Дар таърихи рушди давлатҳо ва тамаддунҳо сатҳи илму дониш ва низоми маориф ҳамеша яке аз нишондиҳандаҳои муҳими пешрафти ҷомеа ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки давлатҳои ба дониш, илм, таълим ва тарбияи насли ҷавон таваҷҷуҳдошта барои рушди устувори иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии худ заминаи бештар фароҳам меоранд.

Дар шароити муосир аҳамияти маориф боз ҳам бештар гардидааст. Рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ, иқтисоди рақамӣ, зеҳни сунъӣ, тағйирёбии бозори меҳнат ва афзоиши рақобати байналмилалӣ давлатҳоро водор месозад, ки ба сифати сармояи инсонӣ ва сатҳи маърифати шаҳрвандон таваҷҷуҳи пайваста зоҳир намоянд.

Дар маркази ин раванд омӯзгор қарор дорад. Омӯзгор танҳо интиқолдиҳандаи дониш нест. Омӯзгор аз субъектҳои асосии ташаккули шахсият, ҷаҳонбинӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ, малакаҳои касбӣ ва арзишҳои иҷтимоии насли нав мебошад. Аз ин рӯ, мақоми омӯзгорро бояд на танҳо аз мавқеи касбӣ, балки ҳамчун масъалаи муҳими рушди иҷтимоӣ ва давлатӣ баррасӣ кард.

Ҳамин тавр, рушди маориф дар сиёсати давлатӣ танҳо ҳамчун масъалаи фаъолияти муассисаҳои таълимӣ арзёбӣ намешавад. Он ба масъалаҳои рушди иқтисодӣ, омодасозии кадрҳо, рушди илм, рақамикунонӣ, шуғл, баланд бардоштани рақобатпазирии инсон ва дар маҷмӯъ ба рушди устувори кишвар алоқаманд мебошад.

Дар ин раванд нақши омӯзгор махсус аст. Ҳар як ислоҳоти соҳаи маориф дар сатҳи амалӣ маҳз тавассути фаъолияти омӯзгор дар синфхона ва муҳити таълимӣ татбиқ мегардад. Аз ин рӯ, сифати сиёсати маориф дар ниҳоят ба сифати фаъолияти педагогӣ ва сатҳи омодагии касбии омӯзгорон вобаста мебошад.

Дар ин замина, масъалаи мақоми омӯзгорро бояд аз ду ҷиҳат баррасӣ намуд: аз як тараф, ҷомеа ва давлат барои меҳнати омӯзгор шароити муносиб ва кафолатҳои заруриро фароҳам меоранд; аз ҷониби дигар, аз худи омӯзгор сатҳи баланди масъулияти касбӣ, ахлоқӣ ва шаҳрвандӣ талаб карда мешавад.

Дар иқтисоди муосир сармояи инсонӣ ба яке аз омилҳои асосии рушди давлат табдил ёфтааст. Давлат барои рушди саноат, технология, энергетика, иқтисоди рақамӣ, тандурустӣ ва дигар соҳаҳо пеш аз ҳама ба мутахассисони соҳибмаърифат ва дорои малакаҳои муосир ниёз дорад.

Ҳамаи ин мутахассисон аз низоми маориф мегузаранд.

Пеш аз он ки шахс олим, табиб, муҳандис, ҳуқуқшинос, иқтисоддон ё барномасоз шавад, ӯ хонанда ва донишҷӯ мебошад. Аз ин рӯ, омӯзгор дар оғози занҷираи ташаккули кадрҳои кишвар қарор дорад.

Маҳз омӯзгор метавонад дар кӯдак шавқи донишомӯзӣ, қобилияти таҳлил, тафаккури мустақил, малакаи таҳқиқ ва муносибати масъулиятнок ба меҳнатро ташаккул диҳад. Аз ин нуқтаи назар, фаъолияти омӯзгор бо натиҷаи як соли таҳсил маҳдуд намешавад; таъсири он метавонад ба тамоми фаъолияти касбӣ ва иҷтимоии инсон идома ёбад.

Маориф танҳо раванди интиқоли дониш нест. Он ҳамзамон раванди ташаккули шахсият ва шаҳрванд мебошад.

