(Дар ҳошияи  сафари  ПрезидентиҶумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати иштирок дар Вохӯрии ғайрирасмии машварати сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон, шаҳри Чолпон-Атаи Ҷумҳурии Қирғизистон, 30 июл - 1 августи 2026 )

30 июли соли 2026 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Чолпон-Атаи Ҷумҳурии Қирғизистон барои иштирок дар Вохӯрии ғайрирасмии машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон сафар карданд. Чорабинии мазкур дар заминаи тағйироти куллии муносибатҳои байналмилалӣ ба амал омад, ки онҳо бо афзоиши номуайянӣ, тағйири тавозуни қувваҳо ва ҷустуҷӯи форматҳои нави ҳамкории бисёрҷониба хос мебошанд. Дар чунин шароит Осиёи Марказӣ ҳамчун минтақаи стратегӣ дар буриши геофазои гуногун аҳамияти вижа касб менамояд. Вожаи «Осиёи Марказӣ» дар ин пажӯҳиш мафҳуми геополитикиеро ифода мекунад, ки шаш кишвари Осиёи Марказиро – Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Қирғизистон, Ҷумҳурии Туркманистон, Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва бо таваҷҷуҳ ба васеъшавии формат – Ҷумҳурии Озарбойҷонро дар бар мегирад.

Дар илми муосири муносибатҳои байналмилалӣ дипломатияи машваратӣ ҳамчун намуди вижаи фаъолияти дипломатӣ мавқеи хос дорад. Дар Осиёи Марказӣ вохӯриҳои машваратии ғайрирасмии сарони давлатҳо институти беназири дипломатияи минтақавиро таҷассум мекунанд, ки дар посух ба ниёз ба механизмҳои чандири ҳамкорӣ ташаккул ёфтааст. Ин формат ба ширкаткунандагон имкони мубодилаи озоди афкор, муҳокимаи ҳассостарин масъалаҳо ва таҳияи равишҳои муштарак нисбат ба мушкилоти умумӣ бидуни расмиятёбии аз ҳад зиёдро фароҳам меорад.

Марҳалаи кунунии рушди муносибатҳои байнидавлатӣ дар минтақа аз он шаҳодат медиҳад, ки форматҳои сахти институтсионалишуда – аз қабили Созмони Аҳдномаи Амнияти Дастаҷамъона, Иттиҳоди Иқтисодии АвруОсиё ва дигар сохторҳо – на ҳама вақт метавонанд посухи саривақтии ба мушкилоти пешомада диҳанд. Вохӯриҳои ғайрирасмӣ дар ин ҷиҳат чандирии бештар дошта, ба ҷонибҳо имкони пешниҳоди ташаббусҳои нав ва баррасии масъалаҳои мубрамро бидуни тартиботи сахти қарордиҳӣ медиҳанд.

Вохӯрӣ дар Чолпон-Ота, ки 30 июл – 1 августи соли 2026 баргузор мегардад, ки сарварони шаш давлатро гирд овард. Дар он Ҷумҳурии Қирғизистон (президент Садир Жапаров ҳамчун ҷониби мизбон), Ҷумҳурии Озарбойҷон (Илҳом Алиев), Ҷумҳурии Қазоқистон (Қосим-Ҷомарт Токаев), Ҷумҳурии Тоҷикистон (Эмомалӣ Раҳмон), Ҷумҳурии Туркманистон (Сардор Бердимуҳаммедов) ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон (Шавкат Мирзиёев) иштирок мекунанд. Ин аст, ки ҳузури шаш сарвари давлат дар як саҳнаи дипломатӣ дар Осиёи Марказӣ – падидаи нодир мебошад, ки худи ба худ далели аҳамияти баланди чорабинӣ аст.

