Мақолаи мазкур ба саҳми Иржи Бечка дар омӯзиши таърих, забон ва фарҳанги халқҳои шарқ аз ҷумла муаррифии таърих, забон, адабиёт ва фарҳанги Ховари Миёна ва минтақаи форсизабони Шарқ баррасӣ менамояд. Дар он самтҳои асосии фаъолияти илмии муҳаққиқ, нақши ӯ дар таҳқиқи адабиёти форсии тоҷикӣ, омӯзиши мероси Садриддин Айнӣ, забонҳои дарӣ ва пашту, инчунин саҳми ӯ дар густариши робитаҳои илмӣ ва фарҳангии Ҷумҳурии Чех ва кишварҳои Шарқ махсусан Ҷумҳурии Тоҷикистон баррасӣ мегарданд. Таваҷҷуҳи махсус ба аҳаммияти таҳқиқоти Бечка дар шинохти мероси адабию фарҳангии тоҷикон дар муҳити шарқшиносии аврупоӣ зоҳир мешавад.

Шарқшиносии аврупоӣ дар ташаккул ва рушди донишҳои илмӣ оид ба таърих, забон, адабиёт, дин ва фарҳанги халқҳои Осиё ва Ховари Миёна нақши муҳим бозидааст. Дар ин раванд муҳаққиқони кишварҳои гуногуни Аврупо тавассути омӯзиши сарчашмаҳои хаттӣ, таҳқиқи забонҳои шарқӣ, тарҷумаи осори адабӣ ва таҳлили равандҳои таърихию фарҳангӣ дар муаррифии мероси тамаддунҳои Шарқ саҳми арзанда гузоштаанд.

Дар миёни намояндагони шарқшиносии Аврупои Марказӣ Иржи Бечка мавқеи хос дорад. Ӯ аз ҷумлаи муҳаққиқоне буд, ки фаъолияти илмии худро ба омӯзиши Эрон, Афғонистон ва махсусан Тоҷикистон бахшида, дар таҳқиқи адабиёти форсии тоҷикӣ ва забонҳои минтақа саҳми назаррас гузоштааст. Осори ӯ на танҳо барои шинохти таърихи адабиёти тоҷик, балки барои дарки робитаи фарҳангии халқҳои форсизабон бо муҳити илмии Аврупо низ аҳаммият махсус дорад.

Мувофиқи маълумоти донишномаи «Энсиклопедияи Эронико», Иржи Бечка дар давоми фаъолияти илмии худ ба таҳқиқи адабиёти шарқӣ, забоншиносӣ ва таърихи шарқшиносӣ машғул шуда, дар маҷмӯъ садҳо маводи илмӣ, аз ҷумла китоб, мақола, тақриз ва тарҷума ба мерос гузоштааст.

Иржи Бечка (Jiří Bečka) 16 октябри соли 1915 дар шаҳри Прага таваллуд шуда, 21 декабри соли 2004 дар ҳамин шаҳр вафот кардааст. Ӯ дар Донишгоҳи Карл дар Прага таҳсил намуда, ҳамзамон бо омӯзиши ҳуқуқ ба забонҳои форсӣ, арабӣ ва туркӣ таваҷҷуҳ пайдо кардааст. Дар ташаккули ҷаҳонбинии шарқшиносии ӯ омӯзиш назди муҳаққиқони маъруф, аз ҷумла Ян Рипка ва Феликс Тауэр, аҳаммияти устодӣ дошт.

Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ фаъолияти илмии Иржи Бечка тадриҷан густариш ёфт. Аз соли 1952 ӯ дар Институти шарқшиносии Академияи илмҳои Чехословакия фаъолият карда, аввал ба ҳайси китобдори масъул ва баъдан ҳамчун муҳаққиқ кор кардааст. Ин муҳит барои таҳқиқи мунтазами сарчашмаҳои шарқӣ ва рушди муносибатҳои илмӣ бо муҳаққиқони кишварҳои гуногун махсусан Ховари Миёна имконият фароҳам овард.