Муассисаи таълимӣ яке аз муҳитҳои муҳими ташаккули муносибати ҷавонон ба қонун, ҷомеа, меҳнат, масъулият ва арзишҳои миллӣ мебошад. Аз ин рӯ, омӯзгор дар баробари таълими фаннӣ дар ташаккули фарҳанги шаҳрвандии насли нав низ нақши назаррас дорад.

Ҷавони дорои маърифати ҳуқуқӣ, ҷаҳонбинии илмӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва қобилияти таҳлили воқеаҳои иҷтимоӣ метавонад дар рушди ҷомеа фаъолтар иштирок намояд.

Дар ин раванд тарбия набояд аз таълим ҷудо карда шавад. Дониш бе масъулият метавонад натиҷаи зарурии иҷтимоӣ ба вуҷуд наорад, ҳамон тавре ки тарбия бидуни дониш ба рушди шахсияти комил мусоидати кофӣ карда наметавонад.

Миллати тоҷик аз қадим ба илму дониш ва маърифат эҳтироми хосса доштааст. Асарҳои Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯрайҳони Берунӣ, Муҳаммад Закариёи Розӣ, Носири Хусрав ва дигар шахсиятҳои илмӣ ва фарҳангӣ бахши муҳими мероси тамаддунии мо мебошанд.

Мероси илмӣ ва фарҳангии гузашта барои ҷомеаи муосир танҳо арзиши таърихӣ надорад. Он метавонад дар ташаккули ҷаҳонбинии илмӣ, худшиносии миллӣ ва эҳтиром ба дониш истифода шавад.

Дар ин масъала низ омӯзгор нақши муҳим дорад. Ӯ метавонад тавассути дарс ва корҳои беруназсинфӣ насли наврасро бо дастовардҳои илмӣ ва фарҳангии гузашта шинос намуда, ҳамзамон зарурати рушди илм ва технологияҳои муосирро шарҳ диҳад.

Ҳамин тавр, тарбияи миллӣ ва рушди ҷаҳонбинии илмӣ набояд ба ҳам муқобил гузошта шаванд. Баръакс, шинохти дурусти мероси таърихӣ метавонад заминаи муносиб барои ташаккули эҳтиром ба илм, дониш ва рушди ҷомеаи муосир гардад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати фазои иттилоотӣ масъалаи маърифати шаҳрвандон аҳамияти нав пайдо кардааст.

Имрӯз хонанда метавонад дар як рӯз ба садҳо манбаи иттилоотӣ дастрасӣ пайдо кунад. Аммо дастрасӣ ба иттилоот ҳанӯз маънои доштани донишро надорад. Муҳим он аст, ки инсон тавонад манбаи иттилоотро арзёбӣ кунад, далелро аз андеша фарқ намояд ва иттилооти нодуруст ё носанҷидаро муайян кунад. Аз ин рӯ, яке аз вазифаҳои нави омӯзгор ташаккули саводи иттилоотӣ ва рақамии хонанда мебошад.

Дар ин замина, маориф метавонад ҳамчун яке аз воситаҳои муҳими баланд бардоштани устувории маънавӣ ва иҷтимоии ҷомеа баррасӣ гардад. Ҷомеаи дорои сатҳи баланди маърифат метавонад ба падидаҳои мураккаби иттилоотӣ ва иҷтимоӣ бо тафаккури таҳлилӣ муносибат намояд.

Сиёсати муосири маориф низ ба истифодаи технологияҳои рақамӣ ва баланд бардоштани сифати таҳсилот таваҷҷуҳ медиҳад. Дар суханрониҳои расмӣ масъалаҳои ҷорӣ намудани меъёрҳои ягонаи сифати таҳсилот, таъмин намудани муассисаҳои нав бо кадрҳои омӯзгорӣ, истифодаи технологияҳои рақамӣ ва такмили маҳорати касбии омӯзгорон таъкид шудаанд. Технология, аз ҷумла зеҳни сунъӣ, метавонад воситаи ёрирасони таълим бошад, аммо он муносибати инсонӣ, масъулияти тарбиявӣ ва нақши иҷтимоии омӯзгорро пурра иваз карда наметавонад.

Аз ин рӯ, омӯзгори оянда бояд на танҳо соҳиби дониши фаннӣ, балки дорои саводи рақамӣ, қобилияти истифодаи технологияҳои нав ва малакаи роҳнамоии хонанда дар муҳити иттилоотӣ бошад.

Қадршиносии омӯзгор танҳо бо табрикнома, гул ва чорабинии идона маҳдуд намешавад. Мақоми воқеии омӯзгор дар шароити фаъолияти касбӣ, имконияти такмили дониш, ҳифзи ҳуқуқҳои меҳнатӣ, кафолатҳои иҷтимоӣ ва муносибати ҷомеа ба меҳнати ӯ низ инъикос меёбад.

Аз ин рӯ, масъалаи мақоми омӯзгор бояд пайваста дар доираи сиёсати иҷтимоии давлат ва рушди низоми маориф баррасӣ шавад.

Дар баробари ин, баланд шудани мақоми омӯзгор масъулияти касбии ӯро низ меафзояд. Омӯзгори муосир бояд пайваста донишҳои худро такмил диҳад, ба технологияҳои нав мутобиқ шавад, бо хонанда муносибати одилона ва эҳтиромона дошта бошад ва дар фаъолияти ҳаррӯзаи худ намунаи фарҳанги касбӣ бошад.

Давлат метавонад шароит муҳайё намояд, қонун қабул кунад, маблағгузорӣ ва дастгирии иҷтимоиро таъмин созад, аммо натиҷаи ниҳоии таълиму тарбия дар муносибати ҳаррӯзаи омӯзгор ва хонанда ташаккул меёбад.

Рӯзи омӯзгор дар Тоҷикистон ҳамасола якшанбеи якуми моҳи октябр таҷлил мегардад. Ин сана дар кишвар ҳамчун рӯзи қадршиносӣ аз меҳнати аҳли таълиму тарбия ҷойгоҳи махсус пайдо кардааст. Аммо маънои ин рӯз метавонад аз доираи як ҷашни касбӣ васеътар бошад. Он метавонад фурсате барои арзёбии масъалаҳои муҳими соҳаи маориф — сифати таълим, рушди касбии омӯзгор, омодасозии кадрҳо, истифодаи технологияҳои нав, таҳкими тарбия ва баланд бардоштани маърифати ҷомеа  гардад.

Дар сатҳи байналмилалӣ низ 5 октябр аз соли 1994 ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии омӯзгорон таҷлил мешавад. Ин сана ба қабули Тавсияномаи ЮНЕСКО ва Созмони байналмилалии меҳнат оид ба мақоми омӯзгор дар соли 1966 иртибот дорад.

Хулоса, дар шароити рушди босуръати ҷомеаи муосир мақоми омӯзгорро бояд дар доираи васеи сиёсати рушди инсонӣ ва давлатӣ арзёбӣ намуд. Омӯзгор ба ташаккули дониш, ҷаҳонбинӣ, малакаҳои касбӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ ва арзишҳои иҷтимоии насли ҷавон таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, рушди маориф бе рушди мақоми касбӣ ва иҷтимоии омӯзгор тасаввурнопазир аст.

Сиёсати давлатӣ дар соҳаи маориф, санадҳои стратегӣ ва тадбирҳои марбут ба баланд бардоштани сифати таҳсилот бояд бо такмили пайвастаи мақоми омӯзгор, рушди касбии ӯ ва фароҳам намудани шароити муносиб барои фаъолияти педагогӣ ҳамоҳанг бошанд.

Ҳамин тавр, мақоми омӯзгор масъалаи танҳо як касб нест. Он ба сифати сармояи инсонӣ, сатҳи маърифати ҷомеа ва имкониятҳои рушди давлат иртиботи мустақим дорад.

Аз ин рӯ, эҳтиром ба омӯзгор бояд ҳам дар фарҳанги ҷомеа ва ҳам дар сиёсати амалии рушди маориф ифода ёбад. Ояндаи ҷомеа аз он вобаста аст, ки имрӯз мо ба дониш, илм, таълим ва шахсе, ки ин арзишҳоро ба насли нав интиқол медиҳад, чӣ гуна муносибат мекунем.

Рӯзи омӯзгор муборак бошад!

РАҲИМОВ Анваршо,

ходими калони илмии шуъбаи

Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил

Институти омузиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