Муқаддима: Мақоми эпистемологӣ ва зарурати иншою нашри китоби мазкур

Нашри китоби дарсии бунёдии «Сарваршиносӣ дар асоси мактаби давлатдории Пешвои миллат», ки бо қалами олим ва ташкилотчии барҷастаи илм, президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор Қобилҷон Хушвахтзода дар ҳаммуаллифӣ бо олиму омӯзгори шинохта Кароматуллоҳ Қаландарзода омода гардидааст, бидуни муболиға, дар соли 2026 марҳалаи муҳимро дар ниҳодисозии (институтсионализатсияи) илми сиёсӣ ва давлатдоришиносӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бозгӯ мекунад.

Дар шароити босуръат тағйирёбандаи меъморӣ ва геополитикии ҷаҳони муосир, буҳрони баръалои моделҳои анъанавии идоракунӣ ва афзоиши нақши институти мукаммали сарварӣ дар таъмини амнияти миллӣ ва Истиқлол, тавлиди ин асари илмӣ ба талаботи мубрами муҳити академӣ ва таълимии имрӯза ҷавоби сазовор медиҳад. Китоби мазкур бо Қарори ҳайати мушовараи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 30.07.2026, №11/31) ба чоп тавсия шуда, пояи маҳками назариявию методологӣ ва таҷрибаи бебаҳои амалии марҳалаи навини давлатсозии тоҷиконро ба таври мутавозин фаро мегирад.

 Таҳлили сохторию методологӣ: Аз назарияи универсалӣ то амалияи миллӣ

Сохтори дуфаслии монография (ки 516 саҳифаро дар бар мегирад) мантиқи бенуқсони тартиб додани маводи таълимиро нишон медиҳад, ки ба хонанда имкон медиҳад роҳро аз мафҳумҳои абстрактию назариявии фалсафаи сиёсӣ то созукорҳои (механизмҳои) мушаххаси амалии бунёди давлат тай намояд.

1. Асосҳои назариявию методологии Сарваршиносӣ (Фасли аввал)

Фасл якуми китоб дар тафаккури сиёсии ватанӣ пешравии ҷиддие ба амал оварда, мафҳуми «сарваршиносӣ»-ро чун фанни мустақили таълимӣ асоснок мекунад. Муаллифон бо тақлиди кушоду равшан ба назарияҳои сиёсии ғарбӣ маҳдуд нашуда, таҳкими амиқи дидгоҳи тамаддунӣ ва таърихиро падид меоранд:

Пайвастагии таърихию фалсафӣ: Дар бобҳои 3.1 ва 3.2 таҳаввули (эволютсияи) тасаввурот оид ба сарварӣ – аз мутафаккирони аҳди қадим то хазинаи заррини афкори фалсафӣ ва сиёсии асримиёнагии тоҷику форс (Форобӣ, Фирдавсӣ, Низомулмулк ва дигарон) муфассал пайгирӣ шудааст, ки ошкор сохтани решаҳои амиқи таърихии ниҳодҳои (институтҳои) идоракуниро таъмин менамояд.

Тамоюлҳои муосири сиёсатшиносӣ: Боби 4, ки ба равандҳои хирфаишавӣ (профессионализатсия), ниҳодисозӣ (институционализатсия) ва афзоиши вобастагии захиравии сарварӣ бахшида шудааст, донишҷӯён ва муҳаққиқонро бо абзорҳои муосири таҳлили элитаҳои сиёсӣ, имиҷшиносӣ ва вазифаҳои роҳбар дар ҷомеаи иттилоотӣ мусаллаҳ месозад.

2. Падидаи мактаби давлатдории Пешвои миллат (Фасли дуюм)

Фасли дуюми китоби дарсӣ таҳлили сиёсии беназир ва хос аз рӯйи умқ ва объективияти таърихи навини Тоҷикистон ба шумор меравад. Бо истифода аз методологияи таҳлили сисистемӣ, муаллифон раванди пайдоиш, ташаккул ва пирӯзии ботантанаи Мактаби давлатдории Пешвои миллатро дар пасманзари рӯйдодҳои пурфоҷиаи аввали солҳои 90-уми асри ХХ ошкор месозанд.

Таваҷҷуҳи махсус ба тағйироти бузурги иҷтимоиву сиёсӣ марбут ба Иҷлосияи таърихии XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дода шудааст, ки бунёди конститутсионии сулҳ, ваҳдат ва истиқрори ниҳодҳои (институтҳои) фалаҷгардидаи ҳокимиятро гузошт.

Ғановати мундариҷа: Таҳлили бисёрҷанбаи сиёсати давлатӣ

Миқёс ва паҳнои китоби дарсӣ бо таҳқиқи жарфу амиқи ҳамаи самтҳои калидии фаъолияти созандаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тасдиқ мегардад:

Андозаи ниҳодию ҳуқуқӣ (Бобҳои 9–10): Муаллифон бо таваҷҷуҳи  махсус саҳми шахсии Сарвари давлатро дар таҳия ва қабули умумихалқии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (с. 1994), ташаккули фазои ҳуқуқии давлати демократию дунявӣ, инчунин татбиқи амалии ислоҳоти самараноки судию ҳуқуқӣ ва маъмурӣ таҳқиқ кардаанд.

