Шеъри "Сулҳномаи Пешвои миллат"-и Дониёр Сангинӣ дар заминаи яке аз муҳимтарин дастовардҳои дипломатияи Тоҷикистон – қабули Қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ таҳти унвони "Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда" (2026–2035) эҷод шудааст. Ин шеър на танҳо як асари бадеӣ, балки инъикоси илмию фалсафии аҳаммияти таърихии ин санади байналмилалӣ мебошад. Таҳлили байт ба байти ин шеър имкон медиҳад, ки мо пайванди амиқи миёни эҷоди бадеӣ ва арзишҳои илмию ҳуқуқии қатъномаро ошкор созем.
Эй хуш он рӯзе, ки сулҳе дар ҷаҳон оғоз шуд,
Мурғи амният ба сад шӯру наво парвоз шуд.
Ин байт ба лаҳзаи таърихии қабули қатънома ишора мекунад, ки воқеан як нуқтаи ибтидоии нав дар таърихи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Аз нигоҳи илми таърих ва сулҳшиносӣ, ҳар як даҳсолаи байналмилалии эълоншуда аз ҷониби СММ як марҳалаи нав дар рушди ҳамкории ҷаҳонӣ маҳсуб меёбад. Шоир бо истифода аз образҳои “мурғи амният” ва “парвоз” ба он ишора мекунад, ки қатънома маҳз ба рушди назарияи сулҳи устувор мусоидат карда, сулҳро аз доираи маҳдуди набудани ҷанг ба сатҳи фарогири иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ мебарорад. Дар ин ҷо ташбеҳи “мурғи амният” ба консепсияи “сулҳи мусбат” дар илмҳои сиёсӣ мувофиқат мекунад, ки тибқи он сулҳ на танҳо набудани низоъ, балки мавҷудияти шароити мусоид барои рушди ҳамаҷонибаи ҷомеа мебошад.
Пайки Раҳмонӣ биёмад аз барои дафъи ҷанг,
Чашми ақли аҳли олам бар рухи мо боз шуд.
Дар ин байт нақши Пешвои миллат ҳамчун ташаббускори асосии қатънома таъкид мешавад. Истилоҳи "Пайки Раҳмонӣ" рамзи дипломатияи сулҳпарваронаи Тоҷикистон аст, ки дар сатҳи ҷаҳонӣ эътироф гардидааст. Аз нигоҳи илмӣ, ин ба мафҳуми "дипломатияи ташаббускори ҳуқуқӣ" мувофиқат мекунад, ки моҳияти он дар пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ барои ташаккули меъёрҳои нави ҳамкории ҷаҳонӣ ифода меёбад. Мисраи "Чашми ақли аҳли олам бар рухи мо боз шуд" ба он ишора дорад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ба Тоҷикистон ҳамчун кишвари ташаббускор ва фаъол дар ҳалли масъалаҳои глобалии сулҳ таваҷҷуҳи хоса зоҳир намуд. Ин маънои баланд гардидани нақши байналмилалии Тоҷикистонро дорад, ки яке аз натиҷаҳои амалии қатънома мебошад.
Муждаи амну амонро ин замон даврон диҳад,
Ин башорат бар ҳама пиру ҷавонӣ роз шуд.
Дар ин байт шоир ба фарогирӣ ва умумияти паёми сулҳ ишора мекунад. Аз нигоҳи илми ҳуқуқ ва ҷомеашиносӣ, яке аз ҷанбаҳои муҳими қатъномаи мазкур ин тақвияти ҳамбастагии байни наслҳо мебошад. Ибораи "бар ҳама пиру ҷавонӣ" маҳз ба ҳамин ҷанбаи наслшиносии қатънома далолат мекунад. Қатънома бори аввал масъалаи масъулияти насли имрӯзро дар назди наслҳои оянда ҳамчун самти мустақили сиёсати байналмилалӣ матраҳ мекунад. "Роз шудан"-и башорат маънои онро дорад, ки арзишҳои сулҳ бояд ба тафаккури ҳар фард ворид шаванд ва ин ҳамон ташаккули фарҳанги сулҳ аст, ки қатънома ба он таваҷҷуҳи хоса дорад.
Аз диёри тоҷикон хуршеди ваҳдат сар кашид,
Дарси сулҳи мо ба гӯши аҳли олам соз шуд.
Ин байт саҳми таърихии Тоҷикистонро дар таҳкими сулҳи байналмилалӣ таъкид мекунад. Истифодаи образи "хуршеди ваҳдат" ба таҷрибаи таърихии Тоҷикистон дар таҳкими ваҳдати миллӣ ва сулҳи дохилӣ ишора дорад, ки акнун ба як модели байналмилалӣ табдил ёфтааст. Аз нигоҳи илми муносибатҳои байналмилалӣ, "Дарси сулҳи мо" маънои онро дорад, ки Тоҷикистон на танҳо ташаббускори қатънома, балки дорои таҷрибаи амалии сулҳсозӣ мебошад. Ин ба консепсияи "дипломатияи сулҳи наслҳо" мувофиқат мекунад, ки дар он кишварҳои дорои таҷрибаи муваффақи сулҳсозӣ метавонанд нақши роҳбарикунанда дошта бошанд. Қатънома имконият медиҳад, ки ин таҷриба дар сатҳи байналмилалӣ омӯхта ва татбиқ гардад.
Ҷангу қатлу кинаро аз саҳфаи дунё бишӯй,
Насли фардои каён з-ин аҳд сарафроз шуд.
Дар ин байт шоир ба яке аз ҳадафҳои асосии қатънома – поксозии ҷаҳон аз зуҳуроти хушунат ва таъмини сулҳ барои наслҳои оянда ишора мекунад. Истилоҳи "саҳфаи дунё" рамзи фазои иттилоотӣ ва фарҳангии ҷаҳон аст, ки бояд аз андешаҳои хушунатпарастӣ пок карда шавад. Ин ба мафҳуми "фарҳанги сулҳ" дар илми муосир мувофиқат мекунад, ки тибқи он сулҳ на танҳо набудани ҷанг, балки ташаккули низоми арзишҳо, меъёрҳо ва рафторҳои сулҳпарварона мебошад. Мисраи "Насли фардои каён з-ин аҳд сарафроз шуд" ба ҳамон ҷанбаи наслшиносии қатънома ишора мекунад, ки бори аввал масъулияти насли муосирро дар назди наслҳои оянда ба сатҳи як уҳдадории байналмилалӣ мебарорад.
Хусрави соҳибқирон чун тарҳи наве дарфиканд,
Мулки мо аз файзи ӯ соҳиби сад эъҷоз шуд.
Ин байт нақши роҳбариро дар пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ таъкид мекунад. "Хусрави соҳибқирон" ишора ба Пешвои миллат аст, ки бо тарҳи нави худ – қатъномаи мазкур – Тоҷикистонро соҳиби дастоварди бузурги дипломатӣ гардонид. Аз нигоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ, "тарҳи нав" маънои онро дорад, ки қатънома дар рушди ҳуқуқи байналмилалии "нарм" саҳми муҳим гузошта, ба ташаккули принсипҳо ва стандартҳои нави ҳамкории байналмилалӣ мусоидат мекунад. "Сад эъҷоз" ишора ба аҳаммияти бисёрҷанбаи қатънома – илмӣ, ҳуқуқӣ ва амалӣ – дорад, ки дар таҳлилҳои илмӣ низ ба он таъкид шудааст.
Дар ҳавои сулҳу ваҳдат дил тарабҳо мекунад,
Тирагии фақру зулмат рафту даври ноз шуд.
Дар ин байт шоир ба робитаи мутақобилаи сулҳ ва рушди устувор ишора мекунад, ки яке аз ҷанбаҳои муҳими илмии қатънома мебошад. "Тирагии фақру зулмат рафт" маънои онро дорад, ки сулҳ шароити мусоид барои рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фароҳам меорад. Аз нигоҳи илмӣ, пайваст намудани сулҳ бо рушди устувор маънои онро дорад, ки бе сулҳ рушди устувор имконнопазир аст ва бе рушди устувор сулҳи пойдор таъмин намегардад. Қатънома маҳз ба ҳамин робитаи дуҷониба таваҷҷуҳи хоса дода, сулҳро ҳамчун шарти бунёдии рушди устувор ва рушди устуворро ҳамчун воситаи муҳими таҳкими сулҳи дарозмуддат муаррифӣ менамояд.
Хоки покам менамояд ҳифзи оини амон,
Кишвари мо дар ҷаҳон худ маҳрами ин роз шуд.
Ин байт ба мавқеи вижаи Тоҷикистон дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ ишора мекунад. "Ҳифзи оини амон" маънои онро дорад, ки Тоҷикистон на танҳо ташаббускори қатънома, балки посдори арзишҳои сулҳ дар сатҳи байналмилалӣ мебошад. Истилоҳи "маҳрами ин роз" ба он далолат мекунад, ки Тоҷикистон дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии сулҳ саҳми беназир дорад ва ҳамчун кишвари дорои таҷрибаи муваффақи сулҳсозӣ эътироф шудааст. Аз нигоҳи назарияи муносибатҳои байналмилалӣ, ин ба мафҳуми "дипломатияи фарогир" мувофиқат мекунад, ки дар он нақши кишварҳои дорои таҷрибаи мушаххаси сулҳсозӣ дар таҳияи сиёсати байналмилалӣ муҳим арзёбӣ мегардад.
