вожаро дар маънӣ ҳақиқӣ мефаҳманд, аммо баъд аз даранге, ба муносибати мулоимот мушаббаҳ мутаваҷҷеҳи ташбеҳ мешавад ва аз ин рӯ, аввалан монанди истиораи муҷаррада содда нест ва сониян монанди истиораи мурашаҳҳа, мушкил нест ва дар воқеъ, истиораи мутаодил ва табиӣ аст, ки зеҳн аз он лаззат мебарад. Ин навъ истиора фаровонтарин навъи он аст [23,162]. Дар миёни истиораҳои ашъори арабии Саъдӣ низ аз маҷмуъи 25 маврид истиораи мусарраҳа, 15 маврид мусарраҳаи муталлақа аст. Ин теъдод аз маҷмӯъ ду гунаи дигар истиораҳо бештар аст. Бинобарин, метавон натиҷа гирифт, ки истиораҳои Саъдӣ арзиши тахайюлӣ ва тасвири  зиёде доранд. Аз ин ҷумла аст тасвире, ки шоир дар байти зер аз «шароб» ироа кардааст [14,767]:
Яъне: «و اجلِ الظَّلاَمَ فِي يَدَي قَمَر           يَحْكِي بِوَجْنَتِهِ مِحْرابَ شَمَّاسِ »
 
Яъне “Зулматро бо хуршеде, ки бар дасти моҳӣ қарор дорад, бизудой. Моҳие, ки гунааш чун меҳроби шаммосон медурахшад” [9,109].
Дар ин тасвир, «шамс» истиораи мусарраҳа аз «шароб» аст. Ќаринае ка зеҳнро аз маънӣ асли шамс мунсариф мекунад, он аст, ки дар ҷаҳони табиат, ҳеҷ гоҳ хуршед дар дасти моҳ қарор надорад! «аҷли  ал-зилома» аз мулоими мушаббаҳун биҳӣ ва «фи ядо» аз мулоимоти мушаббаҳ аст [14,767]
« ضَفَادعُ حَولَ المَاءِ تَلعَبُ فَرْحَة              أصبِرُ عَلي هَذَا ويُونُسُ فِي القَعْرِ؟»
Яъне: «Инро чигуна бартавон ёфт, ки ғукон бар каронаи об шодмона ба бозӣ пардозанд ва Юнус дар қаъри дарё бошад» [9,71].
Дар мисраи нахуст «Зафодиъу» ба маънои «ғукон», истиораи муталлақа аз муғулон мебошад. Аз мулоими «мушабаҳун биҳи», яъне ғукон, «ҳавла-л-мои» ва аз мулоими «мушаббаҳ»-и маҳзуф, яъне муғулон, «талъабу фарҳатун» зикр шудааст.

9- Истиораи муканния
«Иборат аст аз зикри мушаббаҳа ва тарки мушабаҳун биҳи бо зикри баъзе аз лавозими он, ки қаринаи ташбеҳ аст» [15,194]. Дар ин гуна аз истиора, мушаббаҳун биҳи маҳзуфи ҳам метавонад ҷондор ва зируҳ бошад, ки ғолибан  ин гуна аст ва ҳам метавонад ғайри ҷондор ва ғайри инсон бошад. Мусалламан  агар мушаббаҳун биҳи маҳзуфи ҷондор ва ё инсон бошад, бар вусъати доманаи хайёлварзии тасвир афзуда мешавад ва суханвар метавонад андешаҳо ва мазомини мавриди назари худро таъсиргузортар ироа кунад. Дар ашъори арабии Саъдӣ дар маҷмӯъ 84 маврид истиораи муканния, мушабаҳун биҳии маҳзуф дар 82 маврид, инсон ва ё ҷондор аст. Ин нукта метавонад далели ғиноии тахайюлӣ ва низ таҳаррук ва пӯёии бештари тасовири истиорӣ дар ин ашъор бошад. Фақат дар ду маврид аст, ки мушаббаҳун биҳии маҳзуф, ғайри ҷондор аст. Нахуст дар байти зер [14,771]:
«نَفَرتِ تَجَانُباً فاصفَرَ وَرْدِي           فَعُودِي رُبَما يَخْضَرُ عُودِي»
Яъне: «Аз ман дӯрӣ гузидӣ ва гунаҳои  сурхам зардӣ гирифт. Боз гард! бошад, ки шохаи вуҷудам  дубора сабз гардад»[9,53].
Дар ин истиора, шоир вуҷуди худро ба «дарахт» монанд кардааст. «дарахт», ки мушаббаҳун биҳӣ аст, ҳазф шуда, вале аз лавозими он (йахзарун:сабз шудан) зикр шудааст[14,773].
«رُسُومُ اصطِبَاري لَم يَزَلْ مَطَرُ            لأَسَي يُهَدِّمُها حَتَّي عَفَتْ واضْمَحَلَّتْ »
Яъне: «Борони андӯҳ вайронаҳои сабрамро дар ҳам кӯбид то нобуд гашт ва осори он маҳв шуд»[9,39].
Дар ин байт, «истиборӣ» ба маънои «сабр» , ки мушаббаҳ аст ба «бинои» -и ташбеҳ шуда, ки аз лавозими он, «русум » ба маънои вайронаҳо зикр шудааст. Дар ин қисмат, анвоъи истиораҳои
ба кор рафта дар ашъори арабии Саъдӣ, дар ҷадвали зер ироа мешавад.
 
Ҷадвали 1. Анвоъи истиораҳо дар ашъори арабии Саъдӣ

Истиораи мусарраҳаи муҷаррада

Истиораи мусарраҳаи мурашшаҳа

Истиораи мусарраҳаи муталлақа

Истиораи муканния (ғайри ташхис)

Истиораи муканния (ташхис)

     8

      2

      15

         2

       82


(Идома дорад) 

Қаландарзода С.
докторанти (PhD),
(Баргардон аз хатти форсӣ)
Муфассал ...
Хондан 63 маротиба
Баҳодиҳии мавод
(0 Овозҳо)

Нақд ва таҳлили тасвири истиорӣ дар ашъори арабии Саъдӣ

Фишурда
                                                                                                                   
Саъдӣ аз ҷумлаи суханвароне аст, ки илова бар забони форсӣ, ашъоре низ дар қолабҳои мухталиф ба забони арабӣ суруда, ки нишондиҳандаи камоли маҳорат ва тасаллути вай бар ин забон аст. Дар ин пажӯҳиш, истиора, ки муҳиммтарин мабҳас дар балоғат ба шумор меравад, дар ашъори арабии Саъдӣ баррасӣ ва нақд ва таҳлил шудааст. Бояд гуфт суханвари Шерозӣ дар маҷмӯъ 109 бор аз тасвири истиорӣ баҳра бурда, ки аз ин миён , 25 маврид ба сурати (мусарраҳа ё масраҳа) ва 84 маврид ба сурати  (муканния) ба кор рафтааст. Вай дар корбурди истиора бештарин таваҷҷуҳро ба ташхис дошта, ба гунае, ки дар 82 маврид, тасвири истиории худро аз ин тариқ ироа кардааст. Ин шеваи  корбурди истиора, сабаби ғиноии тасовир, пӯёӣ, таҳаррук ва ҳаёти инсонӣ дар ашъори арабии Саъдӣ шудааст. Муҳимтарин вижагии тасвири истиориро дар ин ашъор бояд содагӣ ва равшании онҳо донист, ки ба дӯр аз ҳар гуна ибҳом ва эҷоди тазоҳумӣ, дар хидмати интиқоли андешаҳо ва мазомини мавриди назари гуяннда будаанд.
 
1-Муқаддима
Барои баёни як мазмун ва мафҳуми воҳид дар забони адабӣ, шеваҳои мутафовите вуҷуд дорад. Яке аз ин шеваҳо, истиора аст, ки дар ҳақиқат сурати фишурдатар ва хулосаи ташбеҳ аст. Зеро дар истиора, яке аз ду тарафи ташбеҳ, яъне «мушаббаҳ» ё «мушбаҳун биҳи» ҳазф мешавад. Аз ин рӯ, ҳадафи истиора, ҳамчун ташбеҳ, баёни хулосатар ва кутоҳтари як тасвири адабӣ аст. «Истиора муҳимтарин мабҳаси балоғат аст. Бузургтарин кашфи ҳунарманд ва бартарин имконот дар ҳайати забони ҳунарӣ аст ва дигар аз он пештар метавон рафт. Истиора коромадтарин абзори тахайюл ва ба истилоҳ, наққошӣ дар калом аст» [23,352] дар таърифи истиора, аз дер боз дар миёни орои соҳибназарон тавофуқи чандоне ба назар намерасад. Абдулқоҳир Љурҷонӣ дар ин замина
мегӯяд:
«Огоҳ бош, ки истиора филҷумла ин аст вожае дар ҳангоми вазъи луғати аслӣ шинохта шуда бошад ва шавоҳиде далолат кунад, ки ҳангоми вазъ бад он маънӣ итлоқ мешуда, сипас шоир ё ғайри шоир ин вожаро дар ғайри он маънии аслӣ ба кор гирад ва ин маъниро ба он лафз мунтақил созад. Интиқоле, ки  нахуст лозим набуд ва ба мусобаи орият аст» [6,21].
Асоси ҳамаи назарияҳое, ки дар бораи истиора ироа шуда, бо вуҷуди ихтилоф дар алфоз ва таъобир, бар ин асл устувор аст, ки дар истиора, вожа дар маънои ғайр ончи барои он вазъ шуда,
ба кор меравад. Албатта байни вожаҳо ва маънои тоза, робитаи шабоҳат барқарор аст. Аз назари арзиши хаёлангезӣ, истиора дар байни сувари хаёл, дар волотарин ҷойгоҳ қарор дорад, ба далели онки зеҳни хонанда дар ин гуна аз тасвир фаъолтар аст ва бояд бо талоши бештари зеҳн ва нерӯи тахайюли худ, қисмати маҳзуфи ташбеҳро дарк кунад. Тасвири истиорӣ, вузуҳ (равшан шудани амр) ва рушании камтаре аз дигар сувари хаёл дорад ва ба ҳамин далел, ибҳом ва печидагии он бештар аст. Дар истиора, гӯё қисмате аз маъно ва мафҳум мавриди назари гуянда дар ҳолатҳое аз ибҳом қарор дорад, ки хонанда бойяд бо диққат ва тамаркузи бештаре рӯи нишонаҳо ва алоими (аломатҳо) мавҷуд дар тасвир, ба ваҷуди иртибот байн ду сӯи истиора пай бибарад. Ин талоши зеҳнӣ ва дар натиҷа, расидан ба кашфи тоза, ӯро ба авҷи лаззати ҳунарӣ мерасонад. Дар ҳақиқат ба кор бурдани вожа дар маънои ғайр аз маънои вазъшуда ва ошноии зеҳни хонанда аст, навъе ошноизудоӣ аз мафҳуми калишаҳои (такрории) вожа аст. Суханвар бад-ин васила аз марзҳои ниҳодинашудаи вожа фаротар рафта, дар ниҳоят, сабаби шигифтӣ ва ғофилгирии хонандаи вожа мешавад. Вақте вожа дар маънои тоза ба кор меравад ҳайсият ва арзиши тозае низ касб мекунад. Ин гуна аст, ки суханвар метавонад ҳамвора қаламрави адабиётро ба василаи фазои  маҷозии истиора густариш диҳад ва мафоҳим ва мазомини тозаеро ба кумаки тасовири тоза ба мухотабони худ мунтақил кунад:
«Ба ёрии истиора ҷимодотро зинда ва забондор ва безабонро фасеҳ ва суханвар, ва чизҳои сомит ва гунгро хатиб ва сухангӯ ва базморо меёбӣ. Дар ин арса пуршукӯҳ аст, ки маонии кӯтоҳ ва норасо равшангар ва пуртаҷаллӣ шудаанд ва истиъораро дар миёни миқёсҳои сухан, миқёси балиғ ва ёрикунанда меёбӣ, ки пурбаҳотар аз он ҳеҷ нест» [6,31].
Дар ин пажӯҳиш истиора ба унвони муҳимтарин мабҳаси балоғӣ, дар ашъори арабии Саъдӣ баррасӣ ва таҳлил шудааст. Марҷаъи тарҷумаи ашъор, тарҷумаи Ҷаъфар Муайяди Шерозӣ буда, аммо аз онҷо, ки матни Муайяди Шерозӣ фақат қасоиди арабии Саъдиро дар бар мегирад, дар мавориди лузум, ба тарҷумаҳои мӯътабари дигар низ муроҷиа шудааст.

