Дар ҳошияи сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Туркманистон ҷиҳати иштирок дар ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ва Вохӯрии 8-уми машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон,
8- 9 октябри 2026
Равандҳои муосири муносибатҳои байналмилалӣ зарурати таҳкими ҳамкориҳои бисёрҷониба, густариши робитаҳои иқтисодӣ ва тиҷоратӣ, таъмини амнияти минтақавӣ ва ташаккули механизмҳои самараноки ҳамоҳангсозии сиёсати хориҷиро бештар ба миён мегузоранд. Дар шароите ки низоми иқтисоди ҷаҳонӣ бо тағйироти сохторӣ, рақобати афзоянда барои захираҳои энергетикӣ, мушкилоти логистикӣ, тағйирёбии иқлим ва таҳдидҳои фаромиллӣ рӯ ба рӯ мебошад, ҳамоишҳои сатҳи олии сиёсӣ ба яке аз воситаҳои муҳими муайян намудани самтҳои ояндаи ҳамкории давлатҳо табдил ёфтаанд. Аз ин нуқтаи назар, баргузории ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ва Мулоқоти ҳаштуми машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Озарбойҷон дар минтақаи сайёҳии «Аваза»-и шаҳри Туркменбошии Туркманистон аҳамияти хоси сиёсӣ, иқтисодӣ ва минтақавӣ дорад.
Рӯзҳои 8–9 октябри соли 2026 Туркманистон ба маркази музокироти сатҳи баланди байналмилалӣ табдил ёфт. Дар доираи ин чорабиниҳо, аз як тараф, сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Озарбойҷон масъалаҳои густариши ҳамкориҳои минтақавиро баррасӣ карданд ва аз тарафи дигар, ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ ба масъалаҳои таҳкими ҳамкориҳои бисёрҷониба дар фазои Иттиҳод бахшида шуд. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар ҳар ду чорабинӣ иштирок намуда, мавқеи Тоҷикистонро оид ба самтҳои афзалиятноки ҳамкориҳои минтақавӣ ва байналмилалӣ баён кард. Ҳамзамон, 8 октябр мулоқоти дуҷонибаи Президенти Тоҷикистон бо Президенти Туркманистон Сердар Бердимухамедов баргузор гардид, ки дар он масъалаҳои рушди муносибатҳои байнидавлатӣ баррасӣ шуданд. [1; 2; 3]
Аҳамияти ин чорабиниҳо на танҳо дар сатҳи намояндагии сиёсӣ ва шумораи иштирокчиён, балки пеш аз ҳама дар мазмуну муҳтавои масъалаҳои баррасишуда, имкониятҳои ҳамоҳангсозии манфиатҳои миллӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои амалии ҳалли масъалаҳои умумӣ ифода меёбад. Барои Тоҷикистон, ки дорои мавқеи муҳими ҷуғрофӣ дар Осиёи Марказӣ буда, дар рушди ҳамкориҳои нақлиётӣ, энергетикӣ, обӣ ва иқтисодии минтақа манфиатдор аст, чунин мулоқотҳо имконият фароҳам меоранд, ки афзалиятҳои рушди миллӣ дар сатҳи минтақавӣ муаррифӣ гардида, ташаббусҳои муштарак барои татбиқи минбаъда пешниҳод карда шаванд.
Дар баробари ин, барои таҳлили илмии натиҷаҳои ҳамоиш бояд байни ду формати байналмилалӣ фарқ гузошт. Мулоқоти машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон механизми минтақавиест, ки ба рушди робитаҳои байни кишварҳои иштирокдор, ҳамоҳангсозии афзалиятҳои иқтисодӣ ва густариши пайвастагии нақлиётиву энергетикӣ равона шудааст. Шурои сарони давлатҳои ИДМ бошад, ниҳоди олии сиёсии Иттиҳод буда, масъалаҳои умумии ҳамкориҳои давлатҳои иштирокдор, аз ҷумла ҳамоҳангсозии сиёсати хориҷӣ, амният, муносибатҳои иқтисодӣ ва ҳамкориҳои фарҳангиву гуманитариро баррасӣ мекунад. Аз ин рӯ, натиҷаҳои ҳар ду чорабинӣ бояд дар доираи ваколат ва ҳадафҳои хоси онҳо арзёбӣ шаванд.
