Дар ҳошияи сафари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ш.Остона, Қазоқистон

22-24 апрели 2026

         Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои иштирок дар Ҳамоиши минтақавии экологӣ ва ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои муассиси Фонди байналмилалии наҷоти Арал 21.04.2026 ба шаҳри Остонаи Ҷумҳурии Қазоқистон сафар карданд. Бояд гуфт, ки ин сафар ба Ҷумҳурии Қазоқистон аз руи мақом сафари корӣ ба шумор меравад. Дар назар аст, ки дар шаҳри Астана рӯзҳои 22–24 апрел ҳамоиши экологӣ баргузор мешавад ва интизор меравад ҳамаи панҷ президенти кишварҳои Осиёи Марказӣ дар он иштирок кунанд.

         Муносибатҳои дипломатӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қазоқистон 7 январи соли 1993 барқарор карда шуданд. Моҳи январи соли 1993 ҳангоми сафари расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Қазоқистон санади бунёдӣ - Аҳднома дар бораи асосҳои муносибатҳо байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қазоқистон ба имзо расид.

         Созишнома дар бораи шарикии стратегӣ миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қазоқистон аз 14 сентябри соли 2015 яке аз санадҳои муҳими байнидавлатӣ ба шумор меравад. Дар он принсипҳои асосии муносибатҳои дуҷониба - эҳтироми мутақобили истиқлол ва соҳибихтиёрии давлатӣ, баробарҳуқуқӣ, адами дахолат ба корҳои дохилии якдигар ва саъйи тарафайн ба роҳандозии робитаҳои мутақобилан судманди шарикии иқтисодӣ муайян шудаанд.

         Бо даъвати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 19- 20 майи соли 2021 сафари расмии Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон муҳтарам Қосим-Жомарт Токаев ба Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид, ки он ба густариши хамкории стратегии ду кишвари бародар такони тоза бахшид.

         Тоҷикистону Қазоқистон дар чаҳорчӯби сохторҳои бисёрҷониба - СММ, САҲА, ИДМ, СААД, СҲШ ва МҲТБО бомуваффақият ҳамкорӣ мекунанд ва мавқеъҳоро ҳамоҳанг менамоянд.

         21.04.2026 дар шаҳри Остона Президентҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон муҳтарам Қосим Жомарт Токаев мулоқот намуданд. Дар ин мулоқот Сарони давлат дурнамои муносибатҳои дӯстӣ ва ҳамгироии Тоҷикистону Қазоқистонро дар заминаи шарикии стратегӣ ва ҳампаймонӣ муҳокима намуданд. Шарикии стратегии кишварҳо дар самтҳои гуногун пешрафт доранд. Дар мулоқот таҳкими алоқаҳои сиёсии давлатҳо мусоидат ба пешрафти робитаҳои тиҷоратию иқтисодӣ ва сармоягузории судманди дуҷониба дар бахшҳои саноат, нақлиёт, логистика ва аграрӣ зарур шуморида шуд. Тиҷорати дуҷонибаи Тоҷикистону Қазоқистон дар соли 2025 ба1,2 миллиард доллар баробар гардид. Тарафҳо таъкид намуданд, ки соҳаҳои рақамикунонӣ, инноватсия, технологияҳои замонавӣ ва зеҳни сунъӣ чун самтҳои ояндадори ҳамкорӣ муайян карда шуданд.Ҷонибҳо атрофи масъалаҳои фарҳанг, илму маориф мубодилаи афкор анҷом доданд.

         Чун амният имрӯз ба масъалаи меҳварии глобалӣ табдил ёфтааст Президентҳои Ҷумҳуриҳои Тоҷикистону Қазоқистон ба таъмини амният диққати ҷиддӣ дода густариши ҳамкориҳоро дар самти низомӣ, низомию техникӣ,муқовимат бо хатару таҳдидҳои ҷаҳониву минтақавӣ муҳим шумориданд.

         Ҳангоми вохурӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон муҳтарам Қосим-Жомарт Токаев дар мавриди рӯзномаи Ҳамоиши экологии минтақавӣ ва ҷаласаи навбатии Шӯрои сарони давлатҳои муассиси Фонди байналмилалии наҷоти Арал суҳбати фарогир анҷом доданд.

          Мавзӯи асосӣ масъалаи об хоҳад буд. Дар маҷмӯъ, дар минтақа норасоии об афзоиш меёбад — дарёҳо камоб мешаванд, истеъмол бинобар рушди иқтисод ва афзоиши аҳолӣ зиёд мегардад. Коршиносон пешбинӣ мекунанд, ки дар чунин шароит эҳтимоли муноқишаҳои мусаллаҳона ва муҳоҷирати миллионҳо нафар вуҷуд дорад.

          Имсол давлатҳои минтақаи Осиёи Марказӣ ба фасли гарми хушксолӣ бо мушкилиҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ хоҳанд шуд. Ҳаҷми об дар Амударё имсол (2026) ҳамагӣ 66, 8 дарсади миёнаи солонаро ташкил медиҳад.Як сол пеш ин нишондиҳанда 101,8 фоиз буд, яъне дарё сеяки маҷрои худро аз даст додааст. Гиреҳи обии Туямуюн, ки барои Узбекистон ва Туркманистон муҳим аст, имсол 4349 млн метри мукааб об ҷамъ кардааст, ки 600 млн камтар аз соли гузашта мебошад.

          Дар Сирдарё вазъият каме беҳтар аст, аммо сабабҳои нигаронӣ низ ҳастанд. Ба ҷойи 11,7 млн метри мукааб танҳо 10,2 млн ворид шудааст, яъне 87%. Дар силсилаи обанборҳои Нарин-Сирдарё захираҳо нисбат ба соли гузашта 2,5 млн метри мукааб кам шудаанд.

