Рӯзи модарон яке аз рӯзҳои пурмазмун ва гарму самимист, ки ҷомеа дар он на танҳо табрики оддӣ мегӯяд, балки ба як ҳақиқати бузург бармегардад: меҳру заҳмати модар пояи инсон, оила ва фарҳанг аст. Ин рӯз фурсати шукргузорӣ, андеша ва арҷгузорист — ба он касе, ки зиндагиро оғоз медиҳад, умедро зинда нигоҳ медорад ва бо сабру меҳрубонӣ роҳи калон шудани фарзандро равшан месозад. Дар зеҳни мардум модар танҳо як нақш нест; ӯ сарчашмаи оромӣ, рамзи баракат ва пайванди наслҳост.

        Аз назари иҷтимоӣ, модар мафҳумест, ки ҳам ҷанбаи табиӣ дорад ва ҳам ҷанбаи фарҳангӣ. Ӯ кӯдакро ба дунё меорад, вале масъулияти асосӣ баъд аз таваллуд оғоз меёбад: нигоҳубин, тарбия, омӯзонидани одоб, ташаккули тафаккур ва ирода, кӯмак ба пайдо кардани роҳи дуруст. Илмҳои равоншиносӣ ва ҷомеашиносӣ солҳои зиёд ба ин масъала таваҷҷуҳ доранд ва баррасӣ мекунанд, ки чӣ гуна муҳити аввалини зиндагии кӯдак ба шахсияти оянда таъсир мерасонад. Дар таҷриба ҳам дида мешавад: агар кӯдак муҳити меҳрубон, ором ва устувор дошта бошад, эҳсоси амният пайдо мекунад, ба худ бовар мекунад, муоширати солим меомӯзад ва ба зиндагӣ бо умед нигоҳ мекунад. Аксаран, ин муҳитро маҳз модар бо ҳузури доимӣ, дилсӯзӣ ва ғамхорӣ меофарад.

        Муносибати модар бо кӯдак дар солҳои аввал бештар аз ҳар чиз аҳаммият дорад, зеро дар ҳамин давра кӯдак оламро “аз чашми модар” мешиносад. Лаҳни сухан, нигоҳ, оғӯш, тарзи ором кардани гиря, муоширати ҳаррӯза ва ҳатто одатҳои оддӣ — ҳамаи ин ба рушди эҳсосотӣ ва маънавии кӯдак таъсири амиқ дорад. Кӯдак аз модар меомӯзад, ки муҳаббат чист, боварӣ чӣ маъно дорад, чӣ гуна аз тарс ва изтироб гузаштан мумкин аст, чӣ гуна ба дигарон эҳтиром гузоштан лозим. Ҳатто нутқ ва забон низ дар ҳамин муҳит шакл мегирад: калимаҳои аввал, тарзи баён, фарҳанги суханварӣ, шунидан ва ҷавоб додан — ҳама аз муоширати аввалин сарчашма мегирад.

        Дар фарҳанги тоҷикӣ мақоми модар ҳамеша баланд буд ва бо мафҳумҳои муқаддас — дуо, сабр, покӣ, вафо ва баракат — пайваст аст. Дар адабиёти классикӣ ва фолклор модар ҳамчун пуштибон, рӯҳбахш, роҳнамо ва сутуни хонадон ёд мешавад. Лаллаӣ, мақолҳои мардумӣ, ривоятҳо ва ҳикояҳо ҳама як андешаро такрор мекунанд: агар модар дар хонадон бо хирад ва меҳр бошад, фазои оила гарм мегардад ва фарзандон бо тарбия ва эҳтиром калон мешаванд. Ин арзишҳо имрӯз ҳам аҳаммияти худро гум накардаанд, ҳатто дар шароити ҷаҳони муосир, ки зиндагӣ тезтар ва мушкилтар шудааст.

        Модар на танҳо тарбиягар, балки ҳамоҳангсози ҳаёти оилавист. Дар бисёр хонадонҳо ӯ шахсест, ки вазъро ҳис мекунад, дар вақти лозим сухани ором мегӯяд, муноқишаро пеш аз шиддат ёфтан мулоим мекунад ва миёни аъзои оила пайвандро нигоҳ медорад. Баъзан кори модар ба назар намоён нест, зеро он дар рӯзу шаб, дар корҳои оддии хона, дар назорати таҳсил, дар нигоҳубини саломатӣ, дар ғизои солим, дар омода кардани муҳити муносиб анҷом меёбад. Аммо маҳз ҳамин корҳо, ки ҳар рӯз такрор мешаванд, оиларо пойдор месозанд. Ҷомеа бисёр вақт натиҷаи ин меҳнатро дертар мебинад: вақте фарзанд ба шахси боодоб, масъул ва ватандӯст табдил меёбад.

        Ҷаҳони имрӯз барои модар ҳам имконият медиҳад ва ҳам чолиш. Аз як тараф, дастрасӣ ба дониш осон шудааст: модар метавонад дар бораи тарбияи кӯдак, тиб, ғизо, равоншиносӣ ва таҳсил маълумот гирад, таҷрибаи дигаронро омӯзад, саволҳои худро ба мутахассисон пешниҳод кунад. Аз тарафи дигар, ҳамин ҷараёни аз ҳад зиёди маълумот метавонад изтиробро зиёд кунад: маълумоти носанҷида, тавсияҳои зиддунақиз, фишори “модари беҳтарин будан”, муқоиса дар шабакаҳои иҷтимоӣ — ҳама метавонад ба хастагии равонӣ оварда расонад. Аз ҳамин сабаб, барои модар муҳим аст, ки ҳам дастгирии оилавӣ дошта бошад ва ҳам муҳити солими иҷтимоӣ, то ба худ эътимод кунад ва дар қарорҳои тарбиявӣ саргардон нашавад.

        Яке аз масъалаҳои калидии замони мо тавозуни кор ва оила аст. Бисёр занон ҳамзамон ҳам модар ҳастанду ҳам корманд, ҳам масъули хонадонанду ҳам иштирокчии фаъоли зиндагии ҷамъиятӣ. Ин бисёр хуб аст, зеро нерӯ ва қобилияти занон метавонад ба рушди иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангӣ саҳм гузорад. Аммо вақте масъулиятҳо баробар тақсим намешаванд, бори асосӣ ба дӯши модар меафтад ва ӯ зуд хаста мешавад. Хастагӣ танҳо хастагии ҷисмонӣ нест; он метавонад ба саломатии равонӣ, оромии хонадон ва сифати тарбия таъсир кунад. Барои ҳамин, дар дохили оила фарҳанги ҳамкорӣ муҳим аст: саҳми падар дар тарбия, кумак дар корҳои рӯзгор, эҳтиром ба вақти модар ва қадршиносии меҳнати ӯ. Вақте вазифаҳо одилона тақсим мешаванд, муҳаббат ва ҳамдигарфаҳмӣ бештар мегардад ва фарзандон ҳам дар ҳамин муҳит тарзи муносибати солимро меомӯзанд.

        Саломатии модар — ҳам ҷисмонӣ ва ҳам равонӣ — бояд дар маркази таваҷҷуҳ бошад. Ҷомеа баъзан аз модар интизор мешавад, ки ҳамеша қавӣ бошад, ҳамеша тобовар бошад, хаста нашавад ва эҳсосоти худро пинҳон кунад. Аммо модар низ инсон аст: ӯ ҳам эҳтиёҷи дастгирӣ дорад, ҳам ба сухани нарм ва ҳамдардӣ ниёз дорад, ҳам ҳақ дорад истироҳат кунад, омӯзад, ба худ вақт ҷудо намояд. Агар модар худро танҳо ҳис кунад ё зери фишори доимӣ бошад, ин метавонад ба рӯҳия ва рафтори ӯ таъсир расонад. Дар чунин ҳолатҳо дастгирии оила ва ҷомеа, муоширати гарм, ёрии амалӣ ва дар ҳолатҳои зарурӣ маслиҳати мутахассис метавонад хеле муҳим бошад. Ҳадаф бояд ин бошад, ки модар худро арзишманд, муҳофизатшуда ва қадршуда эҳсос кунад.

        Рӯзи модарон дар ҳамин замина метавонад танҳо ба тӯҳфа ва табрик маҳдуд нашавад. Он метавонад як ангезаи маърифатӣ гардад: барои суҳбатҳои ҷиддӣ дар бораи фарҳанги оиладорӣ, масъулияти падару модар, пешгирии муноқишаҳои оилавӣ, ҳифзи ҳуқуқи кӯдак ва бунёди муҳити солими тарбия. Дар мактабҳо, донишгоҳҳо ва муассисаҳои фарҳангӣ баргузор кардани вохӯриҳо, маҳфилҳои маърифатӣ ва барномаҳои тарбиявӣ метавонад дар шуури ҷомеа муносибати масъулонаро қавӣ кунад. Воситаҳои ахбори омма низ метавонанд нақши мусбат дошта бошанд: бо нишон додани намунаҳои модарони меҳнатдӯст, омӯзгор, табиб, олим, деҳқон, соҳибкор ва дигар заноне, ки ҳам оила ва ҳам ҷомеаро пеш мебаранд, метавон эҳтиромро ба меҳнати модар боз ҳам бештар кард.

