Дар шароити тағйирёбии иқлим, афзоиши аҳолии ҷаҳон ва зиёд шудани талабот ба захираҳои табиӣ масъалаи таъмини дастрасӣ ба оби тозаи ошомиданӣ ба яке аз масъалаҳои муҳимтарини рӯзномаи ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Созмонҳои байналмилалӣ ва давлатҳои ҷаҳон обро на танҳо ҳамчун захираи табиӣ, балки ҳамчун омили муҳими рушди устувор, амнияти озуқаворӣ, ҳифзи муҳити зист ва суботи байналмилалӣ арзёбӣ менамоянд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун кишвари дорои захираҳои бузурги обӣ тайи солҳои соҳибистиқлолӣ дар пешбурди масъалаҳои об дар сатҳи байналмилалӣ нақши фаъол ва ташаббускорона дорад. Мавқеи ҷуғрофӣ ва мавҷудияти захираҳои фаровони обӣ ба кишвар имкон додааст, ки дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун пешсафи дипломатияи об муаррифӣ гардад. Бо ибтикори Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор ташаббусҳои байналмилалӣ вобаста ба об аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид ва ҷомеаи ҷаҳонӣ қабул гардидаанд, ки онҳо дар баланд бардоштани таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъаълаҳои об саҳми назаррас гузоштаанд. Ин ташаббусҳо нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон масъалаҳои вобаста ба обро на танҳо ҳамчун масъалаи миллӣ, балки ҳамчун масъалаи умумибашарӣ арзёбӣ менамояд.

Дар  ин замина таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об ҳамчун иқдоми муҳим ва саривақтӣ барои ҳавасмандгардонии олимон, муҳаққиқон, ташкилотҳои байналмилалӣ, муассисаҳои илмӣ ва шахсони алоҳидае мебошад, ки дар ҳалли масъалаҳои марбут ба истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ ва рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ саҳм мегузоранд. Эълони таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об, 26 майи соли 2026 зимни Конфронси чоруми байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор” аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод гардид. Баъдан тибқи Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июни соли 2026 таҳти №1184 Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об таъсис ёфт. Таъсиси ҷоизаи мазкур идомаи мантиқии ташаббусҳои байналмилаллии Тоҷикистон дар соҳаи об буда, аз сиёсати созанда ва дурбинонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар самти ҳалли масъалаҳои глобалии об ва ҳифзи пиряхҳо сарчашма мегирад. Метавон илова намуд, ки таъсиси ҷоизаи мазкур метавонад, барои татбиқи Ҳадафҳои рушди устувори Созмони Милали Муттаҳид, бахусус Ҳадафи 6 “Таъмини дастрасӣ ба оби тоза ва беҳдошт барои ҳама” заминаҳои мусоид фароҳам оварад. Бояд зикр намуд, ки  он дар Рӯзномаи рушди устувор барои соли 2030, ки аз ҷониби Маҷлиси умумии СММ дар соли 2015 қабул шудааст, дохил мешавад.

Аз нуқтаи назари илми сиёсӣ аҳамияти таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об на танҳо як воситаи қадршиносии дастовардҳои илмӣ ва амалӣ мебошад, балки ҳамчун абзори муҳими сиёсати хориҷӣ, дипломатияи об ва таҳкими нуфузи байналмилалии давлат низ арзёбӣ мегардад.

Пеш аз ҳама, ин ҷоиза ба таҳкими “нерӯи нарм”(soft power) - и Ҷумҳурии Тоҷикистон мусоидат мекунад. Дар муносибатҳои байналмилалӣ давлатҳо барои таъсиргузорӣ ба ҷомеаи ҷаҳонӣ на танҳо аз имкониятҳои иқтисодӣ ва низомӣ, балки аз воситаҳои фарҳангӣ, илмӣ ва гуманитарӣ низ истифода мебаранд. Тоҷикистон тавассути ташаббусҳои байналмилалӣ дар соҳаи об ва таъсиси чунин ҷоиза худро ҳамчун кишвари масъул ва ташаббускор дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ муаррифӣ менамояд.

Дуюм, ҷоиза воситаи муҳими рушди дипломатияи об мебошад. Об дар асри XXI ба яке аз захираҳои стратегии ҷаҳон табдил ёфтааст. Бисёр давлатҳо бо мушкилоти норасоии об, тағйирёбии иқлим ва истифодаи фаромарзии захираҳои обӣ рӯ ба рӯ мебошанд. Ҷоиза метавонад ба таҳкими муколамаи байналмилалӣ, табодули таҷриба ва ҷалби коршиносон, олимон ва сиёсатмадорон барои ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли мушкилоти об мусоидат мекунад.

Сеюм, аз нуқтаи назари муносибатҳои байналмилалӣ, ҷоизаи мазкур ҳамчун механизми рушди ҳамкориҳои бисёрҷониба баромад мекунад. Он барои густариши муносибатҳои Тоҷикистон бо созмонҳои байналмилалӣ, марказҳои бонуфузи илмӣ ва таҳкими мавқеи берунии Тоҷикистон дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ мусоидат менамояд.

Чорум, ҷоиза ба баланд бардоштани имиҷи давлат дар сиёсати хориҷӣ мусоидат мекунад. Дар илми сиёсӣ, имиҷи байналмилалии давлат яке аз омилҳои муҳими эътирофи байналмилалӣ ба шумор меравад. Давлатҳое, ки дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ саҳм мегузоранд, одатан эътибори бештар пайдо мекунанд. Тоҷикистон тавассути ташаббусҳои умумибашарӣ ва таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об ҳамчун кишвари пешсаф дар масъалаҳои об муаррифӣ мешавад.

Панҷум, аз нуқтаи назари консепсияи рушди устувор, ҷоиза ҳамчун механизми татбиқи ҳадафҳои ҷаҳонии рушди устувор баромад мекунад. Он таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба масъалаҳои дастрасӣ ба оби тоза, ҳифзи муҳити зист ва мутобиқшавии иқлим ҷалб менамояд.

Шашум, Тоҷикистон то имрӯз асосан ташаббускори рӯзномаҳои байналмилалӣ ва иштирокчии фаъоли конфронсҳои ҷаҳонӣ буда, бо таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Презеиднети Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об барои ҳавасмандгардонӣ ва қадршиносии саҳмгузорони фаъоли соҳаи об низ механизми доимиро роҳандозӣ намуд, ки таъсири муассир ба ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи об мегузорад.

Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об на танҳо як иқдомоти муваффақ, балкӣ воситаи муҳими дипломатияи муосир, таҳкими неруи нарми давлат, рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ, баланд бардоштани нуфузи Тоҷикистон ва мусоидат ба амнияти минтақавию ҷаҳонии об мебошад. Ин ҷоиза сиёсати фаъолонаи Тоҷикистонро дар масъалаҳои об инъикос намуда, нақши кишварро ҳамчун яке аз ташаббускорони асосии рӯзномаи ҷаҳонии об таҳким мебахшад.

ШАРИФЗОДА Искандар,

ходими илмии шуъбаи ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