Аз дигар ҷанба, дохил шудани Озарбойҷон ба ин формат равияи нави ҳамкории минтақавиро нишон медиҳад. Ҷумҳурии Озарбойҷон, ки дар қаламрави Қафқоз ҷойгир аст, метавонад нақши пулро дар робитаи байни Осиёи Марказӣ ва кишварҳои Аврупо иҷро намояд. Дар ин маврид, рушди роҳи нақлиётии байналмилалии «Транскаспий» ё «Коридори миёна» аз муҳимтарин масъалаҳое мебошад, ки манфиатҳои ҳамаи ширкаткунандагон дар он ҷамъ меоянд.

Илова бар ин, макони баргузории вохӯрӣ – шаҳри Чолпон-Ата дар соҳили кӯли Иссиқкӯл, ки барои чунин чорабиниҳо анъанавӣ гардидааст, аҳамияти рамзӣ дорад. Интихоби макони соҳилӣ хусусияти ғайрирасии чорабиниро таъкид менамояд, ки ба эҷоди муҳити боварӣ ва кушодагӣ, барои муҳокимаи масъалаҳои мураккаби рӯзномаи минтақавӣ мусоидат менамояд.

Таҳлили илмии вохӯрӣ дар Чолпон-Ата берун аз заминаи кори таҳқиқотие, ки дар институтҳои академникии минтақа сурат мегирад, имконнопазир аст. Маҳз арзёбиҳои коршиносӣ, ки дар асоси дониши амиқи хусусиятҳои минтақавӣ омода карда мешаванд, ба таҳияи тавсияҳои асоснок барои қабули қарорҳои сиёсати хориҷӣ имкон медиҳанд. Дар ин самт, Институти омӯзиши масъалаҳои давлатӣҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, ки дар сохтори он Шуъбаи ИДМ фаъолият менамояд, яке аз марказҳои пешбари илмии кишвар мебошад.

Баррасии рӯзномаи расмии вохӯрии Чолпон-Ата имкон медиҳад, ки чанд блоки калидии масъалаҳо ҷудо карда шаванд, ки ҳар яке бевосита ба манфиатҳои миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон дахл доранд. Ин масъалаҳо ба се гурӯҳи асосӣ ҷудо мешаванд.

Гурӯҳи якум, ҳамкории иқтисодӣ – энергетика, савдо ва роҳҳои нақлиётию логистикӣ. Дар шароити ноустувории иқтисодии ҷаҳонӣ, масъалаҳои таъмини амнияти энергетикӣ ва рушди инфрасохтори нақлиётию логистикӣ аҳамияти аввалия касб менамоянд. Тоҷикистон дорои захираи бузурги гидроэнергетикӣ мебошад ва ба табдил ёфтан ба содироткунандаи минтақавии барқ кӯшиш менамояд. Бинобар ин, эҷоди шароити мусоиди транзити энергия ва ҳамоҳангсозии бозорҳои энергетикии Осиёи Марказӣ барои Тоҷикистон аз афзалиятҳои аввалиндараҷа мебошад. Аз тарафи дигар, гуногунсозии роҳҳои нақлиёт – яъне рушди роҳҳое, ки Осиёи Марказиро бо бозорҳои ҷаҳонӣ тавассути минтақаи Каспий ва Қафқоз пайвастагӣ медиҳанд, ба манфиатҳои миллии Тоҷикистон мувофиқ аст. Зеро Тоҷикистон ҳамчун кишвари роҳи баҳр надошта, аз имконоти транзитии ҳамсояҳо вобаста мебошад. Аз ин рӯ, иштироки Озарбойҷон дар ин вохӯрӣ дар ҳамин замина стратегӣ ба назар мерасад.

Гурӯҳи дуюм, амнияти минтақавӣ ва ҳамкорӣ дар доираи созмонҳои байналмилалӣ. Осиёи Марказӣ бо маҷмӯи мушкилоти амниятӣ рӯ ба рӯ мебошад, ки муҳимтарини онҳо ҷинояткории фаромарзӣ, муҳоҷирати ғайриқонунӣ, паҳншавии экстремизм ва терроризм, инчунин оқибатҳои тағйири иқлим мебошанд. Барои Тоҷикистон, ки марзи дарозрӯя бо Ҷумҳурии Исломии Афғонистон дорад, мавзӯи мустаҳкам намудани сарҳадҳои ҷанубии минтақа яке аз марказӣ мебошад. Аз ин лиҳоз, ҳамоҳангсозии мавқеъҳо дар доираи созмонҳои байналмилалӣ (Созмони Милали Муттаҳид, Созмони Ҳамкории Шанхай, Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо) унсури зарурии нигоҳдории субот дар минтақа мебошад. Вохӯриҳои машваратӣ дар ин самт имкон медиҳанд, ки равишҳои ҳамоҳангшуда нисбат ба мушкилоти умумӣ таҳия карда шаванд.

Гурӯҳи сеюм, рушди робитаҳои фарҳангӣ-гуманитарӣ. Андозаи гуманитарии ҳамкории минтақавӣ, ки мубодилаи таълимӣ, сайёҳӣ, ҳамкорӣ дар соҳаи илм ва фарҳангро дар бар мегирад, гарчанде ки ба гурӯҳи масъалаҳои амнияти «сахт» тааллуқ надорад, вале барои ташаккули боварии устувор миёни халқҳои минтақа шароити зарурӣ фароҳам меорад. Чунон ки дар Форуми сеюми марказҳои таҳлилии «Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Корея» дар Душанбе қайд гардид, дипломатияи ҷамъиятӣ ҳамчун «пули ҳамкорӣ байни минтақаҳо» мавқеи муҳим дорад. Ҳамчунин, дар ин форум масъалаҳои таҳкими «мубодилаи перспективии байни одамон» мавриди муҳокима қарор гирифтанд, ки аз дарки аҳамияти сармояи инсонӣ ҳамчун асоси равандҳои ҳамгироӣ шаҳодат медиҳад.

Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар вохӯрии Чолпон-Ата ҳам хусусияти тактикӣ ва ҳам хусусияти стратегӣ дорад.

Аз нигоҳи тактикӣ, ин сафар аз пайвастагии пайдарпайи Тоҷикистон ба дипломатияи бисёрвекторӣ ва кӯшиши нигоҳдории муколамаи созанда бо ҳамаи шарикони минтақавӣ шаҳодат медиҳад. Он ки дар фурудгоҳи байналмилалии Душанбе Президенти мамлакатро Раиси Маҷлиси миллӣ, Раиси Маҷлиси намояндагон, Сарвазири кишвар ва муовини якуми Роҳбари Дастгоҳи иҷроияи Президент ба видоъ расонданд, аҳамияти давлатии ин миссияро таъкид мекунад. Ин далели он аст, ки ба вохӯрӣ дараҷаи олии давлатӣ дода шудааст ва натиҷаҳои он метавонанд ба сиёсати дохилӣ ва хориҷии Тоҷикистон таъсир расонанд. Илова бар ин, пешвози ботантана дар фурудгоҳи Иссиқкӯл бо иштироки Роҳбари Дастгоҳи иҷроияи Президенти Қирғизистон ва сафи фахрӣ рамзи олии дипломатӣ мебошад, ки сатҳи баланди муносибатҳои дуҷонибаи байни Тоҷикистон ва Қирғизистонро тасдиқ менамояд. Ба назар мерасад, ки дар солҳои охир муносибатҳои ду кишвар ба сатҳи нави ҳамкорӣ расидаанд, ки дар он эҳтироми мутақобила ва ҳалли масъалаҳо тавассути муколама ҷойи беэътимодиро гирифтааст.

Аз нигоҳи стратегӣ, иштироки сарвари Тоҷикистон дар ин формат ба стратегияи дарозмуддати сиёсати хориҷии ҷумҳурӣ, ки ба тақвияти мавқеи Тоҷикистон ҳамчун иштирокчии масъул ва пешбинишавандаи равандҳои минтақавӣ нигаронида шудааст, мутобиқ аст. Дар рафти вохӯрӣ мавзӯъҳое мавриди муҳокима қарор мегиранд, ки бевосита ояндаи минтақаро дар солҳои пеш муайян мекунанд: аз меъмории амнияти минтақавӣ то стратегияи рушди иқтисодӣ. Иштироки фаъолона дар чунин муҳокимаот ба Тоҷикистон имкон медиҳад, ки манфиатҳои миллии худро ҳимоя намояд ва ба ташаккули он модели муносибатҳои минтақавӣ, ки тавозуни манфиатҳои ҳамаи тарафҳоро ба инобат мегирад, мусоидат кунад.

