Консепсияи дипломатияи ҳамдардӣ дар заминаи ҳуқуқи байналмилалии инсондӯстӣ дар солҳои охир ҳамчун як самти назариявӣ ва амалӣ дар муносибатҳои байналмилалӣ диққати муҳаққиқонро ҷалб намудааст. Ин равиш кӯшиш мекунад, ки модели анъанавии музокироти сард ва манфиатҷӯёнаро бо муносибате иваз намояд, ки дар он эҳтиром, эътимод ва дарки ниёзҳои инсонӣ дар маркази сиёсати хориҷӣ қарор мегирад .

Ҳуқуқи байналмилалии инсондӯстӣ, ки асоси онро принсипҳои умумибашарӣ ташкил медиҳанд, иқтидор ва зарурати татбиқи дипломатияи ҳамдардиро ба таври возеҳ нишон медиҳад, ки ҳатто дар шароити низоъҳои мусаллаҳона, ҳифзи ҳаёти инсон ва муносибати инсондӯстона бояд ҳатман риоя карда шаванд.

Таҷрибаи Кумитаи байналмилалии Салиби Сурх нишон медиҳад, ки хомӯшии оммавӣ дар бораи ҷиноятҳои низомӣ, гарчанде ки аз ҷониби баъзеҳо интиқод мешавад, дар амал ба ин ташкилот имкон медиҳад, ки дастрасӣ ба осебдидагонро нигоҳ дорад ва дар паси парда барои ҳалли масъалаҳо самараноктар кор кунад.

Хусусиятҳои асосии ин равиш дар заминаи ҳуқуқи инсондӯстӣ ба таври зайл ифода меёбанд:

1. Афзалияти гуфтугӯ бар рӯйдаррӯии ҳарбӣ - ҳалли низоъҳо тавассути музокирот ва риояи қонунҳои байналмилалӣ.

2. Эътирофи арзишҳои муштараки фарҳангӣ ва таърихӣ ҳамчун воситаи фаҳмиши мутақобила.

3. Ҷудо намудани кумакҳои инсонпарварона аз сиёсат - "сиёсати дуҷониба", ки аз ҷониби кишварҳои хурд барои баланд бардоштани нуфузи сиёсӣ ва эътимоди байналмилалӣ истифода мешавад.

Дипломатияи ҳамдардӣ усули амалӣ мебошад, ки аз принсипҳо ва механизмҳои санадҳои гуногуни ҳуқуқӣ бармеояд:

1. Санадҳое чун Конвенсияҳои Женева ва Конвенсияи байналмилалӣ оид ба бартараф кардани тамоми шаклҳои табъизи нажодӣ механизми "созиш"-ро пешбинӣ мекунанд. Дипломатияи ҳамдардӣ ин механизми ҳуқуқиро ба забони эътимод ва дарки муштарак тарҷума мекунад ва онро дар музокирот истифода мебарад.

2. Ин равиш барои об намудани яхбандии музокирот истифода мешавад. Аввал бояд аз арзишҳои умумибашарӣ (ба мисли ҳифзи кӯдакон), сипас ба моддаҳои ҳуқуқӣ пайваст шавад.

3. Санадҳои амалкунанда барои ҳидояти дипломатияи инсондӯстӣ кофӣ ҳастанд, аммо татбиқи онҳо бояд такмил дода шавад.

Дипломатияи ҳамдардӣ дар ягон санади мушаххаси байналмилалӣ дарҷ нашудааст, балки он як методология аст, ки аз маҷмӯи принсипҳо ва механизмҳои ҳуқуқии мавҷуда сарчашма гирифта, барои ноил шудан ба ҳадафҳои инсондӯстӣ ва эҷоди эътимод дар муносибатҳои байналмилалӣ истифода мешавад.

Рӯзи 3 июли соли 2026, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар шаҳри Теҳрон дар маросими эҳтиром ва видоъ бо собиқ Раҳбари Олии Эрон Оятуллоҳ Саид Алии Хоманаӣ иштирок намуданд. Сарвари давлати Тоҷикистон ба роҳбарият ва мардуми дӯсту бародари Эрон ва наздикону пайвандони марҳум ҳамдардии амиқ изҳор намуданд.

Ин амал аз чанд ҷиҳат дар чаҳорчӯби дипломатияи ҳамдардӣ ва ҳуқуқи байналмилалии инсондӯстӣ қобили таҳлил аст:

Аввалан, иштирок дар чунин маросим ифодаи ҳамдардӣ ва эҳтиром нисбат ба халқи бародар мебошад, ки худи дарки осебпазирии эмотсионалиро дар муносибатҳои байналдавлатӣ таҷассум мекунад . Ин амал, ки дар қолаби расмии дипломатӣ иҷро шудааст, иқтидори "қувваи нарм"-и Тоҷикистонро дар сатҳи минтақавӣ боло мебарад.

Сониян, ин иқдом бо сиёсати пешгирифтаи Тоҷикистон дар ҳимоя аз ҳалли низоъҳо тавассути музокирот ва риояи принсипҳои Оинномаи СММ мувофиқат мекунад. Дар шароити баъди низоъҳои охирини минтақа, ки бо "вайронкунии вазнини ҳуқуқи байналмилалӣ ва принсипҳои инсондӯстӣ" ҳамроҳ буданд, изҳори ҳамдардӣ дар чунин сатҳи баланд, паёми сулҳ ва устувориро мерасонад.

Сеюм, муносибати Тоҷикистон ва Эрон дар тӯли таърих намунаи он аст, ки дипломатияи ҳамдардӣ метавонад ба ҳамкориҳои амалӣ дар соҳаи сохтмони инфрасохтор ва тиҷорат мунҷар гардад.

Тадқиқотҳои муосир нишон медиҳанд, ки кишварҳо метавонанд тавассути дипломатияи ҳамдардӣ ва кумакҳои инсонпарварона саҳми назарраси худро дар бӯҳронҳои минтақавӣ гузошта, нуфузи байналмилалии худро бехатар афзоиш диҳанд. Тоҷикистон дар шароити маҳдудияти иқтисодӣ, бо фиристодани корвони 110 мошинаи боркаш ба Эрон дар замони бӯҳрони минтақавӣ (соли 2026) намунаи амалии дипломатияи инсондӯстиро ба намоиш гузошт, ки ҳамзамон вазифаҳои зеринро иҷро кард:

- Кумаки фаврӣ ба шаҳрвандони осебдида (ғизо, дору, лавозими сохтмон).

- Нигоҳ доштани мавқеи бетараф ва даъват ба риояи ҳуқуқи байналмилалӣ.

- Таҳкими равобити таърихӣ ва фарҳангӣ ҳамчун канали эътимод.

Бо назардошти ин, иштироки Президенти Тоҷикистон дар маросими видоъ дар Теҳрон эҷоди робитаҳои устувор ва дарозмуддат тавассути нигоҳдории принсипҳои инсондӯстӣ мебошад.

Дипломатияи ҳамдардӣ дар ҳуқуқи байналмилалии инсондӯстӣ як равиши амалӣ ва самараноки муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Таҷрибаи Тоҷикистон ва Эрон, иштироки Тоҷикистон дар маросимҳои ҳамдардии Теҳрон ва фиристодани кумакҳои башардӯстона, нишон медиҳад, ки дарк ва эҳтиром ба ҳувияти фарҳангӣ ва таърихии ҷонибҳо метавонад асоси устуворе барои ҳамкорӣ ва риояи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ гардад.

САНГИНЗОДА Дониёр,

сарходими илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи милли илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор