Дар шароите ки иқтисоди ҷаҳонӣ бо тағйирёбии занҷираҳои таъминот, рақобати технологӣ, маҳдудиятҳои тиҷоратӣ ва афзоиши аҳаммияти амнияти иқтисодӣ рӯ ба рӯ шудааст, ҳамкории минтақавӣ тадриҷан ба яке аз воситаҳои муҳими мутобиқшавии давлатҳо ба муҳити нави байналмилалӣ табдил меёбад. Барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, ки имкониятҳои иқтисодии онҳо бо масъалаҳои дастрасӣ ба бозорҳои ҷаҳонӣ, инфрасохтори нақлиётӣ, сармоягузорӣ ва истифодаи самараноки захираҳои табиӣ пайванди зич доранд, ин раванд аҳаммияти махсус дорад.

Дар чунин шароит, баргузории ҷаласаи Шӯрои сарони ҳукуматҳои давлатҳои узви Созмони ҳамкории Шанхай (СҲШ) дар Душанбе, 20 октябри соли 2026, на танҳо як рӯйдоди тақвимии дипломатӣ, балки имконияти баррасии самтҳои минбаъдаи ҳамкории иқтисодӣ ва тақвияти механизмҳои бисёрҷониба буд. Мувофиқи иттилооти расмии Котиботи СҲШ, дар ҷаласа масъалаҳои рушди ҳамкории иқтисодӣ, тиҷоратӣ, саноатӣ ва нақлиётӣ баррасӣ шуда, Коммюникеи муштарак қабул гардид ва як қатор қарорҳо ба имзо расиданд. Ҳамчунин, буҷети Созмон барои соли 2027 тасдиқ ва мувофиқа карда шуд, ки ҷаласаи навбатии Шӯро дар соли 2027 дар Ӯзбекистон баргузор гардад.

Аҳаммияти сиёсии чунин нишастро бояд на танҳо аз рӯйи сатҳи намояндагии давлатҳо ё муҳтавои изҳороти расмӣ, балки аз рӯйи қобилияти механизмҳои қабулшуда барои ҳалли масъалаҳои муштараки иқтисодӣ ва амниятӣ арзёбӣ кард. Маҳз дар ҳамин замина масъалаи ҷойгоҳи Тоҷикистон дар СҲШ ва дурнамои истифодаи имкониятҳои ин созмон барои рушди кишвар аҳаммияти махсус пайдо мекунад.

Пӯшида нест, ки Тоҷикистон яке аз давлатҳои муассиси СҲШ мебошад. Аз замони таъсиси Созмон дар соли 2001 то имрӯз Душанбе дар таҳкими ҳамкории минтақавӣ, пешбурди масъалаҳои амниятӣ ва густариши робитаҳои байнидавлатӣ саҳм гузоштааст. Аммо арзёбии нақши кишвар набояд танҳо ба таърихи иштироки он маҳдуд гардад. Саволи асосӣ ин аст, ки Тоҷикистон чӣ гуна метавонад мақоми иштирокчии фаъолро ба манфиатҳои дарозмуддати сиёсӣ ва иқтисодӣ табдил диҳад.

Дар ҷаласаи Душанбе, ки таҳти раёсати Тоҷикистон баргузор шуд, масъалаи тақвияти робитаҳои тиҷоратию иқтисодӣ ва такмили механизмҳои ҳамкорӣ мавқеи муҳим дошт. Сарвазири Тоҷикистон Қоҳир Расулзода таъкид кард, ки дар давраи раёсати кишвар ба татбиқи мувофиқаҳои қаблан бадастомада, рушди ҳамкории иқтисодию фарҳангӣ ва такмили механизмҳои ҳамкории давлатҳои узв таваҷҷуҳи хоса зоҳир гардид. Аз ин бармеояд, ки яке аз вазифаҳои муҳими дипломатияи Тоҷикистон пайвастани рӯзномаи минтақавӣ ба афзалиятҳои рушди миллӣ мебошад. Барои кишвар чунин афзалиятҳо метавонанд ҷалби сармояи дарозмуддат, беҳтар намудани инфрасохтори нақлиётӣ, рушди энергетика, тавсеаи содирот ва афзоиши имкониятҳои шуғли аҳолиро дар бар гиранд.