Иржи Бечка шарқшиносие­ро ҷонибдорӣ мекард, ки дар он омӯзиши забон аз таҳқиқи адабиёт, таърих ва фарҳанг ҷудо набошад. Аз ин рӯ, доираи таҳқиқи ӯ танҳо ба як соҳаи маҳдуди филология вобаста набуда, адабиёти форсӣ, таърихи адабиёти тоҷик, забонҳои дарӣ ва пашту ва таърихи омӯзиши Шарқро низ фаро мегирифт.

Яке аз хусусиятҳои муҳими фаъолияти илмии Бечка муносибати муқоисавии ӯ ба фарҳангҳои шарқӣ буд. Омӯзиши осори адабӣ дар иртибот бо муҳити иҷтимоӣ ва таърихии пайдоиши онҳо ба ӯ имкон медод, ки адабиётро на танҳо ҳамчун маҷмӯи матнҳо, балки ҳамчун инъикосгари ҳаёти маънавии ҷомеа таҳлил намояд.

Дар байни самтҳои фаъолияти илмии Иржи Бечка Тоҷикистон ҷойгоҳи махсус дорад. Ин таваҷҷуҳ танҳо ба омӯзиши забон ва адабиёти тоҷик маҳдуд намешуд, балки таърихи ташаккули адабиёти муосири тоҷик, хусусиятҳои фарҳангӣ ва ҷойгоҳи он дар ҷаҳони адабии форсизабонро низ дар бар мегирифт.

Аз ҷумла, соли 1958 Иржи Бечка бо мақсади анҷом додани таҳқиқоти илмӣ ба Тоҷикистон сафар кард. Ин сафар барои шиносоии мустақим бо муҳити фарҳангӣ ва адабии Тоҷикистон ва таҳкими робитаҳои ӯ бо масъалаҳои тоҷикшиносӣ аҳаммият дошт.

Аз ҷумлаи корҳои муҳимми ӯ таҳқиқи осори Садриддин Айнӣ мебошад. Иржи Бечка ба эҷодиёти устод Айнӣ ҳамчун падидаи муҳимми таърихи адабиёти муосири тоҷик таваҷҷуҳ намуда, робитаи осори нависандаро бо муҳити иҷтимоӣ ва таърихии Осиёи Марказӣ мавриди омӯзиш қарор додааст.

Соли 1954 ӯ рисолаеро дар бораи асари «Марги судхӯр»-и Садриддин Айнӣ ва тасвири ҷомеаи Осиёи Марказӣ дар охири асри XIX ва ибтидои асри XX пешниҳод кардааст. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки таваҷҷуҳи муҳаққиқ ба адабиёти тоҷик аз марҳилаҳои аввали фаъолияти шарқшиносии ӯ бо таҳлили масъалаҳои иҷтимоӣ ва таърихӣ пайванд доштааст.

Соли 1980 китоби ӯ бо номи Sadriddin Ayni. Father of Modern Tajik Literature («Садриддин Айнӣ. Падари адабиёти муосири тоҷик») дар шаҳри Неапол ба табъ расид. Худи унвони китоб аз он шаҳодат медиҳад, ки Иржи Бечка дар муаррифии мақоми Садриддин Айнӣ дар ташаккули адабиёти муосири тоҷик ба хонандаи хориҷӣ саҳм гузоштааст.

Аҳаммияти чунин таҳқиқот дар он аст, ки адабиёти тоҷик дар муҳити илмии Аврупо тавассути омӯзиши осори нависандагони бузург ва таҳлили хусусиятҳои таърихию иҷтимоии эҷодиёти онҳо муаррифӣ мегардид. Дар ин замина фаъолияти Иржи Бечка барои густариши тоҷикшиносӣ ва таҳкими робитаи байни муҳаққиқони аврупоӣ ва мероси адабии тоҷикон заминаи мусоид фароҳам овард.

