Коррупсия ба зиндагии шаҳрвандон тавассути сифати хизматрасонӣ, истифодаи маблағҳои давлатӣ ва имконияти фаъолияти соҳибкорӣ таъсир мерасонад. Вақте қарор аз манфиати шахсӣ вобаста мешавад, баробарии имкониятҳо осеб мебинад ва эътимод ба давлат коҳиш меёбад. Барои пешгирии чунин вазъ ҳам ҷавобгарӣ барои қонуншиканӣ ва ҳам қоидаҳое заруранд, ки сӯиистифода аз ваколатро душвор созанд. Омӯзиши таҷрибаи Калифорния ва Канада барои Тоҷикистон маҳз аз ҳамин ҷиҳат аҳамият дорад.

Дар тасаввури маъмул коррупсия бештар бо гирифтани пора алоқаманд аст. Аммо истифодаи вазифа барои манфиати хусусӣ метавонад шаклҳои дигар низ дошта бошад: бартарӣ додан ба хешовандон, таъсири пинҳонии ширкатҳо ба қарорҳои давлатӣ ё истифодаи захираҳои давлатӣ ба фоидаи шахсӣ. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия бояд сабабу шароитҳои пайдоиши онро низ фаро гирад. Ин равиш дар Конвенсияи Созмони Милали Муттаҳид бар зидди коррупсия, ки ба пешгирӣ ва иштироки ҷомеа таваҷҷуҳ медиҳад, ҷойгоҳи муҳим дорад.

Дар Тоҷикистон қонунгузории соҳавӣ, Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия ва Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия барои давраи то соли 2030 заминаи сиёсати давлатиро ташкил медиҳанд. Стратегия ба пешгирӣ, баланд бардоштани маърифати зиддикоррупсионӣ ва ҳамкории мақомоти давлатӣ бо ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳамият медиҳад. Ин замина имкон медиҳад, ки омӯзиши таҷрибаи хориҷӣ ба вазифаҳои мушаххаси рушди низоми миллӣ пайваст карда шавад.

Барои шаҳрванд муҳим аст, ки қоидаҳо дар амал чӣ натиҷа медиҳанд. Оё тартиби гирифтани хизматрасонӣ фаҳмост? Оё қарорро метавон санҷид ва нисбат ба он шикоят кард? Оё шахсе, ки аз қонуншиканӣ хабар медиҳад, худро бехатар ҳис мекунад? Ҷавоб ба ин масъалаҳо самаранокии сиёсати зиддикоррупсиониро равшантар мекунад. Эъломияи дороиҳо низ вақте фоида дорад, ки маълумоти он таҳлил ва санҷида шавад, на танҳо ҳамчун ҳуҷҷат нигоҳдорӣ гардад.

Дар муқоисаи кишварҳо эҳтиёт зарур аст. Масалан, индекси дарки коррупсияи созмони Transparency International андешаи коршиносон ва соҳибкоронро дар бораи коррупсия дар бахши давлатӣ инъикос мекунад. Он ҳисобу китоби тамоми ҳолатҳои воқеии коррупсия нест. Аз ин сабаб, арзёбии як кишвар бояд ҳам қонунҳо, ҳам кори мақомоти назоратӣ ва ҳам таҷрибаи шаҳрвандонро дар бар гирад. Барои Тоҷикистон низ омӯзиши тарзи кори механизмҳои хориҷӣ аз муқоисаи ҷойгоҳ дар рейтингҳо бештар аҳамияти амалӣ дорад.

Низоми давлатии Штатҳои Муттаҳидаи Америка федералӣ аст ва ваколатҳои зиддикоррупсионӣ дар сатҳҳои гуногун тақсим шудаанд. Дар ин мақола диққат ба таҷрибаи штати Калифорния равона мешавад. Онро набояд намунаи ягонаи тамоми ШМА донист. Арзиши ин таҷриба барои омӯзиш дар қоидаҳои шаффофияти маблағгузории сиёсӣ, назорати манфиатҳои иқтисодӣ ва пешгирии таъсири манфиатҳои хусусӣ ба қарорҳои давлатӣ мебошад.

