Шеъри «Пешвои тоҷикон»-и Дониёр Сангинӣ яке аз намунаҳои барҷастаи шеъри ватандӯстона ба ҳисоб меравад. Ин асар ба ҳодисаҳои таърихии соли 1992 – Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (16 ноябр – 2 декабр дар Қасри Арбоб, шаҳри Хуҷанд) бахшида шудааст, ки дар он муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид ва ин лаҳза ҳамчун нуқтаи гардиши таърихӣ дар эҳёи давлатдории тоҷикон ва оғози раванди сулҳу ваҳдат арзёбӣ мегардад.

          Дониёр Сангинӣ  шоири муосирест, ки дар эҷодиёташ тараннуми мавзӯъҳои миллӣ, аз ҷумла ваҳдат ва ватандустӣ  ҷойи муҳимро ишғол намудаанд. Дар  шеъри болозикри ӯ ҳолати фоҷиавии давраи ҷанги шаҳрвандӣ ва наҷоти миллат тавассути Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудани сиёсатмадори ҷавони 40-сола ифода меёбад.  Шеър дорои сохтори байтӣ (ду мисраъӣ) буда, бо забони  пурэҳсос ва бо истифода аз унсурҳои рамзӣ-таърихӣ навишта шудааст.

Маҷлиси таъриху тақдир, санаи эҳёи миллат,

Ибтидои рушди кишвар, рафъи нуқсон, рафъи иллат.

          Шоир  Иҷлосияи XVI-ро ҳамчун лаҳзаи таърихӣ ва тақдирсоз муаррифӣ менамояд. Калимаҳои «таърих», «тақдир», «эҳёи миллат» ва «ибтидои рушд» рамзҳои навзоиш ва бозсозии давлатро ифода мекунанд. Истифодаи такрори «рафъи» (рафъи нуқсон, рафъи иллат) таъкид ба бартарафсозии мушкилотро ифода мекунад. Нуқтаи асосии таърихии шеърро шоир,  ба маҷлиси Хуҷанд ишора карда,  нишон додааст, ки дар он ҳокимияти конститутсионӣ барқарор гардид ва муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон роҳбари давлат  итихоб шуд.

Оташи иғво фарогир то ба он дам кулли давлат.

Одамон сарсону нолон, ноумеду ғарқи зиллат.

          Шоир метафораи «оташи иғво» фитна ва низоъҳои сиёсиро ҳамчун оташи харобиовари кишвар нишон медиҳад, ки тамоми давлатро фаро гирифта буд ва он ҳолати равонии мардум («сарсону нолон», «ноумеду ғарқи зиллат»)  тарс ва хорӣ дар ҷомеаро инъикос мекунад.

Якдигарнофаҳмии халқ, бадкунӣ, мансабталошӣ,

Рӯбарӯ бар инқирозу манфиат омодабошӣ.

          Дар ин мисраҳо  шоир сабабҳои асосии бӯҳронро зикр мекунад: ки он аз нафаҳмидани ҳамдигар, бадгӯи ба якдигар, мубориза барои мансаб ва омодагӣ ба манфиатҷӯӣ ҳатто то ҳадди нобудшавии миллат оварда мерасонад.  Шоир воқеияти иҷтимоии солҳои 1990–1992  дарҷ карда. Истифодаи калимаҳои «инқироз» ва «манфиат омодабошӣ» ҳисси фоҷиавиро тақвият медиҳад ва заминаи заруриро барои пайдоиши раҳбари ваҳдатсоз фароҳам меорад.

Бо ризоии Худованд гашт ато шахси хирадманд.

Миллатафрӯзу ватандӯст, дурбину некпайванд.

          Ин мисраҳои шеър  нуқтаи гардишро дар кишвар дода, пайдоиши  «шахси хирадмандро», ки  «бо ризоии Худованд» ба давлат ворид карда, ҳамчун қисмати тақдир муаррифӣ менамояд. Сифатҳои «миллатафрӯз» (равшанкунандаи миллат), «ватандӯст», «дурбин» (дурандеш) ва «некпайванд» (некниҳод) тасвири идеалии лидерро нишон медиҳад, ки барои наҷоти миллат истифода мешавад.

Марди чилсола, хирадкеш баҳри мардум гашт раҳбар.

Байни фирқаҳои даргир бо ҷасорат гашт пайкар.

          Ин мисраҳо танҳо дар шеър ба шахсияти  муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ишора мешавад, ки дар соли 1992 дар синни 40-солагӣ раҳбари давлати харобгашта интихоб шуд. «Хирадкеш» (ҳикматҷӯй) ва «ҷасорат» сифатҳои ӯро дар шароити низоъҳои байнифирқавӣ нишон дода, калимаи «пайкар» (мубориз) ӯро ҳамчун шахси фаъол дар роҳи сулҳ нишон медиҳад.

Дар замоне ҳокимият буд фалаҷ, ҳам нотавон бас,

Буд ҷанги шаҳрвандӣ, амният буд дастнорас.

