Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат дар ташаккули низоми давлатдорӣ, таъмини волоияти қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, таҳкими суботи сиёсӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ҷомеа нақши муҳим дорад. Маҳз Конститутсия асосҳои сохтори конститутсионии давлат, принсипҳои ташкили ҳокимияти давлатӣ, муносибатҳои байни давлат ва шахс, инчунин самтҳои асосии рушди ҷомеаро муайян менамояд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон қабули Конститутсия аҳамияти махсуси таърихӣ дорад. Дар шароити ташаккули давлатдории миллӣ, таҳкими истиқлоли давлатӣ ва зарурати барқарор намудани сулҳу субот қабули Конститутсия ҳамчун марҳилаи муҳими рушди таърихии кишвар ба ҳисоб меравад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, заминаи ҳуқуқии ташаккул ва рушди давлатдории муосири тоҷиконро фароҳам овард.

Аҳамияти Конститутсия танҳо бо мақоми олии ҳуқуқии он маҳдуд намешавад. Он дорои арзиши таърихӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ буда, дар таҳкими худшиносии миллӣ, эҳтиром ба арзишҳои умумибашарӣ, таъмини баробарии шаҳрвандон ва рушди ҷомеаи демократӣ нақши муҳим мебозад.

Аҳамияти таърихии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Барои дуруст дарк намудани аҳамияти таърихии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон зарур аст, ки онро дар заминаи равандҳои муҳими таърихии охири асри XX баррасӣ намоем. Ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ дар соли 1991 барои мардуми Тоҷикистон марҳилаи нави таърихиро оғоз бахшид. Давлати соҳибистиқлол ба зарурати ташаккули низоми нави ҳуқуқӣ, муайян намудани асосҳои сохтори давлатӣ ва таҳкими муносибатҳои ҷамъиятӣ дар шароити мустақилият рӯ ба рӯ гардид.

Дар чунин вазъият қабули Конститутсияи нав талаботи объективии рушди давлат ва ҷомеа буд. Конститутсияи соли 1994 асосҳои ҳуқуқии давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистонро муайян намуда, барои ташаккули ниҳодҳои давлатӣ, такмили қонунгузорӣ ва рушди муносибатҳои нави ҷамъиятӣ заминаи зарурӣ гузошт.

Яке аз муҳимтарин аҳамияти таърихии Конститутсия дар он ифода меёбад, ки он истиқлоли давлатиро аз ҷиҳати ҳуқуқӣ таҳким бахшида, принсипҳои асосии ташкили давлати мустақилро муқаррар намуд. Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Ин муқаррарот самтҳои асосии инкишофи давлатро муайян карда, хусусияти ҳуқуқӣ ва сиёсӣ доштани низоми давлатдории миллиро ифода менамояд.

Аҳамияти дигари таърихии Конститутсия дар он аст, ки он барои ташаккули низоми нави ҳокимияти давлатӣ ва муайян намудани салоҳияти мақомоти давлатӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард. Тақсимоти ҳокимияти давлатӣ, муайян намудани мақоми конститутсионии мақомоти қонунгузор, иҷроия ва судӣ, инчунин муқаррар намудани асосҳои муносибатҳои байни онҳо барои ташаккули низоми муназзами идоракунии давлатӣ аҳамияти калон дошт.

Ҳамзамон, Конститутсия дар шароити мураккаби сиёсиву иҷтимоии солҳои аввали истиқлолият аҳамияти махсус пайдо намуд. Ҷомеаи Тоҷикистон ба зарурати барқарор намудани сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди минбаъда эҳтиёҷ дошт. Дар ин раванд, Конститутсия ҳамчун заминаи умумии ҳуқуқии ташкили ҳаёти давлат ва ҷомеа хизмат намуд.

Бояд таъкид кард, ки раванди таҳкими давлатдорӣ танҳо бо қабули Конститутсия анҷом наёфт. Он минбаъд тавассути такмили қонунгузорӣ, ташаккули ниҳодҳои давлатӣ, ислоҳоти сиёсӣ ва ҳуқуқӣ, инчунин рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ идома ёфт. Тағйиру иловаҳои ба Конститутсия воридгардида дар солҳои 1999, 2003 ва 2016 низ марҳилаҳои муҳими рушди низоми конститутсионии кишвар ба шумор мераванд.

Ҳамин тариқ, аҳамияти таърихии Конститутсия дар он зоҳир мегардад, ки он ҳамчун санади бунёдии давлати соҳибистиқлол барои муайян намудани самтҳои асосии давлатдорӣ, таҳкими низоми ҳуқуқӣ ва рушди минбаъдаи ҷомеаи Тоҷикистон нақши калидӣ бозид.

Аҳамияти иҷтимоии Конститутсия дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд. Яке аз вазифаҳои асосии Конститутсия муайян намудани муносибатҳои байни давлат ва инсон, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва фароҳам овардани шароити ҳуқуқӣ барои рушди шахсият мебошад. Дар давлати муосир инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ бояд ҳамчун арзиши муҳимми иҷтимоӣ эътироф ва ҳифз карда шаванд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ин масъала таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрвандро муқаррар мекунад. Моддаи 5-и Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф менамояд. Ин меъёр аҳамияти бунёдӣ дошта, самти асосии фаъолияти давлатро дар муносибат бо шахс муайян мекунад.

Ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахс, баробарӣ дар назди қонун ва суд, озодии сухан, виҷдон ва эътиқод, ҳуқуқ ба моликият, меҳнат, истироҳат, ҳифзи саломатӣ ва таҳсил аз ҷумлаи ҳуқуқҳое мебошанд, ки дар Конститутсия ва қонунгузории амалкунанда инъикос ёфтаанд.