Дар Калифорния Комиссияи амалияи одилонаи сиёсӣ иҷрои Қонуни ислоҳоти сиёсиро назорат мекунад. Яке аз воситаҳои маъруфи он «Шакли 700», яъне эъломияи манфиатҳои иқтисодӣ аст. Шахсони мансабдори фарогирифтаи ин низом маълумоти дахлдорро дар бораи манфиатҳои молиявии худ пешниҳод мекунанд. Мақсад равшан кардани робитаҳое мебошад, ки метавонанд ба беғаразии қарор таъсир расонанд. Эъломия ба худи мансабдор низ барои шинохтани чунин вазъ ёрӣ мерасонад.

Мафҳуми «бархӯрди манфиатҳо»-ро бо мисоли шартӣ шарҳ додан мумкин аст. Агар мансабдор дар интихоби таъминкунанда иштирок кунад ва бо яке аз ширкатҳои довталаб манфиати молиявӣ дошта бошад, вазифаи давлатӣ ва манфиати хусусии ӯ ба ҳам бармехӯранд. Чунин вазъ худ аз худ далели содир шудани ҷиноят нест, вале беғаразии қарорро зери шубҳа мегузорад. Ошкор кардани манфиат ва худдорӣ аз иштирок дар қабули қарор метавонад хавфи сӯиистифодаро кам кунад.

Таҷрибаи Калифорния ҳимояи хабардиҳандагонро низ фаро мегирад. Корманд метавонад аз қонуншиканӣ огоҳ бошад, вале аз таҳдид, аз даст додани кор ё дигар фишорҳо тарсад. Манъи чунин таъқиб, махфияти муроҷиат ва имконияти ҳимояи ҳуқуқӣ барои ошкор кардани ҳолатҳои дохили идоравӣ аҳамият доранд. Дар соҳаи харидҳо портали Cal eProcure дастрасии соҳибкоронро ба имкониятҳои иштирок дар тендерҳои давлатӣ осон мекунад. Барои Тоҷикистон ин таҷриба аҳамияти дастрасии баробар ба иттилоотро нишон медиҳад.

Дар таҷрибаи Канада ваколатдор оид ба бархӯрди манфиатҳо ва одоби хизматӣ дар доираи салоҳияти худ риояи қоидаҳоро назорат мекунад. Мансабдор бояд пеш аз қабули қарор дарк кунад, ки оё манфиати хусусии ӯ метавонад ба иҷрои вазифа таъсир расонад. Машварати пешакӣ имкон медиҳад, ки роҳи дурусти рафтор то пайдо шудани мушкил муайян шавад.

Ин равиш барои Тоҷикистон қобили омӯзиш аст. Қоидаҳои умумӣ дар бораи беғаразӣ бояд бо тартиби фаҳмои амал ҳамроҳ бошанд. Мансабдор бояд бидонад, ки дар кадом ҳолат манфиаташро эълон мекунад, ба кӣ муроҷиат менамояд ва кай аз қабули қарор канор меравад. Барои ҳамин, механизми машваратӣ ва назоратӣ метавонад иҷрои қоидаҳоро осонтар кунад. Меъёрҳои одоб вақте таъсир доранд, ки дар вазъияти ҳаррӯза татбиқ шаванд.

Канада ба шаффофияти лоббизм низ таваҷҷуҳ медиҳад. Лоббизм фаъолияти намояндагони гурӯҳҳои манфиатдор барои таъсир расондан ба қарорҳои давлатӣ мебошад. Чунин муошират метавонад қонунӣ бошад: соҳибкор ё иттиҳодия ҳақ дорад пешниҳоди худро ба ҳукумат расонад. Аммо ҷомеа бояд донад, ки кӣ аз номи кадом манфиат амал мекунад. Феҳристи лоббистон барои равшан кардани ин робитаҳо хизмат мекунад. Барои Тоҷикистон дар марҳилаи аввал қоидаҳои бақайдгирии мулоқотҳои дахлдор ва эълони манфиатҳои эҳтимолӣ қобили баррасӣ мебошанд.