Мулоқоти ҳаштуми машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Озарбойҷон 8 октябри соли 2026 дар минтақаи сайёҳии «Аваза» баргузор гардид. Дар он Президенти Туркманистон Сердар Бердимухамедов, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев, Президенти Қазоқистон Қосим-Жомарт Токаев, Президенти Қирғизистон Содир Ҷабборов, Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Президенти Ӯзбекистон Шавкат Мирзиёев иштирок карданд. Мизбонии Туркманистон ва иштироки роҳбарони давлатҳои минтақа имконият фароҳам овард, ки масъалаҳои дорои аҳамияти муштарак дар фазои муколамаи сиёсӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ баррасӣ шаванд. [2; 4]
Дар маркази таваҷҷуҳи иштирокчиён масъалаҳои рушди ҳамкориҳои иқтисодӣ, нақлиётӣ, энергетикӣ ва саноатӣ, истифодаи самараноки имкониятҳои мавҷудаи минтақа, тавсеаи робитаҳои тиҷоратӣ ва таҳкими ҳамкориҳои байнидавлатӣ қарор гирифтанд. Ҷуғрофияи кишварҳои иштирокдор имкониятҳои гуногунро барои ташкили робитаҳои устувори иқтисодӣ фароҳам меорад. Осиёи Марказӣ дорои захираҳои энергетикӣ, маъданӣ, кишоварзӣ ва имкониятҳои истеҳсолӣ буда, Озарбойҷон тавассути мавқеи ҷуғрофии худ дар соҳили баҳри Каспий метавонад дар густариши робитаҳои транзитӣ байни Осиё ва Аврупо нақши муҳим дошта бошад. Дар сурати ҳамоҳангсозии сиёсати иқтисодӣ ва рушди инфрасохтори зарурӣ, ин имкониятҳо метавонанд ба ташаккули занҷираҳои минтақавии истеҳсол ва таъминот мусоидат намоянд.
Бо вуҷуди ин, мавҷудияти захираҳо ва имкониятҳои ҷуғрофӣ худ аз худ ба афзоиши тиҷорат ё рушди устувори ҳамкориҳо оварда намерасонад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои воқеӣ зарурати ҳамоҳангсозии қоидаҳои гумрукӣ, содагардонии расмиёти сарҳадӣ, беҳтар намудани инфрасохтори роҳу роҳи оҳан, бандарҳо ва марказҳои логистикӣ, инчунин рақамикунонии ҳуҷҷатҳои нақлиётӣ ба миён меояд. Аз ин рӯ, аҳамияти асосии чунин мулоқотҳо дар он аст, ки онҳо метавонанд заминаи сиёсиро барои ҳалли мушкилоти амалӣ фароҳам оварда, ҳамкории байни давлатҳоро аз сатҳи изҳороти умумӣ ба сатҳи барномаҳои мушаххас гузаронанд.
Дар ин замина, масъалаи рушди долонҳои нақлиётии универсалӣ аҳамияти махсус дорад. Долонҳои мазкур имкон медиҳанд, ки нақлиёти автомобилӣ, роҳи оҳан ва баҳрӣ бо ҳам пайваст шуда, масофа ва хароҷоти интиқоли мол кам гардад. Барои кишварҳои Осиёи Марказӣ, ки қисми онҳо ба баҳрҳои кушод дастрасии мустақим надоранд, чунин роҳҳо воситаи муҳими диверсификатсияи робитаҳои иқтисодӣ ба шумор мераванд. Барои Озарбойҷон ва Туркманистон бошад, истифодаи имкониятҳои баҳри Каспий ва ҳамоҳангсозии инфрасохтори бандарӣ метавонад аҳамияти транзитии минтақаро тақвият бахшад.
Дар баробари масъалаҳои иқтисодӣ, рушди ҳамкориҳои энергетикӣ низ яке аз самтҳои муҳими рӯзномаи мулоқот ба ҳисоб мерафт. Энергетика ба рушди саноат, устувории истеҳсолоти кишоварзӣ ва таъмини амнияти озуқаворӣ робитаи мустақим дорад. Тағйирёбии нархҳои бозорҳои ҷаҳонӣ, талаботи афзоянда ба неруи барқ ва зарурати кам намудани таъсири манфии истеҳсолот ба муҳити зист давлатҳоро водор месозанд, ки ҳамкориҳои энергетикиро дар заминаи истифодаи технологияҳои муосир ва баланд бардоштани самаранокӣ густариш диҳанд. Аз ин ҷиҳат, масъалаҳои истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, рушди шабакаҳои интиқоли неруи барқ ва таҳияи лоиҳаҳои муштараки энергетикӣ барои минтақа аҳамияти дарозмуддат доранд.
Дар ҷараёни суханронии худ дар Мулоқоти ҳаштуми машваратӣ Эмомалӣ Раҳмон ба зарурати истифодаи самараноки иқтидори иқтисодӣ, энергетикӣ, нақлиётӣ ва саноатии кишварҳои минтақа таваҷҷуҳ зоҳир кард. Ӯ таъкид намуд, ки имкониятҳои мавҷуда метавонанд барои таъсиси корхонаҳои муштарак, рушди маҷмааҳои саноатӣ ва васеъ намудани коркарди ашёи хом истифода шаванд. Чунин равиш ба тағйир додани сохтори ҳамкориҳои иқтисодӣ мусоидат мекунад: ба ҷойи маҳдуд мондан бо мубодилаи ашёи хом ва маҳсулоти тайёр, кишварҳо метавонанд марҳилаҳои истеҳсол, коркард, нигоҳдорӣ ва содиротро бо ҳам пайваст намоянд. Дар натиҷа, арзиши иловашуда дар дохили минтақа бештар нигоