Китоби “Истиқлолияти давлатӣ ва рушди давлатдории миллӣ”-и ходими калони илмии шуъбаи ИДМ – и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ Давлатов Зубайдулло Абдуллоевич маҷмӯаи мақолаҳои илмӣ-оммавӣ буда, ба таҳлили фарогири масъалаҳои истиқлолияти давлатӣ, таҳаввули давлатдории миллӣ ва равандҳои сиёсиву иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон бахшида шудааст. Асар дар заминаи таҷрибаи беш аз сӣ соли соҳибистиқлолии кишвар навишта шуда, кӯшиши назариявии муаллифро барои дарки амиқи моҳияти истиқлолият ҳамчун падидаи сиёсӣ, ҳуқуқӣ, фалсафӣ ва фарҳангӣ инъикос менамояд. Таҳлили илмии мазкур ба баррасии сохтор, муҳтаво, методология, арзиши назариявӣ ва амалии китоб равона гардида, кӯшиши муайян намудани ҷойгоҳи онро дар доираи андешаи сиёсии муосири тоҷик ба анҷом мерасонад.

       Муаллиф истиқлолиятро на танҳо ҳамчун рӯйдоди таърихӣ, балки ҳамчун раванд ва масъулияти доимии сиёсӣ маънидод менамояд. Ин равиш аз нуқтаи назари назарияи давлат ва ҳуқуқ қобили таваҷҷуҳ аст, зеро истиқлолият дар илми сиёсатшиносӣ одатан ба ду маъно — формалӣ (эълони истиқлол) ва воқеӣ (таҳкими институтсионалӣ ва амалии ҳокимияти миллӣ) — истифода мешавад. Дар китоб ин ду паҳлу бо ҳам пайваст гардида, истиқлолият ҳамчун марҳилаи оғозии давлатсозӣ ва ҳамзамон чун раванди давомдор муаррифӣ мегардад. Ин тарзи баррасӣ ба назарияи конструктивистии давлатдорӣ наздик аст, ки давлатро ҳамчун сохти иҷтимоии доимо ташаккулёбанда арзёбӣ мекунад.

       Яке аз меҳварҳои асосии таҳлил дар асар масъалаи ҳифзи давлатдории миллӣ дар шароити буҳрони ибтидои солҳои навадум мебошад. Муаллиф воқеаҳои ҷанги шаҳрвандиро ҳамчун таҳдиди ҷиддӣ ба пояҳои давлатдорӣ арзёбӣ намуда, нақши элитаи сиёсиро дар барқарорсозии сохтори давлатӣ таъкид мекунад. Аз дидгоҳи илмии конфликтология, чунин таҳлил имконият медиҳад, ки ҷанги шаҳрвандӣ на танҳо ҳамчун бархӯрди неруҳои сиёсӣ, балки ҳамчун буҳрони институтсионалӣ фаҳмида шавад. Муаллиф бо такя ба далелҳои таърихӣ ва санадҳои сиёсӣ нишон медиҳад, ки раванди сулҳ ва ваҳдати миллӣ заминаи ташаккули давлати муосири тоҷик мебошад.

       Қисмати муҳими китоб ба масъалаи конститутсионализм ва нақши Конститутсия дар таҳкими давлатдорӣ бахшида шудааст. Муаллиф Конститутсияро на танҳо санади ҳуқуқӣ, балки ифодаи иродаи сиёсӣ ва ҳувияти миллӣ мешуморад. Аз назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ, чунин бардошт Конститутсияро ҳамчун «шартномаи иҷтимоӣ» миёни давлат ва ҷомеа маънидод мекунад. Дар китоб таъкид мешавад, ки суботи сиёсӣ ва рушди устувор бе волоияти қонун ва эҳтиром ба меъёрҳои конститутсионӣ ғайриимкон аст. Ин андеша бо принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд ва демократии муосир ҳамоҳанг мебошад.

        Мавзӯи ҷаҳонишавӣ ва таъсири он ба истиқлолияти давлатӣ низ дар асар ҷойгоҳи муҳим дорад. Муаллиф равандҳои глобализатсияро аз ду ҷиҳат — имконият ва таҳдид — таҳлил мекунад. Аз як тараф, ҷаҳонишавӣ шароити ҳамгироии иқтисодӣ, дастрасӣ ба технология ва густариши робитаҳои байналмилалиро фароҳам меорад; аз ҷониби дигар, вобастагии молиявӣ ва таъсири идеологӣ метавонад ба соҳибихтиёрии давлатҳо таъсири манфӣ расонад. Ин бардошт ба назарияи вобастагӣ  ва инчунин ба таҳлилҳои интиқодии иқтисоди сиёсӣ наздик мебошад, ки муносибатҳои нобаробари марказ ва маҳалҳоро баррасӣ мекунанд. Муаллиф бо овардани мисолҳо нишон медиҳад, ки давлатҳои рӯ ба рушд бояд бо нигоҳ доштани тавозуни манфиатҳои миллӣ дар раванди ҷаҳонишавӣ иштирок намоянд.

        Ҷанбаи дигари муҳими таҳлил масъалаи амният аст. Дар китоб амният танҳо ҳамчун амнияти ҳарбӣ не, балки ҳамчун маҷмӯи амнияти сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва иттилоотӣ баррасӣ мегардад. Ин равиш ба консепсияи «амнияти фарогир» мувофиқ аст, ки дар илми муосири муносибатҳои байналмилалӣ мавқеи устувор дорад. Муаллиф таҳдидҳое чун терроризм, экстремизм, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ва ҷинояткории фаромиллиро ҳамчун омилҳои хатарзо барои истиқлолият арзёбӣ мекунад. Ҳамзамон, ӯ ба зарурати муборизаи идеологӣ дар фазои иттилоотӣ таваҷҷуҳ зоҳир намуда, масъалаи амнияти кибериро матраҳ месозад, ки барои шароити ҷомеаи рақамӣ хеле муҳим аст.

        Дар баробари таҳлилҳои сиёсӣ ва амниятӣ, дар китоб ба масъалаҳои фарҳангӣ ва худшиносии миллӣ низ аҳаммияти ҷиддӣ дода шудааст. Муаллиф худшиносиро ҳамчун пояи маънавии давлатдорӣ арзёбӣ намуда, онро бо таърихи чандҳазорсолаи миллат пайванд медиҳад. Ин равиш ба назарияи миллатсозӣ иртибот дорад, ки дар он фарҳанг, забон ва хотираи таърихӣ ҳамчун унсурҳои асосии ташаккули ҳувияти миллӣ баррасӣ мешаванд. Бо зикри мероси мутафаккирон ва адибони классик, муаллиф пайванди давлатдории муосирро бо тамаддуни таърихии тоҷикон нишон медиҳад ва ин пайвастагӣ дар таҳкими легитимияти сиёсӣ нақши муҳим мебозад.

       Аз ҷиҳати методологӣ, асар ба таҳлили системавӣ ва муқоисавӣ такя мекунад. Муаллиф падидаҳои сиёсиро дар заминаи омилҳои таърихӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ меомӯзад, ки ин ба усули байнисоҳавӣ мутобиқат мекунад. Китоб метавонад ҳамчун манбаи таълимӣ барои донишҷӯёни соҳаҳои сиёсатшиносӣ, ҳуқуқшиносӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ истифода шавад. Ҳамзамон, асар барои хизматчиёни давлатӣ ва таҳиягарони сиёсати ҷамъиятӣ низ аҳаммият дорад, зеро дар он масъалаҳои стратегии рушди давлат дар шароити муосир баррасӣ мегарданд. Муаллиф бо таъкиди масъулияти шаҳрвандӣ ва зарурати ҳифзи истиқлолият ба ташаккули фарҳанги сиёсӣ мусоидат мекунад, ки барои ҷомеаи рӯ ба инкишоф аҳаммияти калон дорад.

       Дар маҷмӯъ, китоб ҳамчун кӯшиши мукаммали назариявӣ барои дарки таҷрибаи давлатдории муосири тоҷикон арзёбӣ мегардад. Он истиқлолиятро ҳамчун арзиши олӣ ва ҳамзамон ҳамчун вазифаи таърихӣ муаррифӣ намуда, нишон медиҳад, ки пойдории давлат ба тавозуни омилҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва маънавӣ вобаста аст. Асар дар заминаи таҷрибаи миллӣ навишта шуда бошад ҳам, масъалаҳои баррасишуда хусусияти универсалӣ дошта, бо равандҳои ҷаҳонии давлатсозӣ ва ҳифзи соҳибихтиёрӣ ҳамоҳанг мебошанд. Аз ин рӯ, онро метавон саҳми арзанда дар рушди афкори сиёсӣ ва таҳқиқоти давлатшиносии муосири Тоҷикистон арзёбӣ кард.

       Яке аз паҳлуҳои муҳими китоб таҳлили институти роҳбарии сиёсӣ ва нақши шахсият дар раванди давлатсозӣ мебошад. Муаллиф ба масъалаи сарварӣ дар шароити буҳрони сиёсӣ таваҷҷуҳи хосса зоҳир намуда, нишон медиҳад, ки дар марҳилаҳои гузаришӣ омилҳои субъективӣ — ирода, масъулиятшиносӣ ва қобилияти сафарбарсозии ҷомеа — метавонанд нақши ҳалкунанда бозанд. Аз дидгоҳи назарияи элитаҳо (Парето, Моска) ва назарияи сраварии сиёсӣ, чунин бардошт қобили таҳлил аст, зеро дар шароити заъфи институтҳо нақши шахсият тақвият меёбад. Ин паҳлуи китоб масъалаи таносуби институт ва шахсиятро дар давлатдории муосири тоҷик матраҳ мекунад.