Аз нигоҳи ҳуқуқи байналмилалӣ, иштироки сарвари давлат дар чунин вохӯриҳо татбиқи ҳуқуқи ҳокимияти соҳибихтиёрии давлат дар барқарор намудани тамосҳои мустақими байнидавлатӣ мебошад, ки дар Конвенсияи Вена оид ба ҳуқуқи шартномаҳои байналмилалии соли 1969 ва дигар ҳуҷҷатҳои байналмилалӣ пешбинӣ шудааст. Хусусияти ғайрирасии вохӯрӣ аҳамияти ҳуқуқӣ ва сиёсии онро паст намегардонад; баръакс, он фазои иловагӣ барои маневри дипломатӣ ва ҷустуҷӯи қарорҳои тарафайнқабулро фароҳам меорад.

Сарфи назар аз пешрафтҳои назаррас дар ҳамкории минтақавӣ, Осиёи Марказӣ бо як қатор мушкилоти ҳалнашуда дучор аст. Ин мушкилотро ба се гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст.

1. Давлатҳои минтақа афзалиятҳои гуногуни фаъолияти иқтисодии хориҷӣ ва дараҷаи гуногуни ҷалбшавӣ ба лоиҳаҳои ҳамгироӣ (ЕАОС, ШАНҲО, лоиҳаҳои «Камарбанд ва роҳ»-и Чин ва ғайра) доранд. Ин фарқиятҳо ба ҳамоҳангсозии сиёсати иқтисодии онҳо монеъ мешаванд. Масалан, Қазоқистон ва Қирғизистон аъзои Иттиҳоди иқтисодии АвруОсиё мебошанд, дар ҳоле ки дигар кишварҳои минтақа дар ин созмон ширкат надоранд. Ҳамоҳангсозии мавқеъҳои ин кишварҳо дар доираи созмонҳои гуногун вазифаи мушкил аст.

2. Масъалаҳои истифодаи муштараки захираҳои обии фаромарзӣ яке аз ҳассостарин мавзӯъҳо дар рӯзномаи минтақавӣ боқӣ мемонанд. Истифодаи оби дарёҳои Сирдарё ва Омударё дар байни кишварҳои минтақа ҳамеша мавзӯи ихтилоф буд. Тоҷикистон ҳамчун кишваре, ки дорои захираҳои бузурги об мебошад, аз сохтмони нерӯгоҳҳои барқи обии «Роғун» ва дигар лоиҳаҳои энергетикӣ манфиатдор аст, дар ҳоле ки кишварҳои поёноби дарёҳо – Ӯзбекистон ва Туркманистон – аз тағйири ҷараёни об нигаронанд. Ҳалли ин масъала дар соҳаи ҳуқуқи байналмилалии об ҷойгир буда, таҳияи механизмҳои тарафайнқабули тақсими захираҳои обиро тақозо менамояд.

3. Осиёи Марказӣ майдони рақобати байни бозигарони бузурги геополитикӣ – Русия, Чин, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Иттиҳоди Аврупо ва кишварҳои минтақаи Халиҷи Форс боқӣ мемонад. Ҳар яке аз ин бозигарон манфиатҳои худро дар Осиёи Марказӣ доранд, ки баъзан ба манфиатҳои кишварҳои минтақа мувофиқат намекунанд. Нигоҳдории истиқлолияти раванди сиёсати хориҷӣ ҳамзамон бо истифодаи имконоти ҳамкорӣ бо шарикони гуногуни беруна яке аз вазифаҳои калидии давлатҳои минтақа мебошад. Дар ин росто, Тоҷикистон бо роҳбарии Президенти худ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сиёсати бисёрвекториро пеш мебарад, ки ба он имкон медиҳад бо ҳамаи бозигарони асосӣ муносибати мусоид нигоҳ дорад.

