Осиёи Марказӣ бо мавқеи муҳими геополитикӣ, захираҳои ғании табиӣ, имконоти транзитиву логистикӣ ва неруи афзояндаи иқтисодии худ дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷойгоҳи хосро ишғол менамояд. Давлатҳои минтақа, аз ҷумла Қазоқистон, Қирғизистон, Тоҷикистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон дар шароити тағйирёбии низоми ҷаҳонӣ ва ташаккули марказҳои нави қудрат сиёсати хориҷии бисёрсамтаро пеш мебаранд. Ин равиш ба ҳифзи манфиатҳои миллӣ, таҳкими истиқлолияти давлатӣ, густариши робитаҳои иқтисодии хориҷӣ ва таъмини амнияти минтақавӣ равона шудааст.

Дар ин замина, формати C5+1 ҳамчун механизми муҳими муколамаи сиёсӣ ва ҳамкории бисёрҷонибаи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико бо панҷ кишвари Осиёи Марказӣ аҳаммияти хос дорад. Ин формат барои баррасии масъалаҳои мавриди таваҷҷуҳи муштарак, таҳияи роҳҳои ҳалли мушкилоти минтақавӣ ва муайян намудани самтҳои афзалиятноки ҳамкории иқтисодӣ, энергетикӣ, технологӣ ва амниятӣ замина фароҳам меорад.
19 октябри соли 2026 дар шаҳри Самарқанд ҷаласаи вазирони корҳои хориҷӣ дар доираи формати C5+1 баргузор гардид. Ҳадафи асосии ин нишаст тақвияти муколамаи сиёсӣ ва густариши ҳамкории амалии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико бо кишварҳои Осиёи Марказӣ арзёбӣ мешавад.
Музокирот дар доираи формати C5+1 бо иштироки котиби давлатии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Марко Рубио ва вазирони корҳои хориҷии кишварҳои Осиёи Марказӣ баргузор гардид. Дар ҷараёни мулоқот ҷонибҳо масъалаҳои густариши ҳамкориҳои иқтисодию тиҷоратӣ, рушди инфрасохтори нақлиётиву логистикӣ, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва таҳкими робитаҳои технологиро мавриди баррасӣ қарор доданд.

Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Ӯзбекистон Бахтиёр Саидов пешниҳод намуд, ки Осиёи Марказӣ ҳамчун фазои ягонаи иқтисодӣ ва логистикӣ рушд дода шавад. Ба андешаи ӯ, кишварҳои минтақа метавонанд захираҳои табиӣ, имконоти нақлиётиву транзитӣ ва иқтидори инсонии худро бо технологияҳои муосир ва сармоягузории Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ҳамоҳанг созанд. Амалӣ намудани чунин равиш метавонад ба густариши робитаҳои иқтисодии дохилиминтақавӣ, баланд бардоштани рақобатпазирии давлатҳо ва таҳкими мавқеи онҳо дар бозорҳои байналмилалӣ мусоидат намояд.
           Бахтиёр Саидов ҳамчунин ба нақши Ӯзбекистон дар пешбурди фаъолияти формати C5+1 дар соли 2026 ишора намуда, зарурати тақвияти ҷанбаи амалии ҳамкориҳоро таъкид кард. Ба таъкиди ӯ, барои баланд бардоштани самаранокии ин механизм бояд аз тавофуқҳои умумӣ ва баёнияҳои сиёсӣ ба татбиқи лоиҳаҳои мушаххас бо муҳлатҳои муайян ва нишондиҳандаҳои ченшавандаи натиҷаҳои гузариш сурат гирад.
Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Қирғизистон Жээнбек Кулубаев ҷонибдори густариши марҳилаи нави шарикии иқтисодӣ ва технологӣ бо Иёлоти Муттаҳидаи Амрико гардид. Ӯ ҷалби сармоягузории хориҷӣ, тавсеаи робитаҳои тиҷоратӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва рушди инфрасохтори нақлиётиву логистикиро аз ҷумлаи самтҳои афзалиятноки ҳамкорӣ арзёбӣ намуд.
               Дар баробари ин, Кулубаев ба аҳаммияти рушди ҳамкорӣ дар соҳаҳои энергетика, истихроҷ ва коркарди маъданҳои муҳим, иқтисоди рақамӣ ва технологияҳои баланд таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Ӯ инчунин имкониятҳои густариши ҳамкориро дар самти энергияи барқароршаванда, коркарди ашёи хом ва ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ ва кайҳонӣ муҳим арзёбӣ кард. Аз ҷумла, зарурати содагардонии расмиёти сафарҳои тиҷоратӣ ва сайёҳӣ, инчунин тавсеаи мубодилаи башардӯстона, илмӣ ва академӣ таъкид гардид. Ин самтҳо метавонанд барои таҳкими робитаҳои иқтисодӣ ва густариши ҳамкориҳои байниҷамъиятӣ заминаи мусоид фароҳам оваранд.

Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Қазоқистон Мухтор Тлеубердӣ дар навбати худ ба нақши Қазоқистон ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико дар рушди формати C5+1 ишора карда, онро ҳамчун механизми муҳими ҳамоҳангсозии ҳамкориҳои минтақавӣ арзёбӣ намуд. Ба андешаи ӯ, густариши тиҷорат, такмили инфрасохтори нақлиётиву логистикӣ ва диверсификатсияи занҷирҳои таъминот аз ҷумлаи самтҳои афзалиятноки ҳамкориҳои минбаъда мебошанд.
Амалӣ намудани ин ҳадафҳо барои баланд бардоштани устувории иқтисодии кишварҳои минтақа ва васеъ намудани имкониятҳои онҳо дар низоми савдои байналмилалӣ мусоидат кунад.

Вазири корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон Сироҷиддин Муҳриддин дар ҷараёни музокирот ба масъалаҳои амнияти минтақавӣ ва таҳдидҳои фаромарзӣ таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Ӯ зарурати ҳамоҳангсозии талошҳои муштараки кишварҳоро дар мубориза бо терроризм, қочоқи маводи мухаддир ва ҷиноятҳои киберӣ таъкид кард. Ҳамзамон, аҳаммияти татбиқи лоиҳаҳои башардӯстона ва дастгирии гурӯҳҳои осебпазири аҳолӣ ҳамчун ҷузъи муҳими таҳкими суботи иҷтимоӣ ва амнияти минтақавӣ арзёбӣ гардид.
Вазири корҳои хориҷии Туркманистон Рашид Мередов омодагии кишвари худро барои густариши ҳамкорӣ бо Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва давлатҳои минтақа дар соҳаҳои энергетика, нақлиёт ва ҳифзи муҳити зист иброз намуд. Ӯ ҳамчунин ба мақоми бетарафии Туркманистон ва аҳаммияти татбиқи ташаббусҳое таъкид кард, ки ба таҳкими робитаҳои минтақавӣ мусоидат намуда, ҳамзамон ба принсипҳои сиёсати бетарафии кишвар мувофиқат мекунанд.
           Котиби давлатии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Марко Рубио ба аҳаммияти рушди ҳамкориҳои амалии иқтисодӣ бо кишварҳои Осиёи Марказӣ таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Дар байни самтҳои асосии ҳамкорӣ ӯ истихроҷ ва коркарди маъданҳои муҳим ва ашёи хом, рушди энергияи тоза, баланд бардоштани самаранокии энергетикӣ, рақамикунонӣ ва ҷорӣ намудани технологияҳои навро номбар кард. Ба таъкиди ӯ, Иёлоти Муттаҳида ният дорад имкониятҳои тиҷоратӣ ва сармоягузориро дар Осиёи Марказӣ васеъ намуда, ҳуқуқи давлатҳои минтақаро барои интихоби мустақилонаи шарикони байналмилалии худ эҳтиром кунад.

Пас аз анҷоми музокирот, тибқи маълумоти матни мавриди баррасӣ, вазирони корҳои хориҷии панҷ кишвари Осиёи Марказӣ ва котиби давлатии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико изҳороти муштаракро имзо намуданд. Дар санади мазкур самтҳои афзалиятноки ҳамкориҳои минбаъда, аз ҷумла рушди нақлиёт ва тиҷорат, густариши робитаҳои сармоягузорӣ ва тақвияти ҳамкориҳои саноатӣ муайян гардидаанд.

Дар рафти музокирот масъалаҳои рушди тиҷорат ва сармоягузорӣ, такмили инфрасохтори нақлиётиву логистикӣ, ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика, истихроҷ ва коркарди маъданҳои муҳим, ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ ва таҳкими амнияти минтақавӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд.
Яке аз масъалаҳои калидии рӯзномаи ҳамкорӣ ташаккули фазои ҳамгирои иқтисодӣ ва логистикӣ дар Осиёи Марказӣ мебошад. Дар ин замина, зарурати истифодаи самараноки захираҳои табиӣ, имконоти транзитӣ ва сармояи инсонӣ дар ҳамбастагӣ бо технологияҳои муосир ва сармоягузории хориҷӣ таъкид мегардад. Амалисозии онҳо ба афзоиши иқтидори истеҳсолии кишварҳои минтақа, густариши савдои мутақобила ва баланд бардоштани рақобатпазирии онҳо дар бозорҳои байналмилалӣ мусоидат намояд.
Дар баробари ин, ба масъалаи гузариш аз тавофуқҳои умумӣ ба татбиқи лоиҳаҳои мушаххас бо муҳлатҳои муайян ва нишондиҳандаҳои ченшавандаи натиҷаҳо таваҷҷуҳ зоҳир карда мешавад. Аз нигоҳи мо, ин равиш барои баланд бардоштани самаранокии формати C5+1 ва тақвияти масъулияти тарафҳо дар иҷрои уҳдадориҳои бадастомада аҳаммияти муҳим дорад.
             Рушди робитаҳои тиҷоратӣ ва сармоягузорӣ яке аз самтҳои асосии ҳамкории Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Ҷалби сармояи хориҷӣ, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди инфрасохтори нақлиётӣ ва диверсификатсияи занҷирҳои таъминот метавонанд ба таҳкими устувории иқтисодии давлатҳои минтақа мусоидат кунанд.
Дар ин раванд, рушди Масири байналмилалии нақлиётии Касбӣ аҳаммияти махсус дорад. Тақвияти пайвастагии нақлиётӣ, такмили расмиёти гумрукӣ ва ҳамоҳангсозии инфрасохтори логистикӣ барои афзоиши гардиши мол ва беҳтар намудани дастрасии кишварҳои Осиёи Марказӣ ба бозорҳои байналмилалӣ имконият фароҳам меорад.