Яке аз саҳмҳои муҳимми Иржи Бечка таҳқиқи таърихи адабиёти форсии тоҷикӣ ва муайян намудани ҷойгоҳи он дар таърихи умумии адабиёти форсӣ мебошад. Ӯ соли 1960 барои таҳқиқоти худ дар соҳаи таърихи адабиёти тоҷик унвони илмии номзади илмҳои Академияи илмҳои Чехословакияро соҳиб гардид. Ин таҳқиқот баъдан бо забони форсӣ таҳти унвони Adabiyāt-e fārsi dar Tājikestān  (Адабиёти форсӣ дар Тоҷикистон) дар Теҳрон соли 1994 ба нашр расид.

Нашри асари муҳаққиқ дар Теҳрон аҳамияти фаъолияти илмии ӯро нишон медиҳад. Чунки натиҷаҳои таҳқиқоти тоҷикшиносии Иржи Бечка на танҳо дар муҳити илмии Аврупо, балки дар фазои илмии форсизабон низ мавриди муаррифӣ қарор гирифтаанд.

Дар ин замина бояд ба масъалаи робитаи адабиёти тоҷик бо мероси васеи адабиёти форсӣ таваҷҷуҳ кард. Омӯзиши таърихи адабиёти тоҷик бе дарназардошти муҳити таърихию фарҳангии форсизабонони Эрон, Афғонистон ва Осиёи Марказӣ тасаввури комил ба вуҷуд намеорад. Ҳамзамон, муайян намудани хусусиятҳои таърихӣ, забонӣ ва миллии адабиёти тоҷик барои дарки дурусти равандҳои адабии минтақа аҳаммияти хос дорад.

Таҳқиқоти Иржи Бечка аз он ҷиҳат муҳиманд, ки адабиёти тоҷикро дар доираи васеи робитаҳои адабӣ ва фарҳангӣ баррасӣ мекунанд. Чунин равиш имконият медиҳад, ки ҳам умумияти таърихию забонии ҷаҳони форсизабон ва ҳам хусусиятҳои хоси рушди адабиёти тоҷик мавриди омӯзиши илмӣ қарор гиранд.

Мақолаи ӯ бо унвони Literature and Men of Letters in Tajikistan («Адабиёт ва аҳли адаби Тоҷикистон»), ки соли 1994 дар маҷаллаи Journal of Turkish Studies ба табъ расидааст, аз ҷумлаи корҳои муҳими ӯ дар муаррифии муҳити адабии Тоҷикистон ба ҷомеаи илмии байналмилалӣ мебошад. Мақола дар ҷилди XVIII-и маҷалла, дар саҳифаҳои 25–40 нашр шудааст. Ин асар аз ҷиҳати таърихи тоҷикшиносӣ муҳим аст, зеро мавзуи адабиёт ва намояндагони он дар Тоҷикистонро ба муҳити васеи таҳқиқоти байналмилалӣ ворид мекунад.

Фаъолияти илмии Иржи Бечка танҳо бо Тоҷикистон маҳдуд набуд. Эрон ва Афғонистон низ аз самтҳои асосии таҳқиқоти ӯ ба ҳисоб мераванд. Ин се минтақа бо забонҳо, анъанаҳои адабӣ ва робитаҳои таърихию фарҳангии худ дар ташаккули таҳқиқи илмии муҳаққиқ нақши муҳим бозидаанд.

Дар соҳаи эроншиносӣ Иржи Бечка ба омӯзиши адабиёти форсӣ, таърихи таҳқиқоти эроншиносӣ ва муаррифии мероси фарҳангии минтақа таваҷҷуҳ дошт. Асари ӯ Iranica bohemica et slovaca («Эроншиносӣ дар Чехия ва Словакия»), ки соли 1996 дар Прага нашр шудааст, ба соҳаи таҳқиқоти эроншиносӣ дар муҳити илмии чехӣ ва словакӣ марбут мебошад.