Аҳамияти иҷтимоии ин меъёрҳо дар он зоҳир мегардад, ки онҳо барои ҳар як инсон имконияти иштирок дар ҳаёти ҷамъиятӣ, истифода аз ҳуқуқҳои қонунӣ ва ҳифзи манфиатҳои худро фароҳам меоранд. Дар баробари ин, давлат ва мақомоти он вазифадоранд, ки ҳангоми амалӣ намудани салоҳияти худ талаботи Конститутсия ва қонунҳоро риоя намуда, ҳуқуқу озодиҳои инсонро эҳтиром ва ҳифз намоянд.

Дар ҷомеаи муосир ҳифзи ҳуқуқҳои иҷтимоӣ низ аҳамияти махсус дорад. Ҳуқуқ ба меҳнат, интихоби касбу кор, ҳифзи иҷтимоӣ, истироҳат ва таҳсил ба беҳтар гардидани сифати зиндагии аҳолӣ мусоидат мекунад. Ин ҳуқуқҳо барои таъмини имкониятҳои баробар, паст кардани сатҳи осебпазирии иҷтимоӣ ва фароҳам овардани шароити рушди шахсият заминаи муҳим мебошанд.

Махсусан, ҳуқуқ ба таҳсил дар ташаккули насли босавод, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва рушди иқтидори зеҳнии ҷомеа нақши муҳим мебозад. Таҳсилоти босифат на танҳо воситаи рушди шахсият, балки омили муҳимми пешрафти иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангии кишвар низ мебошад.

Ҳамчунин, муқаррар намудани принсипи баробарии шаҳрвандон дар назди қонун барои пешгирии табъиз ва таъмини муносибати одилона ба инсон аҳамияти калон дорад. Риояи ин принсип бояд дар фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, ташкилотҳо ва дигар субъектҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ таъмин карда шавад.

Бо вуҷуди ин, эътирофи ҳуқуқу озодиҳо дар сатҳи конститутсионӣ танҳо қадами аввал мебошад. Самаранокии ҳифзи онҳо аз татбиқи воқеии меъёрҳои ҳуқуқӣ, фаъолияти мустақилона ва одилонаи мақомоти судӣ, дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ ва баланд будани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ вобаста аст.

Нақши Конститутсия дар таҳкими сулҳ, ваҳдати миллӣ ва суботи ҷамъиятӣ. Сулҳ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллӣ аз омилҳои асосии рушди устувори ҳар як давлат ба ҳисоб мераванд. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки нигоҳ доштани сулҳу субот ва таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ барои пешрафти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар аҳамияти ҳалкунанда доранд.

Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ барои ташкили ҳаёти ҷамъиятӣ дар асоси қонун, муайян намудани тартиби фаъолияти мақомоти давлатӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ҳуқуқии ҳалли масъалаҳои ҷамъиятӣ хизмат мекунад. Он принсипҳои умумии муносибатҳои байни давлат ва шаҳрвандонро муайян намуда, барои ҳалли масъалаҳои муҳими сиёсӣ ва иҷтимоӣ дар доираи талаботи ҳуқуқӣ замина мегузорад.

Дар шароити ҷомеаи гуногунандеша, эҳтиром ба Конститутсия ва қонунҳо яке аз шартҳои муҳимми ҳамзистии осоишта мебошад. Вақте ки муносибатҳои ҷамъиятӣ дар асоси меъёрҳои ҳуқуқӣ танзим мегарданд, имконият барои ҳалли қонунии баҳсҳо, ҳифзи манфиатҳои шаҳрвандон ва пешгирии ихтилофҳо бештар мешавад.

Конститутсия инчунин барои таҳкими ваҳдати миллӣ заминаи умумии ҳуқуқӣ фароҳам меорад. Ҳамаи шаҳрвандон, новобаста аз миллат, забон, эътиқод, вазъи иҷтимоӣ ва дигар хусусиятҳои шахсӣ, бояд аз ҳуқуқҳои конститутсионӣ баробар истифода баранд ва дар назди қонун масъулияти баробар дошта бошанд.

Ваҳдати миллӣ танҳо маънои ҳамдигарфаҳмии сиёсиро надорад. Он ҳамчунин эҳтиром ба таърих, забон, фарҳанг, арзишҳои миллӣ ва манфиатҳои умумимиллиро дар бар мегирад. Конститутсия бо муқаррар намудани асосҳои давлатдорӣ ва ҳуқуқии ҷомеа барои таҳкими ин арзишҳо шароит фароҳам меорад.

Дар ин замина, тарбияи шаҳрвандон дар рӯҳияи эҳтиром ба Конститутсия, қонунҳо ва ҳуқуқҳои дигарон аҳамияти махсус дорад. Хусусан, ҷавонон бояд дарк намоянд, ки сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва рушди устувори давлат танҳо дар сурати эҳтироми қонун, масъулияти шаҳрвандӣ ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷамъиятӣ таъмин мегарданд.

Хулоса, Конститутсия танҳо санади ҳуқуқӣ нест; он рамзи давлатдории соҳибистиқлол, асоси ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятӣ ва омили муҳими рушди ҷомеа мебошад. Эҳтиром ба Конститутсия ва риояи талаботи он бояд ҳамчун меъёри муҳими фарҳанги ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандии ҳар як сокини кишвар пазируфта шавад.

Мо бояд дарк намоем, ки таҳкими давлатдории миллӣ, рушди устувори ҷомеа ва таъмини ояндаи дурахшони Тоҷикистон аз эҳтироми қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, масъулияти шаҳрвандӣ ва иштироки фаъолонаи ҳар як фарди ҷомеа вобастагии бевосита дорад.

ҚУРБОНОВА Ширин,

сарходими илмии Шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё  ва Аврупои АМИТ,

доктори илмҳои таърих