Ҳамзамон, густариши ҳамкории саноатӣ байни давлатҳои минтақа барои ташаккули занҷирҳои арзиши иловашуда, афзоиши истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазир ва коҳиш додани вобастагӣ аз содироти ашёи хом мусоидат намояд.
               Дар ин замина, платформаи B5+1, ки ба рушди робитаҳои бахши хусусӣ ва муколамаи соҳибкорӣ равона шудааст, барои густариши робитаҳои ширкатҳои амрикоӣ бо шарикони минтақавӣ заминаи мусоид фароҳам оварад. Ҳамзамон, тавсеаи тиҷорати электронӣ, дастгирии навоварӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои нави сармоягузорӣ барои ширкатҳои кишварҳои Осиёи Марказӣ низ аз самтҳои дорои аҳаммияти стратегӣ ба шумор мераванд.
Ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика ва истифодаи захираҳои табиӣ аз ҷумлаи самтҳои муҳимтарини муносибатҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва кишварҳои Осиёи Марказӣ мебошад. Захираҳои бойи энергетикӣ ва маъдании минтақа барои рушди ҳамкориҳои дарозмуддат имкониятҳои назаррас фароҳам меоранд.
            Дар ин замина, афзалият бояд ба ҷалби сармоягузорӣ ба истихроҷ ва коркарди маъданҳои муҳим, ташаккули занҷирҳои истеҳсолии дорои арзиши иловашудаи баланд ва густариши содироти маҳсулоти тайёр дода шавад. Кишварҳои минтақа аз содироти ашёи хоми коркарднашуда тадриҷан ба истеҳсол ва содироти маҳсулоти дорои арзиши иловашудаи бештар гузаранд.
Дар баробари ин, рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия, ҷорӣ намудани технологияҳои каммасраф ва баланд бардоштани самаранокии энергетикӣ аҳаммияти рӯзафзун пайдо мекунанд. Ҳамкории байналмилалӣ дар ин соҳа метавонад ба диверсификатсияи низоми энергетикӣ, беҳтар намудани вазъи экологӣ ва таҳкими амнияти энергетикии давлатҳои минтақа мусоидат намояд.
Бо вуҷуди ин, татбиқи чунин лоиҳаҳо бояд бо назардошти манфиатҳои миллии кишварҳо, зарурати ҳифзи муҳити зист, истифодаи оқилонаи захираҳо ва таъмини манфиатҳои дарозмуддати иқтисодӣ амалӣ карда шавад.
            Дар шароити рақобати афзояндаи технологӣ рақамикунонӣ ва ҷорӣ намудани навовариҳо ба яке аз омилҳои муҳими рушди устувори иқтисодӣ табдил ёфтаанд. Дар доираи формати C5+1 ҳамкорӣ дар соҳаи иқтисоди рақамӣ, технологияҳои баланд, технологияҳои кайҳонӣ ва рушди инфрасохтори рақамӣ метавонад имкониятҳои нави иқтисодӣ фароҳам оварад.
Тавсеаи ҳамкориҳои технологӣ, рушди малакаҳои касбӣ ва омодасозии мутахассисони баландихтисос барои мутобиқ намудани иқтисодиёти кишварҳои минтақа ба талаботи иқтисоди ҷаҳонии муосир аҳаммияти калон дорад. Ҳамзамон, густариши робитаҳои илмӣ ва академӣ метавонад ба интиқоли дониш, рушди иқтидори таҳқиқотӣ ва таҳкими робитаҳои байни муассисаҳои таълимии минтақа ва Иёлоти Муттаҳида мусоидат намояд.
Бо мақсади таъмини натиҷаҳои устувор зарур аст, ки ҳамкории технологӣ на танҳо ба ворид намудани технологияҳои хориҷӣ, балки ба рушди иқтидори маҳаллӣ, омодасозии кадрҳо ва ташаккули муҳити мусоиди инноватсионӣ низ равона карда шавад.

Амният яке аз рукнҳои асосии муколамаи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва кишварҳои Осиёи Марказӣ мебошад. Хусусияти фаромарзии таҳдидҳои муосир тақвияти ҳамоҳангсозии сиёсӣ ва ҳамкории амалиётии давлатҳоро тақозо менамояд.

Мубориза бо терроризм, ифротгароии хушунатомез, қочоқи маводи мухаддир, ҷинояткории муташаккили фаромиллӣ, қочоқи силоҳ ва инсон, инчунин ҷиноятҳои киберӣ аз ҷумлаи самтҳои афзалиятноки ҳамкории амниятӣ ба шумор мераванд. Ҳамоҳангсозии талошҳо дар ин соҳаҳо метавонад ба таҳкими амнияти сарҳадҳо, беҳтар намудани мубодилаи иттилоот ва баланд бардоштани иқтидори ниҳодҳои дахлдор мусоидат менамояд.
Бо вуҷуди ин, ҳамкории амниятӣ бояд дар асоси эҳтиром ба соҳибихтиёрӣ, тамомияти арзӣ ва манфиатҳои миллии давлатҳои минтақа сурат гирад. Ҳамчунин, барои таъмини суботи дарозмуддат зарур аст, ки чораҳои амниятӣ бо ташаббусҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва башардӯстона пурра карда шаванд.
Яке аз хусусиятҳои муҳими сиёсати хориҷии кишварҳои Осиёи Марказӣ пайгирии равиши бисёрсамта мебошад. Моҳияти ин сиёсат дар нигоҳ доштани тавозуни муносибатҳо бо марказҳои гуногуни қудрати ҷаҳонӣ, густариши ҳамкориҳои мутақобилан судманд ва пешгирӣ аз вобастагии аз ҳад зиёд ба як шарики хориҷӣ ифода меёбад.