Ин самти фаъолият барои шинохти таърихи робитаи илми Аврупои Марказӣ бо забон ва адабиёти форсӣ аҳаммияти илмӣ дорад. Эроншиносӣ дар ин замина танҳо омӯзиши як кишвари алоҳида набуда, таҳқиқи забонҳо, адабиёт ва анъанаҳои фарҳангии ба ҳам алоқамандро низ дар бар мегирад.

Дар мавриди Афғонистон Иржи Бечка ба омӯзиши забонҳои дарӣ ва пашту таваҷҷуҳи махсус зоҳир кардааст. Соли 1963 ӯ ба Афғонистон сафар карда, дар ҳамон сол барои саҳми худ дар омӯзиши адабиёт ва забонҳои афғонӣ, аз ҷумла дарӣ ва пашту, узви фахрии Институти забоншиносии Афғонистон интихоб гардид.

Аз ҷумлаи асарҳои ӯ китоби Afghanistan  (Афғонистон) мебошад, ки соли 1965 дар Прага нашр шудааст. Инчунин, асари A Study in Pashto Stress («Таҳқиқи зада дар забони пашту»), ки соли 1969 ба табъ расидааст, аз таваҷҷуҳи ӯ ба масъалаҳои сохторӣ ва овозии забонҳои минтақа шаҳодат медиҳад. Китоби Úvod do paštského jazyka («Муқаддима ба забони пашту»), ки соли 1979 нашр шудааст, низ дар ҳамин самт қарор дорад.

Ин асарҳо нишон медиҳанд, ки фаъолияти Иржи Бечка танҳо ба таърихи адабиёт маҳдуд набуда, таҳқиқи забоншиносӣ ва муаррифии забонҳои шарқӣ махсусан забони арабиро низ фаро мегирифт. Аз ин рӯ, ӯро метавон аз намояндагони шарқшиносии бисёрсамта донист, ки дар фаъолияти худ таҳқиқоти забонӣ ва адабиро бо омӯзиши фарҳанги халқҳои минтақа пайваст намудааст.

Бояд қайд намуд, ки дар доираи фаъолияти шарқшиносии Иржи Бечка адабиёти араб низ ҷойгоҳи муайян дорад. Ӯ дар Донишгоҳи Карл дар Прага дар баробари забонҳои форсӣ ва туркӣ забони арабиро низ омӯхтааст. Ин далел аз шиносоии ӯ бо забонҳои асосии Шарқ ва таваҷҷуҳаш ба омӯзиши мероси фарҳангии халқҳои минтақа шаҳодат медиҳад. Яке аз намунаҳои муҳими чунин фаъолият китоби Dictionary of Oriental Literatures. Vol. III: West Asia and North Africa («Фарҳанги адабиёти Шарқ. Ҷилди III: Осиёи Ғарбӣ ва Африқои Шимолӣ») мебошад, ки соли 1974 дар Лондон нашр шудааст. Иржи Бечка дар таҳияи ин ҷилд ба ҳайси муҳаррири масъули ҷилд иштирок карда, дар муаррифии адабиёти минтақаи васеи Осиёи Ғарбӣ ва Африқои Шимолӣ саҳм гузоштааст. Китоби мазкур адабиёти араб, турк, форс, афғон ва дигар анъанаҳои адабии минтақаро фаро мегирад. Иштироки Иржи Бечка дар таҳияи ин асарро метавон яке аз ҷанбаҳои фаъолияти фарогири ӯ дар соҳаи шарқшиносӣ ва муаррифии мероси адабии халқҳои Шарқ арзёбӣ кард.

Аҳаммияти ин асар дар он аст, ки адабиёти араб дар доираи таърихи умумии адабиёти Шарқ ва дар робита бо анъанаҳои дигари адабии минтақа муаррифӣ мешавад. Чунин равиш барои шинохти гуногунрангии фарҳангии халқҳои Шарқ ва муайян намудани ҷойгоҳи ҳар як анъанаи адабӣ дар муҳити васеи таърихию фарҳангӣ мусоидат мекунад.