2- Ашъори арабии Саъдӣ

Саъдӣ афзӯн бар осори фаровоне, ки ба забони форсӣ аз худ бар ҷой гузошта, ашъоре низ ба забони арабӣ дар қолабҳои қасида, ғазал, қитъа ва муфрад сурудааст. Бештари ин ашъор дар қолаби
қасидааст. Абёте низ ба сурати пароканда дар лобалои сатрҳои китоби “Гулистон” ба забони арабӣ ба кор бурдааст. Муҳиммтарини шеъри арабии Саъдӣ қасидаи «Сӯги Бағдод» аст, ки бо 92 байт, бештарин теъдоди истиораро низ бо 16 маврид дар худ ҷой додааст. Аз лиҳози арзишҳои кайфии ин ашъор назариёти мутафовит ва гоҳ мутаноқиз аз сӯи мунтақидон ироа шудааст. Эҳсон Аббос мунтақиди номдори араб, дар бораи арзиши ашъори арабии Саъдӣ мӯътақид аст:
«Ҳатто агар Саъдиро асаре ҷуз қасидаи роияаш дар вайронии Бағдод ба дасти муғулон намебуд, танҳо ҳамон як қасида метавонист баёнгари арзиши фаровони ин маҷмӯа бошад, то чӣ расад ба инки илова бар он қасида, шеърҳои баланд ва кӯтоҳи дигаре низ, ки дар табиати худ ягона ҳастанд, дар маҷмӯъа вуҷуд дорад» [9,87].

3- Пажӯҳишҳои пешина

Бар хилофи осори форсии Саъдӣ, ки ҳамвора мавриди таваҷҷуҳи пажӯҳишгарон ва муҳаққиқон будааст, дар бораи ашъори арабии ӯ ба ҷуз чанд маврид тарҷумаи форсӣ, аз манзари балоғӣ то кунун пажӯҳиши чандоне анҷом нашудааст. Дар собиқаи ин пажӯҳишҳои андак, бояд ба поённомаи коршиноси аршад Аҳмади Дӯстӣ ишора кард, ки бо унвони «Орояҳои адабӣ дар қасоиди арабии Саъдӣ» навишта шудааст. Ҳамчунин, бояд аз мақолаи «Таҳлилии балоғии ашъори арабии Саъдӣ бо нигоҳ ба ташбеҳ» таълифи Илҳом Зореъ ва Мустафо Камолҷӯ ном бурд, ки дар маҷаллаи “Нақди адабӣ ва балоғат” чоп шудааст. Аз ин рӯ, дар ин пажӯҳиш, муҳиммтарин мабҳас балоғат, яъне истиора, ба гунаи дақиқ бо мулоҳизаи тактаки абёти арабии Саъдӣ дар куллиёти осори ӯ баррасӣ ва нақд ва таҳлил шудааст.