          Ин мисраҳо  ҳолати фараҳгаштаи  давлатро дар солҳои аввали ҷанг тасвир мекунад. Калимаи «фалаҷ» (маъюб, қобилияти ҳаракат надошта) ва «нотавон» бениҳоят дақиқ вазъи қудрати марказиро дар он давра инъикос мекунад, «Ҷанги шаҳрвандӣ» ифодаи мустақим ва содда аст, ки ҳеҷ ишораи пинҳон надорад – ин воқеияти талхи таърихист. 

«Амният буд дастнорас» – ин ибора на танҳо амнияти ҷисмонӣ, балки эҳсоси равонӣ ва иҷтимоии бехатариро ҳам дар бар мегирад.                         

Ӯ чунон фарзанди миллат, бовиқору боҷасорат,

Бори аввал дар ҷаласа ҳарф гуфт аз сулҳу ваҳдат.

         Шоир   марҳилаи навро дар таърих нишон дода -пайдоиши шахсияти асосӣ дар миёни бӯҳронро инъикос мекунад. 

«Фарзанди миллат» – ифодаи хеле муҳим ва эҳсосӣ дар фарҳанги тоҷикӣ, ки раҳбарро на ҳамчун шахси бегона, балки ҳамчун узви воқеии миллат, аз дохили халқ баромада муаррифӣ мекунад. 

«Бовиқору боҷасорат» – ду сифати калидӣ, ки дар шароити хатарнок зарур буданд. 

«Бори аввал дар ҷаласа ҳарф гуфт аз сулҳу ваҳдат» – ин ишора ба лаҳзаи таърихии аввалин  суханронии  муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Иҷлосияи 16-уми Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Хуҷанд мебошад

Парлумон буд чандандеш, кард кор оғоз маҷлис.

Гашт малҳам ин Ватанро, буд тақдирсоз Маҷлис.

 Шоир дар ин мисраҳо  маҷлис ҳамчун сохтори қонунгузор ва ҳамзамон ҳамчун «малҳам» (давои захм) тасвир мешавад. 

«Чандандеш» – ишора ба мушкилоти аввали маҷлис, вақте ки андешаҳо гуногун буданд ва раванди кор душвор сурат мегирифт. 

«Кард кор оғоз маҷлис» маҳз иҷлосия тавонист раванди барқарорсозиро оғоз кунад. 

«Малҳам ин Ватанро» – метафораи тиббӣ, ки ватанро ҳамчун бемор ва маҷлисро ҳамчун даво муаррифӣ мекунад. 

«Тақдирсоз» ки аҳамияти таърихии ҷаласаро  нишон медиҳад.

Бесарусомонӣ шуд рафъ, нопадид осори даҳшат.

Бар машоми халқ омад бӯи амну сулҳу ваҳдат.

Ин мисраҳо  натиҷаҳои фаврии маҷлисро тасвир мекунад. 

«Бесарусомонӣ шуд рафъ» – ифодаи мухтасар, вале хеле қавӣ: тартибот ва идоракунӣ барқарор шуд, мегуяд шоир. 

«Нопадид осори даҳшат» – ин тасвири равшани коҳиши тарс ва зулм мебошад. 

Метафораи «бар машоми халқ омад бӯи амну сулҳу ваҳдат» аз ҳама зеботарин ва эҳсоситарин тасвирҳои шеър аст. Он эҳсосоти амиқи мардумро пас аз солҳои тарсу хатари доимӣ инъикос мекунад – эҳсоси амният ҳамчун «бӯйи» наҷот нишон дода мешавад.

Дастовардҳои миллат фахри даврони навин шуд.

Дар ҳамин Маҷлис ба кишвар, Сарвар ин шахси матин шуд.

«Дастовардҳои миллат фахри даврони навин шуд» –  ин мисраъ гузариш аз гузаштаи талх ба ояндаи умедбахш мебошад. 

«Сарвар ин шахси матин» – ифодаи мустақими эътирофи роҳбар ҳамчун «сарвар» (пешво) ва «матин» (устувор, қавӣ) мебошад. 

Шонздаҳ рӯз ин ҷаласа баҳри миллат баргузор шуд.

Беш аз ҳафтод санад тасдиқу татбиқи кор шуд.

Ин мисраҳо  далелҳои мушаххаси таърихиро меорад, ки барои хонандаи огоҳ аз таърих эҳсоси воқеият ва ҳаҷми корро афзун мекунад. 

«Шонздаҳ рӯз» – ба муддати воқеии Иҷлосияи XVI (аз 16 ноябр то 2 декабри соли 1992) ишора мешавад. 

«Беш аз ҳафтод санад» – ин рақам низ ба воқеият мувофиқ аст: дар маҷлис зиёда аз 70 қарор, қонун ва тағйирот қабул гардиданд, ки барои барқарорсозии идоракунии давлатӣ ва қонунгузории нав замина гузоштанд. 