Аз нигоҳи ҳамкории илмӣ ва фарҳангии муосир, таҷрибаи таҳияи чунин асарҳои фарогир метавонад барои густариши ҳамкории муҳаққиқони тоҷик, чех ва араб низ аҳаммият дошта бошад. Омӯзиши муқоисавии адабиёти арабу тоҷик, тарҷумаи осори адабӣ ва таҳқиқи робитаҳои таърихии фарҳангҳои Шарқ метавонанд барои таҳкими робитаҳои илмӣ ва муаррифии мероси адабии халқҳо дар арсаи байналмилалӣ заминаи мусоид фароҳам оваранд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими фаъолияти Иржи Бечка иштироки ӯ дар муҳити илмии байналмилалӣ ва саҳмгузорӣ дар густариши робитаҳои фарҳангӣ байни кишварҳои Аврупо ва Шарқ мебошад.

Ӯ дар ҳамоишҳо ва конфронсҳои илмӣ дар шаҳрҳои гуногун, аз ҷумла Душанбе, Теҳрон, Шероз ва Кобул иштирок кардааст. Аз соли 1987 узви Ҷамъияти аврупоии эроншиносӣ (Societas Iranologica Europaea) буд ва бо Комиссияи омӯзиши Осиёи Марказии ЮНЕСКО низ ҳамкорӣ дошт.

Ин робитаҳо барои муаррифии натиҷаҳои таҳқиқоти шарқшиносӣ ва мубодилаи таҷрибаи илмӣ саҳми назаррас доштанд. Дар чунин муҳитҳо омӯзиши таърих, забон ва адабиёти кишварҳои Шарқ аз доираи маҳдуди донишҳои минтақавӣ берун рафта, ба бахши муҳими таҳқиқоти байналмилалӣ табдил ёфтаанд.

Иржи Бечка дар фаъолияти таҳририи худ низ саҳм гузоштааст. Ӯ солҳои 1959–1964 сармуҳаррири маҷаллаи Nový Orient («Шарқи нав») буд ва баъдан дар ҳайати таҳририяи маҷаллаи илмии «Archiv Orientální» («Бойгонии шарқшиносӣ») фаъолият кардааст.

Аҳаммияти чунин маҷаллаҳо дар он буд, ки натиҷаҳои таҳқиқоти шарқшиносӣ, тарҷумаҳо, тақризҳо ва баррасии осори илмӣ дар онҳо интишор меёфтанд. Фаъолияти таҳрирӣ барои густариши мубодилаи дониш ва ташаккули муҳити устувори таҳқиқоти шарқшиносӣ мусоидат мекард.

Пас аз тағйироти сиёсӣ дар Аврупои Шарқӣ ва пайдоиши давлатҳои мустақили Осиёи Марказӣ дар ибтидои солҳои 1990, Иржи Бечка ба масъалаҳои нави фарҳангӣ ва адабии минтақа низ таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Мақолаи ӯ «Zentralasien im Umbruch: aktuelle kulturelle Entwicklungen in Tadschikistan» («Осиёи Марказӣ дар давраи дигаргунӣ: равандҳои муосири фарҳангӣ дар Тоҷикистон»), ки соли 1994 дар маҷаллаи «Archiv Orientální» («Бойгонии шарқшиносӣ») нашр шудааст, намунаи ин равиши таҳқиқоти ӯ мебошад. Ин мақола аз он шаҳодат медиҳад, ки Иржи Бечка Тоҷикистонро натанҳо ҳамчун мавзӯи таърихию адабӣ меомӯхт, балки ба тағйироти фарҳангии ҷомеаи муосири тоҷик низ таваҷҷуҳ дошт.