        Дастгирии иҷтимоӣ нисбат ба модарон низ як масъалаи муҳим аст. Ҳар қадар ки давлат ва ҷомеа шароити беҳтар фароҳам оваранд — хизматрасонии тиббии дастрас, барномаҳои ҳифзи саломатии модару кӯдак, имкониятҳои таҳсил ва бозомӯзӣ, шароити муносиб дар ҷойи кор, дастгирии оилаҳои осебпазир — ҳамон қадар сифати зиндагии оилавӣ боло меравад. Модарони танҳо ё оилаҳое, ки мушкилоти иқтисодӣ доранд, бештар ба кӯмак ниёз доранд. Дар ин ҷо барномаҳои иҷтимоӣ, кумакҳои ҳадафнок, машваратҳои ҳуқуқӣ ва равонӣ метавонанд таъсири воқеӣ дошта бошанд. Вақте модар дастгирӣ дорад, ӯ бештар имкони диққат додан ба тарбия, рушди фарзанд ва нигоҳ доштани муҳити солими хонаводаро пайдо мекунад.

        Аз диди ахлоқӣ, эҳтироми модар бояд ба рафтори ҳаррӯза табдил ёбад. Қадрдонӣ танҳо бо сухан нест; он дар амалҳои оддӣ нишон дода мешавад: гӯш кардан, фаҳмидан, ёрӣ кардан, эҳтиром ба вақт ва хастагии модар, эътирофи меҳнати ӯ. Бисёр вақт модар ба тӯҳфаи калон ниёз надорад; ӯ мехоҳад, ки заҳмати ӯ дида шавад, сухани ӯ қадр карда шавад, оромии ӯ ҳифз гардад. Як ҷумлаи самимии “раҳмат”, як кумак дар корҳои хона, як лаҳзаи муоширати гарму бе телефон, як таваҷҷуҳи оддӣ ба саломатӣ ва рӯҳия — метавонад аз садҳо сухан бештар таъсир кунад.

        Дар тарбияи фарзанд ҳам беҳтарин эҳтиром ба модар он аст, ки фарзандон бо одоб, масъулият ва меҳнатдӯстӣ калон шаванд. Модар аз муваффақияти фарзанд танҳо диплом ё мансабро намефаҳмад; ӯ бештар аз ҳама инсон будани фарзандро мехоҳад: ростгӯӣ, ҳурмати калонсол, меҳрубонӣ ба дигарон, қаноат, ватандӯстӣ ва инсондӯстӣ. Агар чунин хислатҳо дар фарзанд бошад, модар худро хушбахт эҳсос мекунад, зеро мебинад, ки меҳнаташ самар дод.

        Ҷомеаи солим аз оилаи солим оғоз меёбад ва оилаи солим аз фазои меҳру эҳтиром. Дар ин раванд модар нақши марказӣ дорад, аммо ӯ набояд танҳо монад. Ҳамкории падар, дастгирии фарзандон, эҳтироми хешу табор ва муносибати масъули ҷомеа метавонад бори модарро сабук кунад ва ба ӯ нерӯи бештар диҳад. Вақте дар хонадон муҳаббат ва ҳамдигарфаҳмӣ ҳукмфармо аст, кӯдак низ бо оромӣ калон мешавад ва ба ҷомеа ҳамчун шахси мутавозин ворид мегардад.

        Дар ҷамъбаст метавон гуфт, ки Рӯзи модарон рӯзи як эҳсос нест, балки рӯзи як арзиш аст. Арзишест, ки ба мо мефаҳмонад: модар танҳо як шахс нест, балки пояи тарбия, сутуни оила, сарчашмаи фарҳанг ва нерӯи иҷтимоист. Қадршиносии модар бояд ҳамеша бошад — дар сухан, дар амал, дар сиёсати иҷтимоӣ, дар фарҳанги оиладорӣ ва дар тарзи зиндагии ҳаррӯзаи мо. Агар мо модарро қадр кунем, меҳрашро ҳифз кунем ва заҳматашро эътироф намоем, мо дар ҳақиқат ба ояндаи ҷомеаи худ сармоя мегузорем. Модарон ҳамеша сазовори эҳтиром, ғамхорӣ ва дуои неканд, зеро ҳар як пешрафт, ҳар як тарбия ва ҳар як умеде, ки дар дилҳои мо ҳаст, аз меҳри онҳо об мехӯрад.

РАСУЛЗОДА Аслам Зафар

ходими калони илмии шуъбаи

ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