Дар баробари ин, СҲШ барои Тоҷикистон на танҳо воситаи рушди муносибатҳои иқтисодӣ, балки майдони ҳамоҳангсозии мавқеъҳо дар масъалаҳои амнияти минтақавӣ мебошад. Ҷойгиршавии ҷуғрофии кишвар ва ҳамсоягии он бо Афғонистон зарурати ҳамкории доимиро дар мубориза бо терроризм, ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ва дигар таҳдидҳои фаромарзӣ тақвият мебахшад. Бинобар ин, аҳаммияти иштироки Тоҷикистон дар СҲШ дар ҳамбастагии ду самт ифода меёбад. Самти аввал ҳифзи муҳити мусоиди амниятӣ ва самти дуюм фароҳам овардани шароити иқтисодии рушди устувор мебошад. Ҷудо кардани ин ду самт аз ҳам дуруст нест, зеро сармоягузорӣ, тиҷорат ва рушди инфрасохтор дар муҳити ноустувори амниятӣ бо маҳдудиятҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ мешаванд.

Яке аз масъалаҳои марказии таҳлили СҲШ таносуби байни имкониятҳои бузурги иқтисодии кишварҳои узв ва сатҳи амалии ҳамгироии байни онҳо мебошад. Дар доираи Созмон давлатҳое ҳамкорӣ мекунанд, ки дорои захираҳои фаровони энергетикӣ, бозорҳои калони истеъмолӣ, иқтидори саноатӣ ва имкониятҳои назарраси нақлиётию транзитӣ мебошанд. Аммо ин имкониятҳо на ҳамеша ба афзоиши мутаносиби сармоягузории мутақобила, содагардонии тиҷорат ва ташаккули лоиҳаҳои муштараки устувор оварда мерасонанд. Маҳз ба ҳамин хотир, ба натиҷаҳои ҷаласаи Душанбе бояд эътибори махсус дода шавад. Мувофиқи иттилои Котиботи СҲШ, иштирокчиён масъалаҳои таҳкими ҷанбаи иқтисодии Созмон, рушди ҳамкории саноатӣ ва нақлиётӣ ва такмили фаъолияти механизмҳои мавҷудаи ҳамкориро баррасӣ намуданд. Дар хотимаи ҷаласа Коммюникеи муштарак қабул ва як қатор қарорҳои марбут ба татбиқи Барномаи ҳамкории бисёрҷонибаи тиҷоратию иқтисодӣ ба имзо расиданд.

Ин натиҷаҳо аз идомаи ҷустуҷӯи роҳҳои амалии ҳамкории иқтисодӣ шаҳодат медиҳанд. Бо вуҷуди ин, барои арзёбии аҳаммияти онҳо бояд байни қабули санади сиёсӣ ва ба даст омадани натиҷаи иқтисодӣ фарқ гузошт. Қарори қабулшуда танҳо дар сурате аҳаммияти амалӣ пайдо мекунад, ки барои татбиқи он маблағгузорӣ, масъулияти ниҳодҳои иҷроия, муҳлати муайян ва низоми назорати натиҷаҳо пешбинӣ шуда бошад. Масалан, рушди тиҷорати минтақавӣ танҳо аз мавҷудияти созишномаҳои байнидавлатӣ вобаста нест. Сифати инфрасохтори гумрукӣ, арзиши интиқол, суръати барасмиятдарории бор, мувофиқати стандартҳои техникӣ ва шаффофияти расмиёти маъмурӣ низ нақши ҳалкунанда доранд.

Таҳқиқоти Бонки осиёии рушд оид ба пайвастагии нақлиётӣ дар Қафқоз ва Осиёи Марказӣ нишон медиҳад, ки рушди долонҳои нақлиётӣ метавонад барои афзоиши савдо, сармоягузорӣ ва шуғл имконият фароҳам оварад. Ҳамзамон, маҳдудиятҳои инфрасохторӣ, хароҷоти баланди нақлиёт, мушкилоти ҳамоҳангсозии минтақавӣ ва норасоии маблағгузории дарозмуддат монеаҳои муҳим боқӣ мемонанд.

Аз ин сабаб, барои Тоҷикистон масъала танҳо зиёд кардани ҳаҷми тиҷорат нест. Зарурати асосӣ аз беҳтар намудани сифати ин ҳамкорӣ, васеъ кардани доираи маҳсулоти содиротӣ, ҷалби сармоя ба соҳаҳои истеҳсолӣ ва пайвастани корхонаҳои миллӣ ба занҷираҳои минтақавии арзиши иловашуда иборат мебошад. Дар ин раванд ҳамкории бисёрҷониба метавонад ба Тоҷикистон имконият диҳад, ки аз мавқеи иштирокчии бозор ба мавқеи таъминкунандаи маҳсулот, хизматрасонӣ ва иқтидори транзитӣ ҳаракат кунад. Он сиёсати муназзами саноатӣ, муҳити мусоиди соҳибкорӣ, кадрҳои соҳибихтисос ва сармоягузориҳои пайвастаро талаб менамояд.