Саҳми Иржи Бечка дар омӯзиши таърих ва фарҳанги тоҷикон дар Тоҷикистон низ қадр шудааст. Соли 1989 ӯ барои хизматҳои худ дар соҳаи фарҳанги тоҷик бо Ҷоизаи Мирзо Турсунзода сарфароз гардидааст.

Ин ҷоиза аз эътирофи фаъолияти ӯ дар муаррифӣ ва таҳқиқи мероси фарҳангии тоҷикон шаҳодат медиҳад. Барои муҳаққиқи хориҷӣ чунин қадршиносӣ на танҳо натиҷаи фаъолияти инфиродӣ, балки нишонаи аҳаммияти ҳамкории илмӣ ва фарҳангии байни халқҳо низ мебошад.

Иржи Бечка дар давоми фаъолияти худ ба омӯзиши адабиёти тоҷик ҳамчун як бахши муҳими таърихи фарҳангии минтақа муносибат кардааст. Таҳқиқи осори Садриддин Айнӣ, таърихи адабиёти тоҷик ва масъалаҳои фарҳангии Тоҷикистон дар осори ӯ имконият фароҳам овард, ки хонандаи хориҷӣ бо ҷанбаҳои гуногуни ҳаёти маънавии тоҷикон шинос шавад.

Бо дарназардошти фаъолияти ӯ, мероси илмии Иржи Бечка барои пажӯҳишгарони муосири тоҷик низ аҳаммияти худро нигоҳ доштааст. Омӯзиши осори ӯ метавонад ба таҳқиқи таърихи тоҷикшиносии аврупоӣ, муносибатҳои адабӣ ва фарҳангии Тоҷикистон бо кишварҳои дигар ва таърихи рушди шарқшиносӣ мусоидат намояд.

Хулоса. Таҳлили фаъолияти илмии Иржи Бечка нишон медиҳад, ки ӯ яке аз намояндагони шарқшиносии Аврупо буда, дар омӯзиши забон, адабиёт ва фарҳанги халқҳои Шарқ, бахусус Тоҷикистон, Эрон ва Афғонистон, саҳми арзанда гузоштааст. Доираи таҳқиқоти ӯ масъалаҳои таърихи адабиёт, забоншиносӣ ва робитаҳои фарҳангиро фаро гирифта, барои муаррифии мероси маънавии тоҷикон дар муҳити илмии Аврупо заминаи мусоид фароҳам овардааст.

Аз ин рӯ, омӯзиши мероси илмии Иржи Бечка на танҳо барои таърихи шарқшиносии аврупоӣ ва рушди тоҷикшиносӣ, балки барои таҳкими робитаҳои дӯстона ва ҳамкории илмӣ-фарҳангии Тоҷикистону Чехия низ аҳаммият дорад. Дар шароити муосир идомаи анъанаҳои илмии ӯ тақозо менамояд, ки ҳамкории муассисаҳои илмӣ ва таҳсилоти олии ду кишвар тақвият ёфта, таҳқиқоти муштараки соҳаи шарқшиносӣ, тоҷикшиносӣ ва чехшиносӣ густариш дода шаванд.

Бо ин мақсад, таъсиси барномаҳои муштараки таҳқиқотӣ, баргузории конференсияҳои илмӣ, табодули муҳаққиқону донишҷӯён, тарҷума ва нашри осори адабӣ ва илмии тоҷикӣ ба забони чехӣ ва осори чехӣ ба забони тоҷикӣ, инчунин рақамикунонии мероси хаттӣ ва бойгониҳои илмии марбут ба фаъолияти Иржи Бечка метавонад ба самтҳои афзалиятноки ҳамкории оянда табдил ёбад. Амалӣ намудани чунин ташаббусҳо барои муаррифии васеътари таърих, забон ва фарҳанги ду халқ, таҳкими робитаҳои байнифарҳангӣ ва ба наслҳои оянда расонидани арзишҳои муштараки маънавӣ мусоидат хоҳад кард.

ЗИЁЕВ Субҳиддин Насриевич,

мудири шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

номзади илмҳои филология,