4- Баҳс ва баррасӣ
Ҳамон гунае, ки гуфта шуд «Истиора, истеъмоли лафз аст дар маънои маҷозӣ, ба воситаи мушобиҳат бо маънои ҳақиқӣ. Пас асоси истиора, мубтанӣ бар ташбеҳ аст» [21,181]. Бинобар ин, аз ин лиҳоз, ки кадом як аз ду тараф ташбеҳ дар истиора зикр шуда бошад, кайфияти ироаи тасвир мутафовит аст. Бар ин асос, истиора ба ду гуна мусарраҳа ва муканная тақсим мешавад.

5- Истиораи мусарраҳа
«Ин истиораро алал машҳури мусарраҳа, муҳаққақа ва таҳқиқия, ҳар се хонанд ва иборат аст аз онки мушабаҳун биҳро бигӯянд ва мушаббаҳро ҳазф кунанд» [21,184]. Истиъораи мусарраҳа аз ин манзар, ки қароин ва мулоимот кадом як аз ду тараф ташбеҳ дар истиъора зикр шавад, ба се навъ «муҷаррада», «мурашшаҳа» ва «муталлақа» тақсим кардаанд.
 
6- Истиораи мусарраҳаи муҷаррада
Дар ин навъ истиора «мушаббаҳун биҳи» ҳамроҳи яке аз мулоимоти (мувофиқаҳои) «мушаббаҳ» зикр мешавад. Ин мулоим мувофиқа) (сабаб мешавад то мушаббаҳ сароҳат ва равшании бештаре дошта бошад ва хонанда зудтар битавонад ба мушаббаҳун биҳи  маҳзуф пай бубарад. Аз онҷо, ки дар ин гуна аз истиора, зеҳн талоши камтаре барои расидан ба мушаббаҳи маҳзуф мекунад, аз назари балоғӣ арзиши камтаре дорад. Дар воқеъ қаринаҳое, ки аз мушаббаҳ зикр мешавад, «Истиораро аз он пурмояагӣ ва парвардагӣ, ки мебояд дошта бошад, мепирояд ва бо ошкор доштани маънои ҳунарӣ, аз арзиши ҳунарӣ ва пиндоршинохтии истиора мекоҳад. Зеро бо баркашидани маънои ҳунарӣ дар истиора, ин турфаанд шоирон ончунон, ки мебошад, коройӣ нахоҳад дошт» [5,103].
 Дар ашъори арабии Саъдӣ аз миёни 25 маврид истиораи мусарраҳа, 8 маврид ба ҳамин сурат бакор рафтааст. Аз ҷумла дар мисоли  зер, ки «мадомеъ » дар маънои «ҷойи ашк ва маҷрои он» ба
унвони мулоими (мувофиқи) мушаббаҳ, сабаб шуда то зеҳни хонанда ба маънои маҷозӣ мушаббаҳун биҳа, яъне «туфони Нӯҳ» , ки «ашки зиёд» аст, пай бибарад [14,771]:
«تَركْتِ مَدامعي طوفَانَ نوحٍ    و نارَ جوَانِحِي ذَاتَ الْوَقُودِ»
Яъне: «Чашмонамро ба тӯфони Нӯҳ супурдӣ ва оташи синаамро шӯълавар раҳо кардӣ ва рафтӣ» [9,53].

Ҳамчунин, дар байти зер, ки «будур» ҷамъ «бадр» ва истиораи мусарраҳа аз «маъшуқ» аст ва «акилла» ба маънои «чодар ва хайма», ки аз мулоими мушаббаҳи маҳзуф аст, зеҳнро ба мафҳуми маъшуқ ҳидоят мекунд ва бояд гуфт, шоир бо овардани «акилла», тарҷеҳи маҳбубро бар моҳ қувват бахшидааст[14,773]:
« مَتَي طَلَع البَدرُ اِشتَعَلْتُ صَبَابَهُ         بِما فِي فؤَادِي بُدُورِ اَكلّه»
Яъне: «Ҳаргоҳ моҳ бидамад, дар оташи ишқе, ки аз моҳҳои хаймагӣ ба дил дорам, месӯзам» [9,36].
 