Яке аз масъалаҳои муҳими баррасишуда дар Душанбе ташаббуси таъсиси Бонки рушди СҲШ мебошад. Тибқи иттилои расмии Котиботи Созмон, сарвазири Қазоқистон Олжас Бектенов омодагии кишварашро барои ҷойгир намудани қароргоҳи ин ниҳоди молиявӣ изҳор кардааст. Ҳамчунин, дар ҷаласа масъалаи васеъ намудани имкониятҳои маблағгузории лоиҳаҳои бисёрҷониба мавриди баррасӣ қарор гирифт. Аҳаммияти чунин ташаббус аз он иборат аст, ки татбиқи лоиҳаҳои бузурги инфрасохторӣ, энергетикӣ ва саноатӣ маблағгузории дарозмуддатро талаб мекунад.

Барои кишварҳои минтақа дастрасӣ ба захираҳои молиявӣ бо шартҳои мувофиқ метавонад яке аз омилҳои муҳимми суръат бахшидан ба рушди иқтисодӣ бошад. Бо вуҷуди ин, зарур аст таъкид шавад, ки изҳори омодагӣ барои ҷойгир кардани қароргоҳи бонк маънои онро надорад, ки бонк аллакай таъсис ёфта, ба фаъолият оғоз кардааст. Барои ба ниҳоди амалкунанда табдил ёфтани чунин ташаббус муайян кардани сармояи оинномавӣ, тартиби саҳмгузории давлатҳо, сохтори идоракунӣ, меъёрҳои қарздиҳӣ, механизмҳои назорати молиявӣ ва принсипҳои арзёбии хавф зарур мебошад.

Аз нигоҳи Тоҷикистон, таъсиси эҳтимолии Бонки рушди СҲШ метавонад барои ҷалби маблағ ба соҳаҳое, ки аҳаммияти минтақавӣ доранд, имкониятҳои иловагӣ фароҳам оварад. Аз ҷумла, энергетикаи обӣ, инфрасохтори нақлиётӣ, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ ва рушди иқтидори саноатӣ метавонанд ба доираи лоиҳаҳои мавриди таваҷҷуҳ дохил шаванд. Аммо дастрасӣ ба маблағгузорӣ бояд бо қобилияти иҷрои лоиҳаҳо ҳамоҳанг бошад. Лоиҳаи дорои аҳаммияти сиёсӣ на ҳамеша аз нигоҳи иқтисодӣ самаранок аст. Аз ин рӯ, барои ҳар як лоиҳа таҳлили хароҷоту фоида, арзёбии таъсири иҷтимоӣ ва экологӣ, муайян кардани манбаъҳои бозпардохти маблағ ва шаффофияти шартномаҳо муҳим мебошад.

Масъалаи дигар тақсимоти манфиатҳо аст. Барои он ки бонки эҳтимолӣ ба воситаи ҳамгироии фарогир табдил ёбад, дастрасии кишварҳои дорои иқтисодиёти хурдтар ба захираҳои он бояд бо меъёрҳои равшан ва одилона таъмин гардад. Дар акси ҳол, хатари тамаркузи маблағгузорӣ ба иқтисодиёти калонтар ва лоиҳаҳои дорои боздеҳи кӯтоҳмуддат вуҷуд дорад. Пас, аҳаммияти ташаббуси Бонки рушди СҲШ на танҳо дар худи идея, балки дар модели идоракунӣ, устувории молиявӣ ва қобилияти он барои дастгирии лоиҳаҳои муштараки дорои натиҷаи воқеӣ зоҳир хоҳад шуд.

Мавқеи ҷуғрофии Тоҷикистон ҳамзамон манбаи маҳдудиятҳо ва имкониятҳои стратегӣ мебошад. Кишвари кӯҳсор ва аз баҳрҳои кушод дур буда, ба инфрасохтори боэътимоди роҳу нақлиёт, расмиёти самараноки гумрукӣ ва ҳамоҳангсозии минтақавӣ ниёз дорад. Аз ин рӯ, рушди пайвастагии нақлиётӣ барои Тоҷикистон на танҳо масъалаи инфрасохтор, балки яке аз шартҳои асосии рақобатпазирии иқтисодӣ мебошад.

Дар ҷаласаи Душанбе ҳамкории соҳаи нақлиёт ва татбиқи Барномаи ҳамкории бисёрҷонибаи тиҷоратию иқтисодии СҲШ баррасӣ гардид. Ин самт барои кишварҳои Осиёи Марказӣ аҳаммияти махсус дорад, зеро рушди долонҳои нақлиётӣ метавонад вақти интиқоли молро кам карда, дастрасӣ ба бозорҳои навро осон намояд. Бонки осиёии рушд дар таҳқиқоти худ оид ба долонҳои нақлиётӣ таъкид мекунад, ки таъсири мусбати пайвастагии минтақавӣ метавонад аз ҳудуди инфрасохтори бунёдшуда берун равад. Рушди роҳҳо ва шабакаҳои нақлиётӣ имконият фароҳам меорад, ки фаъолияти иқтисодӣ, хизматрасонӣ ва ҷойҳои корӣ дар минтақаҳои ба ин шабакаҳо пайвастшуда густариш ёбанд.