          Ҳамчунин ҳавзаи Баҳри Арал сеяки ҳаҷми банақшагирифташудаи обро нагирифтааст. Мақомот ҳушдор медиҳанд, ки тобистони имсола метавонад рекордҳои нави манфӣ гузорад.

          Дар солҳои охир мушкили норасоии об дар Осиёи Марказӣ хеле шиддат ёфтааст. Тибқи маълумоти маркази таҳлилии байналмилалии New Lines Institute, дар 40 соли охир таъминоти об ба ҳар сари аҳолӣ зиёда аз се маротиба коҳиш ёфтааст — аз 8400 то 2500 метри мукааб дар як сол. Албата сабабҳои ба вуҷуд омадани ин мушкилотҳо гуногунанд:

Афзоиши аҳолӣ — дар охири давраи шӯравӣ дар панҷ ҷумҳурӣ 49 млн нафар зиндагӣ мекарданд, ҳоло зиёда аз 80 млн. То соли 2050 шумора метавонад аз 100 млн гузарад.

Рушди иқтисодӣ — саноат ва кишоварзӣ оби зиёд талаб мекунанд.

Тағйирёбии иқлим — ҳарорати миёна дар минтақа ду баробар зудтар аз сатҳи ҷаҳонӣ боло меравад.

Обшавии пиряхҳо — ба гуфтаи вазири кишоварзии Тоҷикистон Қурбон Ҳакимзода, аз 14 ҳазор маҷмӯи ях дар солҳои охир ҳазорто нобуд шудааст.

Инфрасохтори кӯҳна — ҳангоми обёрии заминҳо то нисфи об талаф меёбад.

         Президенти Қазоқистон Қосим-Жомарт Тоқаев гуфтааст, ки то соли 2050 бинобар хушксолӣ дар Осиёи Марказӣ тақрибан 5 миллион муҳоҷири дохилии “иқлимӣ” пайдо шуда метавонад.

         Бархе коршиносон бар ин назаранд, ки роҳи осони ҳал вуҷуд надорад. Об кам аст ва манбаъҳо маҳдуданд. Дигарон мегӯянд, агар квотаҳои гирифтани об риоя шаванд ва ҳамкорӣ миёни кишварҳо беҳтар гардад, дар кӯтоҳмуддат метавон аз буҳрони ҷиддӣ пешгирӣ кард. Аммо дар миёнамуҳлат вазъият душвор боқӣ мемонад.

         Яке аз сабаби асосие, ки панҷ Президентҳои давлатҳои Осиёи Марказиро дар Шаҳри Остонаи Ҷумҳурии Қазоқистон ба ҳам овардааст кушиши чораандеши намудан нисбати ҳаллӣ мушкилоти баҳри Арал мебошад. Чун масъала фарогир ва глобалӣ ҳаст ҳаллу фасли он низ кӯшишҳои дастҷамъона ва глобалиро тақозо дорад. Яъне, дар ҳалли масоили обу иқлим аз як даст садо намебарояд. Хушкшавии баҳри Арал фоҷиаи экологиест, ки на танҳо ба минтақаи Осиёи Марказӣ таҳдиду хатар эҷод мекунад, балки таҳдиду хатараш ҳам умумибашарист.

Ҳамчунин интизор меравад, ки дар ҷараёни сафари Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Ҷумҳурии Қазоқистон масъалаҳои марбут ба баҳри Арал ва экология низ баррасӣ шаванд. Аз ҷумла, коҳиши сатҳи оби баҳри Арал биёбоншавии қаъри он, зиёд шудани тӯфонҳои чангу намак, таъсири манфӣ ба саломатии аҳолӣ ва кишоварзӣ, инчунин ҳамкории минтақавӣ барои барқарорсозии экосистема муҳокима мегардад.

         Агар муҳити экологӣ солим бошад, пас инсоне, ки дар ин гуна муҳит ба сар мебарад саломатии хуб дошта метавонад. Ин вобастагии ҳамешагии инсону муҳит ва табиату ҷамъият аст. Баҳри Арал дар қаламрави ду ҷумҳурии Осиёи Марказӣ — Узбекистон ва Қазоқистон ҷойгир аст. Ду дарёе, ки аз кӯҳҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон сарчашма мегиранд – Сир ва Ому оби худро то баҳри Арал мебаранд. Дар ҳавзаи ҳарду дарё заминҳои кишоварзӣ хеле зиёданд ва онҳо аз оби ҳамин дарёҳо обёрӣ мешаванд, ба миқдоре, ки аз меъёрҳои қабулшуда ба маротиб зиёд аст.

         Ҷумҳурии Тоҷикистон ба сифати яке аз муассисони Фонди байналмилалии наҷоти Арал (ФБНА) аз соли 1993 инҷониб дар беҳтар намудани вазъи экологии баҳри Арал саҳм мегузорад. Дар таҳия ва амалӣ намудани барномаи чоруми ҳавзаи баҳри Арал (АС – 4) ва барномаи минтақавии экологии рушди устувор фаъолона иштирок менамояд.

         Ташаббусҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти обу иқлим ва экология барои кушиши пешгирӣ азфоҷиаи баҳри Арал бевосита мусоидат менамояд. Эътимод бар он дорем, ки Сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ дар Ҳамоиши  минтақавии экологӣ ва ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои муассиси Фонди байналмилалии наҷоти Арал роҳҳалҳое пешниҳод менамоянд, ки аз таҳдиду хатарҳои экологии баҳри Арал пешгирӣ менамоянд.

ДАВЛАТОВ  Зубайдулло,

ходими калони илмии шуъбаи ИДМ – и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