7- Истиораи мусарраҳи мурашшаҳ
«Ин қисм муқобили муҷаррада аст. Яъне зикри мулоими мустаорун минҳу ва тарки ишора ба мушаббаҳ мӯҷиби қувват ва фузунӣ дар ташбеҳ мегардад, ки муқтазои истиора аст ва эътибори иттиҳоди мушабаҳ бо мушабаҳун биҳиро  қавитар месозад ва аз ҳамин рӯ, овардани авсоф ва мулоимоти мустаорун минҳуро дар истиора, таршеҳ ва истиораро мурашшаҳа номидаанд» [12,303].
Аз манзари балоғати тасвир, истиораи мусарраҳаи мурашшаҳа бештарин таъкидро дар иттиҳод ва яксони мушаббаҳ ва мушабаҳун биҳӣ дорад. Дар ин гуна аз истиора, мулоиме, ки зикр мешавад, аз вижагиҳо ва хусусиёти мушаббаҳун биҳӣ аст. Бинобарин, маънои истиорӣ дар мушаббаҳун биҳӣ тақвият мешавад. Ин шева
сабаб мешавад, ки зеҳни хонанда талоши бештаре барои ёфтани мушаббаҳи маҳзуф анҷом диҳад. Дар китобҳои балоғӣ, таршеҳро аз лиҳози иттиҳод мушаббаҳ ва мушаббаҳун биҳӣ, бар ду навъи дигари истиора бартарӣ додаанд.
«Ва бидон, ки таршеҳ аблағ аз ғайри он аст. Барои инки бо ба фаромӯшӣ супурдани ташбеҳ ва иддаои инки мустаорун лаҳу ҳамон мустаорун минҳу аст, на чизи шабеҳи он, муболиға таҳаққуқ пайдо мекунад ва ба гунае мешавад, ки гӯё истиора аслан дар кор нест» [20,182].
Аз назари оморӣ, ба назар мерасад, ки дар байни анвоъи мухталифи истиораи мусарраҳа, камёбтарин навъ, мурашшаҳа бошад [23,172]. Бояд гуфт дар ашъори арабии Саъдӣ ҳам ин камёбӣ мисдоқ (маврид) дорад.
Чароки аз маҷмӯъ 25 маврид истиораи мусарраҳа, танҳо дар 2 маврид аз ин навъ истиора истифода карда, ки ду мавриди он дар байти зер ба кор рафтааст [14,776]:
« أُ يُتلِفُنِي نَبْلٌ ولم ادْرِ مَن رَمى         أُ يَقْتُلُنِي سَيْفٌ و لَم أُرَ ضَارِبِي»
Яъне: «Ин инсоф аст, ки аз хаданги тирандозӣ нобуд шавам , ки ӯро намешиносам ва шамшери зорибе ҳалокам кунад, ки ӯро набинам»[9,25].
Дар мисраи нахуст, нигоҳи маъшуқ ба « نَبْلٌ: тир ташбеҳ» шудааст. «Тир» истиораи мусарраҳа аз «нигоҳи маъшуқ» аст. Ќаринаи истиора  дар ин аст, ки дар ҳарду мисраъ, шоир ба таҷоҳул-ул-ъориф[1] иддао карда, ки тирандозро намешиносад ва зорибро ҳам намебинад, дар ҳоле, ки ҳар ду нафар ҳам яке ҳастанд. Ончи маънои истиории «набл»-ро мепарварад, вожаи «рамая» аст, ки мулоими он аст. Мавриди дуюми ҳамин байт аст [14,767]:
«ضَفَادعُ حَولَ المَاءِ تَلعَبُ فَرْحَة              أصبِرُ عَلي هَذَا ويُونُسُ فِي القَعْرِ؟ »
Яъне: «Инро чигуна бартавон ёфт, ки ғукон бар каронаи об, шодмона ба бозӣ пардозанд ва Юнус дар қаъри дарё бошад?» [9,71]
Дар мисраи дуюм «Юнус» истиораи мурашшаҳа аз «халифаи Бағдод» мебошад, ки шоир бо қайди «фил қаър» бар таршеҳи  истиора афзудааст.
 
 
[1] Дар бадеъ, изҳори нодонии шоир ё мутакаллим аз як чизи маълум ва ошкор, барои муболиға дар ташбеҳ, изҳори ҳайрат ва шигифтӣ ва таҳқири мухотаб, исботи матлаб барои муддаӣ ва мункир ё зарофат ва ороиши калом, монанди ин шеър:
                    Ё Раб он рӯй аст ё барги суман
                    Ё Раб он мӯй аст ё мушки хутан?

Ва ё ин байт:
                    Гуле ё савсане ё сару ё моҳӣ намедонам,
                    Аз ин ошуфтаи бедил чӣ мехоҳӣ, намедонам. 

(идома дорад)

Қаландарзода С.
докторанти (PhD),
(Баргардон аз хатти форсӣ)
 


Муфассал ...
Хондан 72 маротиба
Баҳодиҳии мавод
(0 Овозҳо)

Он ҷо, ки яроқ ҳаст, тирпарронӣ ҳам мешавад

(Назаре ба вазъи истифодаи силоҳ дар ИМА)
 
Имрӯз саросари ИМА-рокушторҳои пай дар пай фаро гирифтаанд, ки бо истифода аз силоҳу аслиҳаи мухталифи шахсии шаҳрвандон ба амал омадааст. Чунин тирпаррониву кушторҳои рўзмарра вазъи сиёсию иҷтимоии кишварро боз ҳам нооромтар ва мардумонашро нигаронтар сохтаанд. Назар ба иттилои расонаи хабарии CNN, масалан, танҳо дар моҳи марти соли 2021 дар шаҳрҳои мухталифи ин кишвар 45 ҳодисаи куштори умумии шаҳрвандон сурат гирифтааст. Аз аввали сол бошад, 147 чунин куштору тирпаррониҳои хунин дар ҷойҳои ҷамъиятӣ ба қайд гирифта шудаанд, ки боиси марги даҳҳо шаҳрвандони бегуноҳ ва ҷароҳатҳои вазнини ҷисмонию руҳии садҳо роҳгузарони оддӣ  гаштааст. Баъзе аз ин ҳодисаҳои хунин пайомад ва оқибатҳои вазнинро ба бор оварда, боиси тазоҳурот ва аксуламалҳои харобовар шудаанд. Масалан, кушта шудани шаҳрванди сиёҳпўст Ҷорҷ Флойд дар моҳи майи соли 2020, ки аз тарафи як корманди полис дар Миннеаполис ба вуқўъ пайваст, силсилаи бардавоми тазоҳуроти мардумонро на фақат дар саросари ИМА, балки дар бисёр кишварҳои ҷаҳон  ба бор овард. Ин тазоҳурот зери шиори BlackLivesMatter!- Ҳаёти сиёҳпўстон ҳам арзиш дорад! сурат гирифта, бар зидди нажодпарастӣ ва хушунати кормандони мақомоти қудратӣ (пулис) равона гардид ва дар ниҳояти кор оҳанги ҷиддии сиёсӣ ба худ касб кард. Ба муҳлати 40 сол аз озодӣ маҳрум сохтани корманди собиқи пулис Дерек Шовин ҳамчун қотили Флойд низ вазъиятро ором насохт. Ҳамин чанд рўз қабл аз тири корманди полис куштани шудани боз як сиёҳпўсти дигар – Макайю Брайант, духтараки 16 сола аз шаҳри Колумбуси Иёлати Оҳайо фазои мавҷударо боз ҳам вазнинтар ва муташанниҷтар гардонд.
 