Самаранокии долони нақлиётӣ аз ҳамоҳангсозии расмиёти гумрукӣ, устувории қоидаҳои транзит, сифати хизматрасонӣ ва қобилияти пайвастани инфрасохтори миллӣ ба шабакаҳои минтақавӣ вобаста аст. Дар ҳамин замина рақамикунонии нақлиёт ва тиҷорат аҳаммияти афзоянда пайдо мекунад. Мубодилаи электронии маълумот, ҳуҷҷатҳои рақамӣ, пайгирии ҳаракати бор ва истифодаи стандартҳои мувофиқ метавонанд шаффофиятро баланд бардошта, хароҷоти амалиётиро коҳиш диҳанд. Вале таъсиси платформаҳои муштараки рақамӣ бояд бо қоидаҳои ҳуқуқӣ, ҳифзи маълумот, амнияти киберӣ ва мутобиқати низомҳои техникии давлатҳои иштирокчӣ таъмин карда шавад.

Бинобар ин, дурнамои Тоҷикистон ҳамчун пайванди муҳими нақлиётии минтақа аз қобилияти кишвар барои пайвастани инфрасохтори миллӣ, сиёсати содагардонии тиҷорат ва иқтидори истеҳсолии худ ба равандҳои ҳамгироии минтақавӣ вобаста мебошад.

Дар муносибатҳои байналмилалии муосир амният ва рушди иқтисодӣ ду самти ба ҳам вобаста мебошанд. Нооромии сиёсӣ, терроризм, ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ва ҷинояткории фаромарзӣ метавонанд ба фаъолияти соҳибкорӣ, сармоягузорӣ ва ҳаракати озоди молу хизматрасонӣ таъсири манфӣ расонанд. Барои Тоҷикистон ин масъалаҳо бо назардошти мавқеи ҷуғрофӣ ва ҳамсоягӣ бо Афғонистон аҳаммияти махсус доранд. Ҳамкории минтақавӣ дар мубодилаи иттилоот, таҳкими назорати сарҳадӣ,  муқовимат ба шабакаҳои ҷиноятӣ ва баланд бардоштани иқтидори мақомоти дахлдор метавонад ба коҳиш додани хатарҳои фаромарзӣ мусоидат намояд.

Ҷаласаи Шӯрои сарони ҳукуматҳои давлатҳои узви СҲШ, ки 20 октябри соли 2026 дар Душанбе баргузор гардид, аҳаммияти идомаи муколамаи бисёрҷониба ва таҳкими ҳамкории тиҷоратию иқтисодиро дар шароити тағйирёбии муҳити байналмилалӣ нишон дод. Қабули Коммюникеи муштарак, тасдиқи буҷети Созмон барои соли 2027 ва қарорҳои марбут ба рушди ҳамкории иқтисодӣ аз идомаи фаъолияти институтсионалии СҲШ шаҳодат медиҳанд.

Таҳлили натиҷаҳои ҷаласаи Душанбе ҳамчунин нишон медиҳад, ки ояндаи СҲШ аз қобилияти он барои табдил додани мувофиқаҳои сиёсӣ ба механизмҳои амалкунанда вобаста мебошад. Бонки рушди пешниҳодшаванда, ҳамкории нақлиётӣ, содагардонии тиҷорат ва ташаббусҳои рақамӣ танҳо дар сурати доштани заминаи устувори ҳуқуқӣ, маблағгузорӣ ва низоми шаффофи иҷро метавонанд ба натиҷаҳои назаррас оварда расонанд.

Аз ин бармеояд, ки барои Тоҷикистон масъалаи асосӣ на танҳо иштирок дар ташаккули рӯзномаи СҲШ, балки саҳм гузоштан дар иҷрои он ва ба даст овардани натиҷаҳои мушаххас барои иқтисоди миллӣ мебошад. Ҳар қадаре ки ҳамкории минтақавӣ ба рушди истеҳсолот, афзоиши содирот, таъсиси ҷойҳои корӣ ва таҳкими амнияти иқтисодӣ мусоидат намояд, ҳамон қадар аҳаммияти стратегии он барои кишвар бештар хоҳад шуд.

СУДУРОВ Сайдали,

ходими калони илмии Шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