       Паҳлуи дигар — таҳлили сиёсати хориҷӣ ва консепсияи «дарҳои боз» мебошад. Муаллиф сиёсати хориҷии Тоҷикистонро ҳамчун модели мутавозин байни қудратҳои бузург арзёбӣ мекунад. Ин равиш ба назарияи «сиёсати бисёрсамтӣ» (multi-vector foreign policy) монанд аст, ки онро кишварҳои пасошӯравӣ барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ дар муҳити геополитикии рақобатнок истифода мебаранд. Китоб нишон медиҳад, ки иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ на танҳо воситаи ҳамгироӣ, балки абзори таҳкими машруияти байналмилалии давлат мебошад. Аз нуқтаи назари муносибатҳои байналмилалӣ, ин равиш ба мактаби реализми неоклассикӣ наздик аст, ки омилҳои дохилӣ ва хориҷиро ҳамзамон ба ҳисоб мегирад.

        Дар китоб масъалаи саноатикунонӣ ва рушди иқтисодӣ низ ҷойгоҳи ҷиддӣ дорад. Муаллиф саноатикунонии босуръатро ҳамчун шарти асосии таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ мешуморад. Аз нигоҳи иқтисоди сиёсӣ, истиқлолияти сиёсӣ бе пояи мустақили истеҳсолӣ ноустувор мемонад. Дар ин замина, асар масъалаи амнияти энергетикӣ, инфрасохтори миллӣ ва диверсификатсияи иқтисодро ба таври ғайримустақим матраҳ мекунад. Ин андешаҳо бо назарияи рушди устувор ва модели давлатҳои рушдгаро иртибот доранд.

        Паҳлуи муҳимми дигар баррасии фазои иттилоотӣ ва амнияти идеологӣ мебошад. Муаллиф ба таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ, ҷангҳои иттилоотӣ ва падидаи «инқилобҳои рақамӣ» таваҷҷуҳ мекунад. Ин масъала аз нуқтаи назари назарияи «қудрати нарм»  ва «қудрати шабакавӣ» қобили таҳлил аст. Дар китоб таъкид мегардад, ки мубориза барои тафаккур ва шуури шаҳрвандон ба марҳилаи нави геополитикӣ табдил ёфтааст. Ин паҳлу нишон медиҳад, ки давлатдорӣ дар асри XXI на танҳо идоракунии ҳудуд, балки идоракунии иттилоот ва маърифат низ мебошад.

       Ҷанбаи демографӣ ва муҳоҷирати меҳнатӣ низ дар асар ба таври ҷолиб баррасӣ шудааст. Муаллиф муҳоҷиратро ҳамчун воқеияти иҷтимоӣ қабул намуда, ҳамзамон ба зарурати нигоҳдории пайванди фарҳангӣ ва миллӣ миёни муҳоҷирон ишора мекунад. Аз нигоҳи сотсиологияи муҳоҷират, ин масъала ба консепсияи «диаспора ва давлат» рабт мегирад. Давлатҳои муосир кӯшиш мекунанд, ки шаҳрвандони хориҷазмарзӣ худро ба унсури рушди миллӣ табдил диҳанд. Дар китоб ин раванд бештар аз дидгоҳи ҳифзи ҳувияти миллӣ баррасӣ мешавад.

        Масъалаи арзишҳо ва тавозуни моддиёт ва маънавиёт аз ҷумлаи мавзуҳоест, ки як қисмати андешаҳои муаллифро дар бар мегирад. Давлатов З.А. аз бартарии якҷонибаи иқтисодгароӣ ҳушдор дода, зарурати мувозинати арзишҳои иқтисодӣ ва ахлоқиро таъкид мекунад. Ин бардошт ба фалсафаи иҷтимоӣ ва назарияи танқидии тамаддун (аз ҷумла андешаҳои Макс Вебер ва Юрген Ҳабермас) наздик мебошад. Давлатдорӣ танҳо бо нишондиҳандаҳои ММД чен намешавад; сатҳи маънавиёт, фарҳанги сиёсӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ низ нишондиҳандаҳои муҳими рушди миллӣ мебошанд.

