(Ба истиқболи 35-умин солгарди Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон)

35 соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи навини миллати тоҷик давраи сарнавиштсоз, пур аз таҳаввулоти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва маънавӣ мебошад. Дар ин муддат кишвар роҳи мураккабу пурмасъулияти давлатсозиро тай намуда, аз марҳилаи буҳрони шадиди сиёсиву иҷтимоӣ ба давраи таҳкими сулҳу субот, рушди иқтисодӣ, бунёди инфрасохтори миллӣ, таҳкими амният, пешрафти илму маориф ва болоравии мақоми байналмилалии худ расид. Истиқлолият барои Тоҷикистон танҳо ба даст овардани соҳибихтиёрии давлатӣ набуд, балки оғози раванди ташаккули давлатдории миллӣ, эҳёи арзишҳои таърихиву фарҳангӣ ва муайян намудани роҳи мустақили рушди ҷомеа гардид.

Соли 1991 барои миллати тоҷик оғози марҳилаи нави таърихӣ буд. Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол ба арсаи муносибатҳои байналмилалӣ ворид гардид. Аммо истиқлолият дар шароите ба даст омад, ки ҷомеа бо мушкилоти бузурги сиёсӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ буд. Фурӯпошии низоми қаблии сиёсиву иқтисодӣ, қатъ гардидани робитаҳои истеҳсолӣ, мушкилоти иҷтимоӣ ва баъдан сар задани ҷанги шаҳрвандӣ ба давлатдории навини Тоҷикистон хатари ҷиддӣ эҷод намуд. Дар чунин вазъ ҳифзи истиқлолият, барқарор намудани сохти конститутсионӣ ва таъмини сулҳу субот ба масъалаҳои аввалиндараҷаи сиёсати давлатӣ табдил ёфтанд.

Дар ин марҳилаи ҳассоси таърихӣ масъалаи сулҳ ба масъалаи ҳаётӣ барои давлат ва миллат табдил ёфт. Ҷомеае, ки аз низоъ ва нооромӣ ранҷ мебурд, ба роҳи оштӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ ниёз дошт. Раванди музокироти байни тоҷикон, ки бо иштироки ҷонибҳои мухолифи сиёсӣ ва бо дастгирии ҷомеаи байналмилалӣ сурат гирифт, ниҳоят ба имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ 27 июни соли 1997 оварда расонд. Ин рӯйдод дар таърихи муосири Тоҷикистон нуқтаи гардиш ба ҳисоб меравад. Сулҳ ба ҷомеа имконият дод, ки аз муқовимат ба созандагӣ, аз парокандагӣ ба ҳамгироӣ ва аз буҳрон ба эҳёи давлатдорӣ гузарад.

Маҳз сулҳу ваҳдати миллӣ заминаи асосии тамоми пешрафтҳои минбаъдаи кишвар гардид. Бе суботи сиёсӣ рушди иқтисод, сохтмони корхонаҳо, роҳҳо ва неругоҳҳо, рушди маорифу илм ва густариши муносибатҳои байналмилалӣ имконнопазир буд. Аз ин рӯ, сулҳро метавон яке аз муҳимтарин дастовардҳои 35 соли истиқлолият ва муҳимтарин сармояи иҷтимоии ҷомеаи Тоҷикистон арзёбӣ намуд.

Дар раванди таҳкими сулҳу субот ва барқарорсозии давлатдорӣ нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон муҳим мебошад. Роҳбарии давлат дар солҳои ниҳоят душвори таърихӣ, идомаи раванди музокироти сулҳ, барқарорсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои бозгашти гурезаҳо ва барқарорсозии ҳаёти муътадили ҷомеа аз масъалаҳои муҳими марҳилаи давлатсозӣ буданд.

Нақши Пешвои миллатро дар ин раванд пеш аз ҳама дар ташаккули иродаи сиёсӣ барои расидан ба сулҳ ва таҳкими давлатдорӣ бояд арзёбӣ кард. Дар баробари ин, сулҳи Тоҷикистон натиҷаи талошҳои якҷояи давлат, ҷомеа, неруҳои сиёсӣ ва дастгирии ҷомеаи байналмилалӣ буд. Маҳз ҳамин таҷрибаи ҳамдигарфаҳмӣ ва гузаштҳои сиёсӣ имкон дод, ки ҷомеаи Тоҷикистон аз марҳилаи низоъ ба марҳилаи созандагӣ ворид шавад.

Яке аз дастовардҳои муҳими даврони истиқлолият ташаккули асосҳои ҳуқуқии давлатдории миллӣ мебошад. Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 1994 барои бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ заминаи устувори ҳуқуқӣ фароҳам овард. Дар давоми солҳои минбаъда низоми мақомоти давлатӣ такмил ёфт, институтҳои сиёсиву ҳуқуқӣ ташаккул ёфтанд ва Тоҷикистон ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ мавқеи худро мустаҳкам намуд.

Дар сиёсати хориҷӣ низ кишвар марҳилаи муҳимро тай намуд. Агар дар солҳои аввали истиқлолият масъалаи асосӣ эътироф ва ҳифзи соҳибихтиёрии давлатӣ бошад, дар марҳилаи баъдӣ Тоҷикистон ба татбиқи сиёсати фаъол ва ташаббускор рӯ овард. Масъалаҳои об, ҳифзи пиряхҳо, тағйирёбии иқлим ва рушди устувор аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки Тоҷикистон онҳоро дар сатҳи байналмилалӣ пайгирона матраҳ кардааст. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки кишвари мо тадриҷан аз мавқеи иштирокчии равандҳои байналмилалӣ ба мавқеи ташаббускори масъалаҳои муҳими глобалӣ гузаштааст.

Дар баробари дастовардҳои сиёсӣ, рушди иқтисодӣ яке аз самтҳои асосии 35 соли истиқлолият ба шумор меравад. Иқтисоди кишвар дар солҳои аввали истиқлолият бо буҳрони шадид рӯ ба рӯ шуда буд. Коҳиши истеҳсолот, қатъ гардидани робитаҳои иқтисодии пешина ва оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ ба тамоми соҳаҳои иқтисоди миллӣ таъсири манфӣ расонданд. Бо барқарор шудани сулҳу субот бошад, тадриҷан имконияти эҳёи истеҳсолот ва ташаккули иқтисоди нави миллӣ ба вуҷуд омад.

Дар давоми солҳои минбаъда ҳаҷми истеҳсолот афзоиш ёфта, бахшҳои нави иқтисодӣ рушд карданд, инфрасохтори кишвар таҷдид гардид ва заминаҳои рушди соҳибкорӣ васеъ шуданд. Солҳои охир ба масъалаи саноатикунонии босуръат таваҷҷуҳи махсус дода мешавад. Саноатикунонӣ барои Тоҷикистон на танҳо воситаи афзоиши истеҳсолот, балки роҳи коҳиш додани вобастагӣ аз воридот, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва баланд бардоштани иқтидори содиротии кишвар мебошад.

Нишондиҳандаҳои солҳои охир аз суръати назарраси рушди саноат шаҳодат медиҳанд. Танҳо дар соли 2025 ҳаҷми маҳсулоти саноатӣ ба беш аз 66 миллиард сомонӣ расид. Афзоиши истеҳсолот дар соҳаҳои истихроҷ ва коркард нишон медиҳад, ки дар иқтисоди миллӣ иқтидорҳои нави истеҳсолӣ ба вуҷуд омада истодаанд. Аммо марҳилаи нави рушди иқтисодӣ аз Тоҷикистон талаб мекунад, ки на танҳо ҳаҷми истеҳсолотро зиёд намояд, балки ба сифати маҳсулот, технологияҳои муосир, маҳсулнокии меҳнат ва истеҳсоли молҳои дорои арзиши баланди иловашуда таваҷҷуҳ бештар зоҳир кунад.

Энергетика дар ин раванд ҷойгоҳи махсус дорад. Тоҷикистон дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ буда, истифодаи самараноки онҳо метавонад ҳам барои рушди иқтисоди миллӣ ва ҳам барои таҳкими ҳамкории минтақавӣ замина фароҳам оварад. Сохтмони неругоҳҳои барқи обӣ, аз ҷумла лоиҳаҳои бузурги энергетикӣ, таҷдиди шабакаҳои барқӣ ва рушди инфрасохтори энергетикӣ аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии даврони истиқлолият ба ҳисоб мераванд.

Дар баробари энергетика, рушди роҳҳо, нақбҳо, пулҳо ва дигар иншооти инфрасохторӣ симои иқтисодии кишварро тағйир дод. Барои як кишвари кӯҳистонӣ, ки имкониятҳои нақлиётӣ ва пайвастагии минтақаҳо аҳамияти махсус доранд, рушди инфрасохтор на танҳо масъалаи сохтмон, балки масъалаи рушди иқтисодӣ ва амнияти миллӣ мебошад. Беҳтар гардидани роҳҳои дохилӣ ва робитаҳои нақлиётӣ имкониятҳои тиҷорат, ҳаракати молу хизматрасонӣ ва робитаи иқтисодии минтақаҳои кишварро васеъ намуд.

Амнияти миллӣ низ дар тамоми давраи истиқлолият яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ боқӣ мондааст. Тоҷикистон бо дарназардошти мавқеи ҷуғрофӣ ва воқеияти мураккаби минтақа ба масъалаҳои ҳифзи сарҳад, мубориза бо терроризм ва экстремизм, пешгирии қочоқи маводи мухаддир ва муқовимат ба ҷинояткории фаромиллӣ таваҷҷуҳи зиёд медиҳад. Дар шароити имрӯза мафҳуми амният боз ҳам васеътар шудааст ва ба он амнияти иттилоотӣ, киберӣ, иқтисодӣ ва экологӣ низ дохил мешаванд.

Ҳифзи суботи дохилӣ ва таҳкими амнияти миллӣ барои рушди устувори давлат аҳамияти стратегӣ дорад. Зеро таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон дод, ки рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ танҳо дар муҳити ором ва устувор метавонад ба натиҷаҳои дарозмуддат оварда расонад. Аз ин рӯ, сулҳу субот ва амниятро метавон ду сутуни асосии рушди давлат дар давраи истиқлолият номид.

Дар миёни дастовардҳои 35 соли истиқлолият рушди илму маориф низ аҳамияти махсус дорад. Давлати соҳибистиқлол бе кадрҳои миллӣ ва бе рушди илм наметавонад ба рақобати ҷаҳонӣ ворид шавад. Дар ин муддат шумораи муассисаҳои таълимӣ афзоиш ёфта, имкониятҳои таҳсил васеъ гардида, ба омодасозии кадрҳои баландихтисос таваҷҷуҳ бештар шудааст.

Имрӯз бошад, талабот ба илм дигар шудааст. Ҷаҳони муосир ба иқтисоди донишбунёд мегузарад. Технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, биотехнология, энергетикаи нав, муҳандисӣ ва дигар самтҳои илмӣ суръати рушди иқтисоди ҷаҳониро муайян мекунанд. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон вазифаи муҳим рушди илмҳои бунёдӣ ва амалӣ, дастгирии олимони ҷавон, таъсиси лабораторияҳои муосир, таҳкими робитаи илм бо истеҳсолот ва омода намудани мутахассисони рақобатпазир мебошад.

Дар ин замина, маориф бояд танҳо воситаи гирифтани диплом набошад. Он бояд ба механизми ташаккули тафаккури илмӣ, малакаи таҳлил, эҷодкорӣ ва қобилияти кор бо технологияҳои муосир табдил ёбад. Сармоягузорӣ ба инсон дар шароити имрӯза яке аз самараноктарин шаклҳои сармоягузорӣ ба ояндаи давлат мебошад.

Агар ба 35 соли гузашта аз нигоҳи таърихӣ назар кунем, метавон гуфт, ки Тоҷикистон чанд марҳилаи муҳими давлатсозиро паси сар кардааст. Марҳилаи аввал — ҳифзи истиқлолият ва барқарорсозии давлатдорӣ; марҳилаи дуюм — расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ ва барқарор намудани иқтисоди миллӣ; марҳилаи сеюм — рушди инфрасохтор, энергетика ва саноат; ва марҳилаи имрӯза — гузариш ба рушди сифатӣ, технологӣ ва донишбунёд мебошад.

Аз ин рӯ, 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ танҳо як ҷашни миллӣ нест. Он бояд фурсати арзёбии роҳи тайшуда ва андешидани вазифаҳои нави давлату ҷомеа бошад. Истиқлолият ҳар қадар мустаҳкамтар шавад, масъулияти наслҳои имрӯз дар назди ояндаи кишвар ҳамон қадар бештар мегардад.

Имрӯз ҳифзи сулҳу ваҳдат, таҳкими суботи сиёсӣ, рушди иқтисоди миллӣ, саноатикунонӣ, таъмини амнияти кишвар, баланд бардоштани сифати маориф ва илм, рушди технологияҳои муосир ва тарбияи насли дорои ҷаҳонбинии васеъ бояд ба самтҳои асосии рушди минбаъдаи Тоҷикистон табдил ёбанд.

Дар 35 соли истиқлолият Тоҷикистон тавонист давраи бисёр мураккаби таърихиро паси сар кунад ва пояҳои давлатдории худро таҳким бахшад. Имрӯз кишвар дорои таҷрибаи сулҳофарӣ, институтҳои давлатдорӣ, инфрасохтори рушдёбанда, иқтисоди рӯ ба инкишоф ва захираи бузурги неруи инсонӣ мебошад. Аммо истиқлолият ҳамеша раванди идомадор аст. Мустаҳкам намудани он аз ҳар як насл масъулият, дониш, меҳнат ва ҳисси баланди ватандориро тақозо мекунад.

35 соли истиқлолият ба миллати тоҷик дарси бузурги таърихӣ дод: сулҳ асоси созандагӣ, ваҳдат неруи давлат, илм кафили пешрафт ва истиқлолият масъулияти бузурги миллӣ мебошад.

Ҳамин аст, ки ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ бояд на танҳо ёдоварӣ аз роҳи тайшуда, балки оғози андешаи нав дар бораи ояндаи Тоҷикистон бошад — ояндае, ки дар он сулҳу субот, рушди иқтисодӣ, амнияти миллӣ, илм, технология ва сармояи инсонӣ пояҳои асосии давлатдории муосири тоҷиконро ташкил медиҳанд.

Исматуллои Сунъатулло,

ходими пешбари илмии шуъбаи Аврупои

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

номзади илмҳои сиёсӣ.