Асли гап чӣ аст?
Дар ИМА силоҳи оташин доштан ва аз он истифода кардан барои дифоъ аз ҷону молу мулки худ ҳуқуқи конститутсионии шаҳрвандони ин кишвар аст. Ин ҳуқуқ аз тариқи қабули санади расмии ҳуқуқӣ таҳти унвони «Иловаи Дуюм» (Вторая Поправка) қонунӣ гардонда шудааст. Аммо солҳои ахир вазъият дар ин бобат хеле изтиробовар гаштааст, чун дар хона нигоҳ доштани силоҳи оташин ва аз он беасос ва берун аз доираи қонун истифода кардан боиси кушторҳои зиёди хунин ва тирпаррониҳои марговар махсусан дар ҷойҳо ҷамъиятӣ гардидааст. Ба нисбати нооромиҳо ва мушкилиҳои зиёди иқтисодию иҷтимоӣ хариди силоҳ дар чанд соли ахир бамаротиб зиёд шудааст. Масалан, тибқи маълумотҳои расмӣ дар соли 2019 дар ИМА бештар аз 423 миллион адад силоҳи оташбор ба қайд гирифта шуда буд, ки ин аз миқдори нуфуси кишвар (328 миллион аҳолӣ) ҳам зиёдтар аст. Чуноне ки USToday хабар медиҳад, танҳо дар соли 2020 дар ИМА бештар аз 40 миллион адад силоҳу аслиҳаи мухталиф ба фурўш рафтааст. Дар натиҷа назорати хариду фурўш ва истифодаи қонунии силоҳу аслиҳаи шахсӣ мушкил ва ҳатто ғайриимкон гаштааст. Албатта, ин ҳолат кушторҳои бештар ва тазодҳои зиёдтареро  дар ҷомеаи имрўзи Амрико ба бор овард. Президенти кунунии ИМА Ҷо Байден чунин ҳолатро «шармандагии миллат» номидааст. Аз назари Президент Байден, иллати асосии чунин вазъияти нанговар ва хатарнок номуназзамӣ ва номукаммалии низоми қонунгузории кишвар дар бобати хариду фурўш, нигоҳ доштан ва истифода аз силоҳи шахсист, ки онро фавран ислоҳ бояд кард.
 
Ташаббуси Ҷо Байден
Аслан ин мавзўъ дар ҷомеаи Амрико гапи нав нест. Мавзӯи зарурат доштан ва ё надоштани силоҳи шахсӣ ва истифодаи қонунии он барои дифоъ аз худ ҳамеша мавриди баҳсҳои доманадор будааст. Ин мавзўъ ҳатто ба ҷомеаи муосири Амрико ҷудоӣ андохтааст ва дар асл онро ба ду қисмати муқобил тақсим кардааст. Аз ин рў, ҳалли дурусти масъала ва ба ифоқа овардани ҷомеаи имрўзи кишвар яке аз масъалаҳои калидии барномаи пешазинтихоботии Ҷо Байден барои соҳиб шудан ба мақоми президенти ИМА буд. Баъд аз соҳиб шудан ба курсии президентӣ Ҷо Байден фаъолияташро дар ин самт пурзўр кард ва то ҳадде ба ҳалли баъзе аз мушкилоти ин қазия муваффақ ҳам шуд. Масалан, вазъи назорат аз болои соҳибони аслиҳа ва истифодаи он андаке беҳтар гаштааст. Аммо ин муваффақиятҳо чузъӣ буда, мушкили асосиро (тағйири низоми ҳуқуқӣ) аз байн набурдааст. Чаро? Ворид намудани тағйирот дар низоми ҳуқуқии кишвар ва қабули қонунҳои нав берун аз салоҳияти Раиси Ҷумҳур аст. Ин корро фақат Конгресс ва Сенат анҷом дода метавонанд. Албатта, Ҷо Байден дар мавриди Конгресс мушкиле надорад, чун аксарияти аъзои онро намояндагони Ҳизби демократӣ ташкил медиҳанд. Аммо ташаббуси Конгресс дар бобати навовариҳо дар низоми ҳукуқии кишвар бидуни тасвиби Сенат маъно надорад. Дар Сенат бошад, миқдори аъзои он аз ҳарду ҳизб – ҳизбҳои демократҳо ва ҷумҳурихоҳон – баробар аст. Чун муборизаҳои идеологии байни ин ду ҳизби ҳоким махсусан дар давраи Трамп ва баъд аз он ба дараҷаи олӣ расидааст, ҷумҳурихоҳон ҳеҷ вақ нахоҳанд гузошт, ки демократҳо дар ин бобат дастболо шаванд,  ҳатто агар ҳалли мусбати ин масъала ба фоидаи ҷомеаи кишвар ҳам бошад. Аз тарафи дигар, ҷумҳурихоҳон ба ин фикранд, ки айб дар силоҳу аслиҳа нест, чун кушторро инсонҳо анҷом медиҳанд, на силоҳу аслиҳа. Пас, аз назари онҳо, айб дар сари силоҳ нест ва ин масъала набояд таҷдиди назар шавад, чун ин ҳуқуқро Конститутсияи ИМА ба шаҳрвандоникишваркафолатдодааст.Маълум, кигап дар сари маблаѓҳои калон ва манфиатҳои истеҳсолкунандагони силоҳу аслиҳа меравад, ки сиёсатмадоронро харидаанд ва манфиматҳои мардумро зери по кардаанд. Шояд ба ҳамин сабаб ҳам бошад, ки демократҳо дар ин бобат ҳизби Љумҳурихоҳонро бо он айбдор мекунанд, ки онҳо фурўхташудаанд ва имрўз на беҳбуду осоиши љомеа, балки манфиатҳои маҳз ҳамин гурўҳҳои пулдорро дифоъ мекунанд. Президент Байден метавонадфақат дар натиҷаи муваффақ шудан ба бекор кардани Иловаи дуюми Конститутсия ва ё қабули қонуни нав // Иловаи нав дар бобати манъ кардани аслиҳаҳои шахсӣ ин мушкилро ҳал намояд ва ба чунин пайомадҳои ногувори силоҳу аслиҳаи хусусӣ хотима бахшад. 
 