Институти омӯзиши масъалаҳои кишварҳои Осиё ва Аврупо, ки дорои захираи зарурии кадрӣ ва салоҳиятҳои таҳқиқотӣ мебошад, даъват шудааст, ки дар таҳияи илмӣ-таҳлилии масъалаҳои зикршуда нақши муҳим бозад. Таҳлили амиқи равандҳои минтақавӣ ва пешниҳоди тавсияҳои асоснок ба мақомоти давлатӣ вазифаи асосии Шуъбаи ИДМ мебошад.

Дурнамои рушди минбаъдаи формати вохӯриҳои машваратӣ хеле умедбахш ба назар мерасад. Таҷриба нишон медиҳад, ки чунин чорабиниҳо ба ташаккули муҳити боварӣ мусоидат намуда, барои ҳалли ҳатто мураккабтарин мушкилоти дуҷониба ва бисёрҷониба замина фароҳам меоранд. Дохил шудани кишварҳои нав, аз ҷумла Озарбойҷон, ба ин раванд барои ташаккули платформаи васеътари минтақавии ҳамкорӣ замина фароҳам меорад.

Вохӯрии ғайрирасмии машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон дар Чолпон-Ата, ки 30 июл – 1 августи соли 2026 баргузор мегардад, марҳилаи нави таҳаввули муколамаи минтақавӣ гардид. Ин вохӯрӣ нишон дод, ки кишварҳои Осиёи Марказӣ қодиранд, ки масъалаҳои мубрамро дар сатҳи олӣ бевосита муҳокима намуда, барои ҳалли онҳо роҳҳои муштарак пайдо кунанд.

Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин чорабинӣ аҳди суботкори Тоҷикистонро ба принсипҳои ҳамзистии нек, шарикии баробарҳуқуқ ва ҳамкории тарафайн тасдиқ намуд. Ҳамчунин, ин сафар собит месозад, ки Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ мавқеи фаъол дорад ва барои таъмини манфиатҳои миллӣ, таҳкими амният ва рушди иқтисодии кишвар талош менамояд.

Аз нигоҳи илмӣ, ин вохӯрӣ маводи ғаниро барои таҳлили таҳаввули институтҳои ҳамкории минтақавӣ, механизмҳои қабули қарорҳои сиёсати хориҷӣ ва усулҳои ҳамроҳии дипломатии манфиатҳои миллӣ фароҳам меорад. Хусусияти ғайрирасии вохӯрӣ барои муҳокимаи кушода ва боварии мубрамтарин масъалаҳои рӯзномаи минтақавӣ – аз ҳамкории энергетикӣ ва рушди инфрасохтори нақлиётию логистикӣ то ҳамоҳангсозии равишҳо ба мушкилоти амният ва рушди робитаҳои фарҳангӣ-гуманитарӣ – шароити мусоид фароҳам меорад.

Институти омӯзиши масъалаҳои кишварҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва махсусан Шуъбаи ИДМ дар таъмини илмӣ-таҳлилии сиёсати хориҷии кишвар вазифаи муҳимро иҷро менамояд. Мониторинги низомноки равандҳои ҳамгироӣ дар фазои пасошӯравӣ, таҳлили амиқи динамикаи минтақавӣ ва таҳияи тавсияҳои коршиносӣ барои ташаккули пойгоҳи далелӣ ҳангоми қабули қарорҳои сиёсати хориҷӣ асос мебошанд. Аҳамияти чунин тадқиқот на танҳо бо ниёзҳои дохилиминтақавӣ, балки бо зарурати таҳияи мавқеи ҳамоҳангшудаи кишварҳои Осиёи Марказӣ дар шароити тағйири низоми ҷаҳонии муносибатҳои байналмилалӣ муайян карда мешавад.

САНГИНЗОДА Дониёр

сарходими илмии шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

доктори илмҳои ҳуқушиносӣ, профессор.