Ҳифз дор, эй насли нав, ин мактаби волои амн,
З-он ки ин паймони олӣ давлати ҷонсоз шуд.
Ин байт муроҷиати мустақим ба наслҳои оянда буда, ба яке аз ҷанбаҳои калидии қатънома – масъулият дар назди наслҳои оянда – ишора мекунад. "Мактаби волои амн" рамзи низоми арзишҳо, донишҳо ва таҷрибае мебошад, ки бояд аз насл ба насл интиқол ёбад. Аз нигоҳи илми педагогика ва ҳуқуқ, ин ба зарурати ташаккули фарҳанги сулҳ ва ворид намудани арзишҳои сулҳ ба низоми таълимӣ ишора дорад. "Паймони олӣ" ишора ба қатъномаи СММ буда, "давлати ҷонсоз" маънои онро дорад, ки ин санад барои таъмини зиндагии шоистаи наслҳои оянда аҳаммияти ҳаётӣ дорад. Ин ба ҳамон ҷанбаи илмии қатънома мувофиқат мекунад, ки сулҳро ҳамчун мероси умумии инсоният барои наслҳои оянда муаррифӣ менамояд.
Дониёр, аз дурри ин паймон сухан гӯ, к-ин замон,
Булбули табъат ба васфи сулҳ дастонсоз шуд.
Дар байти хотимавӣ шоир худро мухотиб қарор дода, вазифаи шоир ва зиёиро дар тарғиби арзишҳои сулҳ таъкид мекунад. "Дурри ин паймон" ишора ба арзиши гаронбаҳои қатънома буда, "дастонсоз шудан"-и шеър маънои онро дорад, ки эҷоди бадеӣ низ бояд дар хидмати таҳкими сулҳ қарор гирад. Аз нигоҳи илмӣ, ин ба мафҳуми "тақвияти фарҳанги сулҳ" мувофиқат мекунад, ки яке аз ҳадафҳои амалии қатънома мебошад. Қатънома барои густариши барномаҳои таълимӣ, маърифатӣ ва тарбиявӣ оид ба сулҳ заминаи мусоид фароҳам оварда, нақши зиёиён, аҳли фарҳанг ва санъатро дар ин раванд муҳим мешуморад.
Шеъри "Сулҳномаи Пешвои миллат"-и Дониёр Сангинӣ дар маҷмӯъ инъикоси бадеии аҳаммияти бузурги илмӣ, ҳуқуқӣ ва амалии Қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ "Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда" (2026–2035) мебошад. Таҳлили байт ба байти шеър нишон медиҳад, ки шоир бо маҳорати баланди бадеӣ тавонистааст ҷанбаҳои мухталифи илмии қатънома – аз рушди назарияи сулҳи устувор ва пайваст намудани сулҳ бо рушди устувор то тақвияти ҳамбастагии байни наслҳо ва ташаккули фарҳанги сулҳ – дар қолаби образҳои шоирона инъикос намояд.
Дар шеър пайваста таъкид мешавад, ки:
1. Қатъномаи мазкур як дастоварди таърихии дипломатияи Тоҷикистон буда, нақши Пешвои миллатро ҳамчун ташаббускори асосӣ таъкид мекунад;
2. Сулҳ ҳамчун арзиши фарогир на танҳо барои наслҳои имрӯз, балки барои наслҳои оянда низ аҳаммияти ҳаётӣ дорад;
3. Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои таҷрибаи муваффақи сулҳсозӣ дар сатҳи байналмилалӣ эътироф шудааст;
4. Ташаккули фарҳанги сулҳ ва масъулият дар назди наслҳои оянда яке аз ҳадафҳои асосии қатънома мебошад.
Шеър дар маҷмӯъ на танҳо як асари бадеии баланд, балки санади бадеии тарғиби арзишҳои сулҳ маҳсуб ёфта, дар рушди фарҳанги сулҳ ва таҳкими ҳамбастагии байни наслҳо саҳми арзанда дорад. Он метавонад ҳамчун манбаи илмию бадеӣ дар таҳқиқоти сулҳшиносӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ ва фарҳангшиносӣ мавриди истифода қарор гирад.
ҚУРБОНОВА Ширин.
сарходими илмии шуъбаи ИДМ-и
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,
доткори илмҳои таърих