Мулоҳизаҳо
Аз назари мо, сабаби чунин ҳолати ногувор танҳо натиҷаи мавҷуд будани аслиҳаи шахсӣ нест. Сабаби асосӣ дар он буҳрони амиқи сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоиест, ки дар ИМА имрўз фарогир шудааст. Ин ҳолат махсусан дар асари пандемияи COVID-19 боз ҳам вазнинтар ва шадидтар гашт. Буҳрони мазкур  масъалаи нажодпарастӣ ва хушунатҳои оилавиро низ сангинтар сохт, рўи об овард. Зиёд шудани сафи бекорон, поён рафтани сатҳи таъминоти иҷтимоии тўдаҳои васеи мардум, дастрасӣ надоштан ба хизматрасониҳои босифати тиббиву мактабу маориф, бойтар шудани пулдорон ва қашшоқтар гаштани камбағалон эҳсоси адами адолати иҷтимоиро ба бор овард. Стресс ва ноумедиҳо дар ҳамин замина дараҷаи нобоварии мардумро на фақат ба мақомоти қудрати давлатӣ, балки дар мавриди ҳамдигар ҳам бамаротиб боло бурд ва онро хатарнок сохт. Як сабаби ба аслиҳа даст задани мардум ҳам ҳамин аст, ки, аз назари онҳо,  дигар ба ин давлату ин мақомоти расмӣ бовар карда намешавад, онҳо дар фикри мардумони оддӣ нестанд, сиёсати онҳо фақат мардумфиребист.
Дар Тоҷикистон ин масъала аз тариқи Қонуни ҶТ «Дар бораи силоҳ», ки 19 марти соли 2013 таҳти рақами 939 ба имзо расидааст, танзим карда мешавад. Қонуни мазкур шакли нав ва мукаммалкардашудаи қонунест, ки ҳанўз 1 феврали соли  1996 таҳти унвони Қонуни ҶТ «Дар бораи яроқ» қабул ва мавриди истифодақарор гардида буд. Қонуни нав муносибатҳои ҷамъиятиро вобаста ба гардиши силоҳи ғайринизомӣ, хизматӣ, ҷангӣ, ҳамчунин лавозимоти ҷангиро дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон танзим намуда, ба ҳимояи ҳаёт ва саломатии шаҳрвандон, моликият, таъмини амнияти ҷамъиятӣ, ҳифзи муҳити зист ва захираҳои табиӣ, таҳкими ҳамкории байналмилалӣ дар мубориза бо гардиши ғайриқонунии силоҳ равона карда шудааст. Моддаи 18 ин қонун ба ҳуқуқи шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соҳиб шудан ба силоҳи ғайринизомӣ бахшида шуда,  дар банди аввали он омадааст, ки «шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ба синни бистуяксолагӣ расидаанд, баъди гирифтани рухсатнома барои соҳиб шудан ба намуди мушаххаси силоҳ дар мақомоти корҳои дохилии маҳалли истиқомат ҳуқуқи соҳиб шудан ба силоҳи худмуҳофизатӣ, силоҳи варзишӣ, силоҳи шикорӣ ва силоҳи ишоракунандаро доранд». Назорати гардиши силоҳ ва лавозимоти ҷангии он дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон аз тарафи мақомоти корҳои дохилӣ ва мақомоте амалӣ мегардад, ки барои додани иҷозатнома барои сохтани силоҳ ваколат доранд (Моддаи 32, банди 1).
Маслиҳат ин аст, ки яроқи оташфишон дар дасти  мардум умуман набошад ва ё, дар ҳолатҳои истисноии иҷозати аслиҳа доштан, таҳти назорати сахт қарор дошта бошад. Мавҷудияти аслиҳа имрўз ҳатто дар кишваре чун ИМА, ки дараҷаи баланди фарҳанги ҳуқуқ ва эҳсоси масъулиятро дорост, хатари ҷанги шаҳрвандиро ба миён овардааст. Аз ин рў, дар кишварҳое мисли Тоҷикистон ба ҳеҷ ваҷҳ набояд иҷозат дода шавад, ки дар дасти мардум силоҳи оташфишон бошад. Ин хатарнок аст. Мисоли равшани ин фарзия ҳодисаҳои солҳои 90-уми асри гузаштааст, чун агар дар он солҳои нооромӣ дар қаламрави Тоҷикистон ба дасти мардум силоҳи бисёр мебуд, доманаи ҷанги даҳшатбори шаҳрвандии он солҳо васеътар ва пурфоҷиатар мегашт. Бешубҳа, раванди оштии миллӣ ва истиқрори сулҳро низ халалдор месохт. Умуман, фарзия дар бобатитаъминибехатарӣваҳифзиҳуқуқуосоишишаҳрвандон дар натиҷаииҷозатиистифода аз силоҳуаслиҳаҳоишахсӣ, ҳатто дар доираиқонунҳамбошад, нигаронкукнандавахатарнокаст.
 