Истифодаи рақамҳо шеърро аз ҳолати умумию рамзӣ ба сатҳи таърихии дақиқ мебардорад ва ба хонанда эҳсоси «ин воқеан рух додааст»-ро  нишон медиҳад.

Ҳувият бар халқи тоҷик сафҳаи бас тоза бикшод.

Иттиҳоду иттифоқро тибқи қонун мӯҳр бинҳод.

«Ҳувият … сафҳаи бас тоза бикшод» – метафораи саҳифаи нав рамзи оғози марҳилаи тоза дар худшиносии миллӣ пас аз солҳои парокандагӣ ва ҷанг  дар кишвар мебошад. 

«Иттиҳоду иттифоқро тибқи қонун мӯҳр бинҳод» – ишора ба он ки ваҳдати миллӣ на ҳамчун эҳсоси муваққатӣ, балки ҳамчун принсипи қонунӣ ва давлатӣ собит гардид. Ин ифода ба Созишномаи умумии сулҳ ва ваҳдати миллӣ (27-июни солҳои 1994 –1997) ва Конститутсияи нав 6-ноябри соли 1994 низ робита дорад, ки дар натиҷаи раванди оғозшуда дар маҷлиси Хуҷанд ба вуҷуд омаданд.

Худшиносӣ, файзу нусрат, ҳикмати фарҳангсозӣ.

Роҳи нав бинмуд бар мо якдилӣ, парчамфарозӣ.

Ин мисраҳо  арзишҳои асосиеро, ки пас аз он давра ҳадафи миллат шуданд, ҷамъбаст мекунад: 

- Худшиносӣ – эҳёи ҳувияти миллӣ ва таърихии тоҷик; 

- Файзу нусрат – пешрафт ва комёбӣ; 

- Ҳикмати фарҳангсозӣ – барқарорсозии фарҳанг ва маънавиёт ҳамчун пойдевори давлат; 

- Якдилӣ, парчамфарозӣ – рамзҳои ваҳдат ва истиқлолияти давлатӣ. 

«Парчамфарозӣ» – ифодаи пурэҳсос ва рамзии баланд бардоштани парчами миллӣ ҳамчун нишонаи ғалабаи ваҳдат ва эҳёи давлат мебошад.

Дониёр, ин лаҳзаҳои ҷовидон дар дил нигаҳ дор.

Пешвои миллати мо бар ситоиш ҳаст сазовор!

Шоир ин мисраҳо бо муроҷиати мустақим ба номи шоир (Дониёр) анҷом додааст. «Лаҳзаҳои ҷовидон дар дил нигаҳ дор» – даъват ба ҳифзи хотираи таърихӣ ва қадрдонӣ аз лаҳзаҳои тақдирсоз. 

«Пешвои миллати мо бар ситоиш ҳаст сазовор» – хулосаи ниҳоии шеър: эътирофи комили нақши пешвои миллат ва зарурати ситоиши ӯ ҳамчун  хомии рамзи ваҳдату  эҳё. 

Шеъри «Пешвои тоҷикон»-и Дониёр Сангинӣ як асри мукаммали шеъри ватандӯстонаи муосир буда, ки дар он воқеаи таърихии Иҷлосияи XVI ҳамчун нуқтаи гардиши миллӣ тасвир шудааст. Шеър аз се марҳилаи равшан иборат аст:

1. Тасвири бӯҳрон, фоҷиа ва парокандагӣ (мисраҳои  1–5); 

2. Пайдоиши раҳбари хирадманд ва оғози раванди сулҳ (мисраҳои  6–10); 

3. Натиҷаҳои дарозмуддат, эҳёи ҳувият ва даъват ба ҳифзи ваҳдат (мисраҳои  11–14).

Шоир бо ҳунари баланди бадеӣ (метафораҳои оташ, малҳам, бӯйи амн, сафҳаи тоза), истифодаи далелҳои таърихӣ ва муроҷиатҳои эҳсосӣ тавонистааст як воқеаи мушаххасро ба рамзи ҷовидонии миллат табдил диҳад. 

         Аз нуқтаи назари адабӣ  ва ба ақидаи мо, шеъри Дониёр Сангинӣ дар радифи шеъри ватандӯстонаи тоҷик ( ба мисли ашъори Лоиқ ва  Гулназар) ҷой мегирад, Аз нуқтаи назари иҷтимоӣ ва сиёсӣ он ҳамчун намунаи  олӣ баҳри баланд бардоштани рӯҳияи ваҳдати миллӣ ва қадрдонӣ аз нақши Пешвои миллат дар барқарорсозии давлат хизмат мекунад. Ин шеър  маҳбубияти  Пешвои миллатро ҳамчун шахсияти миллатдусту ватандӯст дар  Ватани тоҷикон нишон медиҳад

 

ҚУРБОНОВА Ширин

сарходими илмии  Шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики

Институти омӯзиши масъалаҳои  давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,профессор,

доктори илмҳои таърих.