Аз ин нуқтаи назар, рушди ҳамкорӣ бо Иёлоти Муттаҳида бояд ҳамчун яке аз самтҳои сиёсати хориҷии кишварҳои минтақа арзёбӣ гардад, на ҳамчун иваз намудани самтгирии умумии геополитикии онҳо.

Самаранокии формати C5+1 аз он вобаста аст, ки то чӣ андоза ҳамкориҳои пешниҳодшаванда ба талаботи воқеии иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва амниятии кишварҳои иштирокчӣ ҷавобгӯ мебошанд.

Муколамаи созанда бояд бар пояи баробарӣ, эҳтироми соҳибихтиёрӣ, эътирофи манфиатҳои миллӣ ва риояи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ташаккул ёбад. Ҳамзамон, кишварҳои Осиёи Марказӣ бояд имкониятҳои мавҷударо барои таҳкими ҳамкории дохилиминтақавӣ ва баланд бардоштани нақши мустақилонаи худ дар муносибатҳои байналмилалӣ истифода баранд.
Аз ин рӯ, густариши робитаҳо бо Иёлоти Муттаҳида ва дигар шарикони байналмилалӣ набояд боиси маҳдуд гардидани интихоби мустақилонаи давлатҳои минтақа шавад. Баръакс, чунин ҳамкориҳо бояд ба васеъ намудани имкониятҳои сиёсӣ ва иқтисодии онҳо мусоидат намоянд.
Ҳамкории фарҳангӣ, илмӣ ва таълимӣ низ ҷузъи муҳими муносибатҳои байнидавлатӣ мебошад. Тавсеаи мубодилаи академӣ, барномаҳои омӯзишии касбӣ ва робитаҳои фарҳангӣ метавонад ба таҳкими эътимоди мутақобила ва беҳтар шудани фаҳмиши байниҷамъиятӣ мусоидат намояд.
Ҳифз ва муаррифии мероси таърихию фарҳангии кишварҳои Осиёи Марказӣ дар доираи чунин ҳамкориҳо аҳаммияти махсус дорад. Мероси ғании таърихии минтақа, аз ҷумла шаҳрҳои қадимаи он, метавонад ҳамчун заминаи рушди робитаҳои илмӣ, фарҳангӣ ва сайёҳӣ хизмат кунад.
Илова бар ин, татбиқи лоиҳаҳои башардӯстона ва дастгирии гурӯҳҳои осебпазир метавонад ба таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ ва рушди устувори ҷомеаҳо мусоидат намояд.

Хулоса, ҳамин тариқ формати C5+1 яке аз механизмҳои муҳими густариши муколамаи бисёрҷонибаи Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Ин формат барои баррасии масъалаҳои иқтисодӣ, энергетикӣ, технологӣ, нақлиётиву логистикӣ ва амниятӣ замина фароҳам оварда, имкониятҳои нави ҳамкории минтақавиро пешниҳод мекунад.
Бо вуҷуди ин, натиҷабахшии муколама на танҳо аз тавофуқҳои сиёсӣ, балки аз сатҳи иҷрои амалии онҳо, ҷалби сармоягузорӣ, татбиқи лоиҳаҳои мушаххас ва риояи манфиатҳои ҳамаи ҷонибҳо вобаста мебошад. Аз ин рӯ, таҳияи механизмҳои муассири ҳамоҳангсозӣ, муайян намудани натиҷаҳо ва таъмини шаффофияти иҷрои уҳдадориҳо аҳаммияти махсус доранд.
Дар шароити мураккаби геополитикии муосир, муколамаи байни Иёлоти Муттаҳида ва кишварҳои Осиёи Марказӣ бояд бар пояи эҳтироми мутақобила, эътирофи соҳибихтиёрӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ ташаккул ёбад. Идомаи чунин ҳамкорӣ метавонад ба таҳкими амнияти минтақавӣ, рушди иқтисодӣ ва баланд бардоштани мақоми байналмилалии кишварҳои Осиёи Марказӣ мусоидат намояд, ба шарте ки он сиёсати хориҷии бисёрсамтаи давлатҳои минтақа ва ҳуқуқи интихоби мустақилонаи шарикони байналмилалии онҳоро эҳтиром карда шаванд.

Соҳиби Баҳруло,

ходими калони илмии шуъбаи Аврупои

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