Ҳимояи хабардиҳандагон самтҳои дигари таҷрибаи Канада ба шумор меравад. Барои ширкатҳое, ки ба талаботи дахлдор ҷавобгӯ нестанд, маҳдуд кардани иштирок дар харидҳои федералӣ пешбинӣ мешавад. Истифодаи чунин таҷриба дар Тоҷикистон бояд бо меъёрҳои равшан ва ҳуқуқ ба шикоят ҳамроҳ бошад. Худи низоми ҳимояи хабардиҳандагон дар Канада низ мавриди бозбинӣ қарор мегирад. Ин нишон медиҳад, ки мавҷудияти қонун кори такмилро анҷом намедиҳад; тарзи иҷрои он низ бояд арзёбӣ шавад.

Рақамикунонии харидҳои давлатӣ бояд тамоми давраи харидро, аз банақшагирӣ то иҷрои шартнома, фаро гирад. Сабти қарорҳо ва дастрасии иттилоот имконияти санҷиши истифодаи маблағҳоро бештар мекунад. Танҳо ҷой додани эълон дар интернет барои ин кофӣ нест. Муҳим аст, ки интихоби ғолиб, тағйири шартнома ва натиҷаи иҷро низ пайгирӣ шаванд. Дар ҳамин раванд танзими бархӯрди манфиатҳо ва ҳамоҳангии мақомоти молиявӣ, харид ва назорат аҳамияти махсус пайдо мекунанд.

Иштироки ҷомеаи шаҳрвандӣ ва воситаҳои ахбори омма низ метавонад тавассути мониторинги хизматрасонӣ, таҳлили иттилооти дастрас ва платформаҳои шикоят тақвият ёбад. Ин воситаҳо имкон медиҳанд, ки мушкил аз таҷрибаи шаҳрвандон ошкор ва барои ислоҳ пешниҳод шавад.

Татбиқи чораҳо бояд марҳилавӣ бошад. Қоидаи нав ҳамзамон корманди омодашуда, тартиби кор ва имконияти санҷиши иҷро мехоҳад. Аз ин рӯ, қабл аз васеъ кардани як механизм зарур аст, ки дастрасӣ ва натиҷаи он арзёбӣ шавад. Дар акси ҳол, ҳатто эъломияи муфассал ё портали рақамӣ метавонад ба расмиёти иловагӣ табдил ёбад. Меъёри асосӣ он аст, ки механизм то чӣ андоза хавфи сӯиистифодаро кам ва масъулияти қароргирандаро равшан мекунад.

Таҷрибаи Калифорния нишон медиҳад, ки пешгирии коррупсия ба шаффофияти манфиатҳо, одоби хизматӣ ва назорати иҷрои қоидаҳо ниёз дорад. Барои Тоҷикистон такмили эъломияҳо, ҳимояи хабардиҳандагон, рақамикунонии пурраи харидҳо, машварат оид ба бархӯрди манфиатҳо ва омӯзиши амалии хизматчиёни давлатӣ метавонанд татбиқи Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия то соли 2030-ро тақвият диҳанд. Иштироки ҷомеа ва ВАО ба санҷидани натиҷаи ин чораҳо ёрӣ мерасонад.

Арзиши таҷрибаи хориҷӣ дар мутобиқ кардани воситаҳои коромади он ба шароити Тоҷикистон аст. Қонун ва сохтор бояд бо иҷрои пайгирона, ҳифзи ҳуқуқи шаҳрванд ва имконияти назорат ҳамроҳ бошанд. Эътимод ба давлат вақте таҳким меёбад, ки шаҳрванд тартиби қароргириро фаҳмад, баробарии муносибатро эҳсос кунад ва ба муроҷиаташ посух гирад. Муқовимат ба коррупсия маҳз тавассути чунин натиҷаҳои амалӣ ба беҳтар шудани сифати идоракунӣ хизмат мекунад.

ЮСУФҶОНОВ Фаридун,

ходими калони илмии Шуъбаи ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

номзади илмҳои сиёсӣ