        Инчунин, китоб масъалаи ислоҳоти ҳуқуқӣ ва мутобиқсозии қонунгузориро ба таҳаввулоти ҷомеа таҳлил мекунад. Баррасии тағйиру иловаҳо ба Конститутсия аз нуқтаи назари ҳуқуқи муқоисавӣ аҳаммият дорад. Муаллиф нишон медиҳад, ки конститутсия санади статикӣ нест, балки ҳуҷҷати динамикӣ мебошад, ки бояд ба талаботи замон ҷавобгӯ бошад. Ин паҳлуи асар ба назарияи «конститутсионализми зинда» (living constitutionalism) мувофиқат мекунад.

       Масъалаи ваҳдати миллӣ ҳамчун пояи суботи сиёсӣ ба таври васеъ таҳлил шудааст. Муаллиф ваҳдатро танҳо ҳамчун натиҷаи созишномаи сиёсӣ не, балки ҳамчун фарҳанги ҳамзистӣ ва ҳамтақдирӣ маънидод мекунад. Ин равиш ба назарияи ҳамгироии иҷтимоӣ (social cohesion) иртибот дорад, ки суботи давлатҳоро ба сатҳи эътимод ва ҳамбастагии шаҳрвандон вобаста медонад.

        Аз ҷиҳати услубшиносӣ, китоб омезиши жанри илмӣ ва оммавиро таҷассум мекунад. Забони он дастрас аст, аммо дар айни замон ба истилоҳоти сиёсӣ ва ҳуқуқӣ такя мекунад. Ин хусусият имкон медиҳад, ки асар ҳамзамон вазифаи маърифатӣ ва таҳлилӣ иҷро намояд.

        Ҳамин тавр, агар таҳлили фарогир анҷом диҳем, китоб на танҳо дар бораи истиқлолият, балки дар бораи модели давлатдории муосири тоҷик, масъалаҳои геополитикӣ, амнияти иттилоотӣ, рушди иқтисодӣ, ҳувияти миллӣ ва ислоҳоти институтсионалӣ мебошад. Он кӯшиш мекунад, ки таҷрибаи миллӣ бо назарияи умумии давлат ва ҷомеа пайваст карда шавад. Аз ин лиҳоз, асарро метавон ҳамчун матни консептуалӣ дар самти ташаккули идеологияи давлатдории муосири Тоҷикистон арзёбӣ намуд.

        Хулоса, китоби “Истиқлолияти давлатӣ ва рушди давлатдории миллӣ”-и Давлатов Зубайдулло Абдуллоевич кӯшиши илмии фарогир барои дарки моҳияти истиқлолияти давлатӣ ва таҳаввули давлатдории муосири тоҷикон мебошад. Муаллиф истиқлолиятро на танҳо ҳамчун воқеаи таърихӣ, балки ҳамчун раванд, масъулият ва низоми арзишӣ баррасӣ намуда, онро бо масъалаҳои давлатсозӣ, амният, худшиносии миллӣ, конститутсионализм ва ҷаҳонишавӣ пайванд медиҳад.

       Асар нишон медиҳад, ки пойдории давлатдории миллӣ ба чанд омили калидӣ вобаста аст: таҳкими институтҳои давлатӣ, волоияти қонун, рушди иқтисодӣ, амнияти иттилоотӣ ва ҳамзамон боло бурдани сатҳи худогоҳии миллӣ. Муаллиф бар он назар аст, ки истиқлолият худ ҳадафи ниҳоӣ нест, балки заминаест барои бунёди давлати ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ. Дар ин замина, масъалаҳои ислоҳоти конститутсионӣ, сиёсати хориҷии мутавозин, мубориза бо таҳдидҳои глобалӣ ва таъсири равандҳои ҷаҳонишавӣ таҳлил мегарданд.

       Китоб дорои хусусияти байнисоҳавӣ буда, унсурҳои сиёсатшиносӣ, ҳуқуқшиносӣ, фалсафа ва сотсиологияро дар ҳамбастагӣ истифода мебарад. Ҳамзамон, он на танҳо матни академӣ, балки асари дорои рисолати маърифатӣ ва тарбиявӣ мебошад, ки ҳадафаш тақвияти фарҳанги сиёсӣ ва ҳисси масъулияти шаҳрвандӣ аст.

       Дар маҷмӯъ, асарро метавон ҳамчун таҳқиқоти консептуалӣ дар самти ташаккули модели давлатдории муосири Тоҷикистон арзёбӣ намуд. Он таҷрибаи миллиро дар заминаи равандҳои умумии ҷаҳонӣ шарҳ дода, зарурати ҳифз ва таҳкими истиқлолиятро ҳамчун вазифаи стратегӣ ва таърихии ҷомеа таъкид мекунад.

ҚУРБОНОВА Ширин Исмоиловна,

доктори илмҳои таърих, профессор.

сарходими илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқии

Институти омузиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