 
Каримов Ш.Т.
сарходими илмии шуъбаи Аврупо ва Амрико
 
Муфассал ...
Хондан 64 маротиба
Баҳодиҳии мавод
(0 Овозҳо)

Ҷомеаи ҷаҳонӣ имрӯз бо  Ҳиндустон аст

Бо вуҷуди оне, ки дар тамоми ҷаҳон эмкунӣ идома дорад ва ширкатҳои бонуфузтарини дорусозӣ ваксинаҳои нав ба навро бар зидди коронавирус COVID-19 истеҳсол карда истодаанд, дар як қатор кишварҳо хурӯҷи бошиддати ин беморӣ нигаронкунанда мебошад.  Ҳиндустон низ дар қатори он давлатҳое меистад, ки бо сабаби рӯз ба рӯз афзоиш ёфтани ин беморӣ дар тамоми қаламрави ин кишвар маҷбур шудааст, ки карантини шадидро ҷорӣ намояд.
Соли гузашта Ҳиндустон ба як қатор кишварҳо,аз ҷумла ба Тоҷикистон ҳам барои мубориза ба ин касалӣ маводҳои тиббӣ ва доруворӣ фиристода буд.
Боиси таассуф аст, ки ҳоло Ҳиндустон, ки яке аз мамлакатҳои пешқадам аз ҷиҳати истеҳсоли доруворӣ мебошад, феълан дар вазъияти ногувор қарор дорад ва ба мадади беруна муҳтоҷ шудааст.
Дар шабонарӯзи охир дар қаламрави Ҳиндустон боз афзоиши сироятёфтагон аз ин беморӣ ба қайд гирифта шуд, ки ин боиси нигаронии дохилӣ ва берунӣ шудаистодааст. Дар табобатхонаҳо барои беморон ҷой намерасад ва инчунин ниқоб ва кислород низ кофӣ нест.
Нишондиҳандаҳо оид ба коронавирус дар ҷаҳон (11 майи соли 2021, koronavirustoday.ru›news/india/) чунинанд:
  1. ШМА – 33499699 сироятёфта, 26489243 шифоёфта, 596038 фавтид.
  2. Ҳиндустон –22991927 сироятёфта, 19021207шифоёфта, 250025 фавтид.
  3. Бразилия – 15184790 сироятёфта, 13714135 шифоёфта, 422418 фавтид.
Дар ин рӯзҳои душвор барои Ҳиндустон ҷомеаи ҷаҳонӣ бетараф намонда, барои ин кишвар кӯмаки башардӯстона расондаистодааст. Ташкилоти Салиби сурхи Хитой барои мубориза бар зидди ин беморӣ ба Ҳиндустон ба маблағи 1 млн. доллари амрикоӣ кӯмакнамуд. Ширкати дорусозии Pfizer ба Ҳиндустон ба маблағи 70 млн. доллари амрикоӣ ёрдам намуд. Созмони Умумиҷаҳонии Тиб 2.6. ҳаз. Мутахассисони соҳибтаҷрибаро ба ин кишвар фиристод. Иттиҳоди Аврупо ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Россия, Покистон, Бритониё, Сингапур, Узбекистон, Ирландия, Олмон,Тайланд, Фаронса ва дигар кишварҳониз кӯмаки худро дареғ надоштанд.
Дар ин рӯзҳои мушкил барои халқи заҳматкаши Ҳиндустон халқи тоҷик ҳар чӣ зудтаразин буҳрони беморӣ раҳо ёфтан ва барқарор шудани ҳаёти осоиштаи фориғ аз дарду ғамро таманно дорад.

Нигина Душанбиева
к
орманди Институт
 
Муфассал ...
Хондан 84 маротиба
Баҳодиҳии мавод
(0 Овозҳо)
 
http://www.zoofirma.ru/