Прагматизми иқтисодӣ ва истиқлоли стратегӣ (Боби 9): Чорабиниҳои зиддибуҳронӣ, гузариш ба иқтисоди бозорӣ, саноатикунонии кишвар ва талоши стратегӣ баҳри расидан ба истиқлолияти энергетикию озуқаворӣ ва раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ба таври муфассал инъикос ёфтаанд.

Сиёсати иҷтимоӣ, тандурустӣ ва маориф (Бобҳои 8, 12): Ғамхорию талошҳои Сарвари давлат, Пешвои миллат баҳри баланд бардоштани сатҳи некуаҳволии аҳолӣ, дастгирии қишрҳои осебпазири ҷомеа, мутобиқсозии низоми миллии маориф ба талаботи ҷаҳонӣ ва рушди соҳаи тиб нишон дода шудааст.

Эҳёи маънавию фарҳангӣ ва худшиносии миллӣ (Бобҳои 11, 13): Нақши Президенти ҷумҳурӣ, Пешвои миллат дар эҳёи хотираи таърихӣ, ҳифз ва рушди забони давлатӣ, ҳифзи боэътимоди мероси бою ғании фарҳангии мардуми тоҷик ҳамчун пояи ҳувияти миллӣ (худшиносии миллӣ) ба таври амиқ таҳлил шудааст.

Меъмории сулҳ ва фалсафаи «Ваҳдати миллӣ» (Боби 14): Таҷрибаи беназири сулҳофаринии тоҷикон ҳамчун претседенти глобалии бартарафсозии бомуваффақияти низоъи шаҳрвандии бародаркуш тавассути мусолиҳа, ваҳдати миллӣ ва муттаҳидсозии ҷомеа тадқиқ гардидааст.

Сиёсати хориҷӣ ва дипломатияи муосир (Бобҳои 15–16): Контсепсияи «дарҳои боз», ташаббусҳои сулҳҷӯёнаи Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ (таҳти сарпарастии СММ оид ба масъалаҳои об, иқлим, сулҳ, зеҳни сунъӣ), инчунин стратегияи ҳимояи манфиатҳои геополитикӣ ва геостратегии кишвар дар низоми ҳамоҳангсозиҳои  глобалӣ асоснок карда шудаанд.

Заминаи сарчашмавӣ, дастгоҳи методӣ ва эътибори муқарризон

Китоби дарсӣ ба маҷмуи бузурги сарчашмаҳои ҳуҷҷатӣ, санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, оморӣ ва таҳқиқоти олимони пешбари ватанӣ ва хориҷӣ (аз ҷумла таҳқиқоти бунёдии муаллифони академӣ, аз ҷумла монографияҳои профессор Р.Ҳ. Раҳимзода ва дигарон) такя мекунад, ки ба матн эътимоднокии бечунучарои фактографӣ мебахшад.

Сатҳи бесобиқаи илмии нашрия бо ҳайати муқарризони расмӣ тасдиқ мегардад, ки ба он ходимони муваффақи илми академии тоҷик – узви вобастаи АМИТ, докторони илм ва профессорҳо (С.С. Ятимов, М.У. Хидирзода, Н.Д. Маҳмадизода, З.Ш. Сайидзода, Х.М. Зиёӣ, С.З. Қувватзода) ва дотсент И.Ш. Раҷабов дохил шудаанд. Хулосаи коршиносии онҳо кафолати ҷиддии сифати ин асари илмӣ дар шакли китоби дарсӣ мебошад.

Хулоса

Китоби дарсии тақризшавандаи «Сарваршиносӣ дар асоси мактаби давлатдории Пешвои миллат», ки зери таҳрири умумӣ ва ҳаммуаллифии арбоби комёби давлатӣ ва илмӣ, президенти АМИТ Қ.Х. Хушвахтзода ва К.Қ. Қаландарзода омода шудааст, дарвоқеъ дастоварди калони илми гуманитарии муосири тоҷик ба ҳисоб меравад.

Китоби арзишманд аз изҳороти хушку холии эъломиявӣ орӣ буда, бо таҳлили жарфу амиқ, фарогирии энсиклопедии мавзуъҳо ва сабки вижаю баланди баён фарқ мекунад. Он на танҳо барои донишҷӯёни муассисаҳои таҳсилоти олӣ (ки аз рӯи ихтисосҳои сиёсатшиносӣ, идоракунии давлатӣ, муносибатҳои байналмилалӣ, сотсиология ва фалсафа таҳсил мекунанд), балки барои доираи васеи муҳаққиқон, сиёсатмадорон, дипломатҳо ва ҳамаи шаҳрвандоне, ки мехоҳанд қонунҳои сиёсатшиносии муосир ва фалсафаи бунёди давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистонро амиқ дарк намоянд, ҳамчун роҳнамои рӯимизӣ хизмат хоҳад кард.

САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,

мудири шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои кишварҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

доктори илмҳои таърих, мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон,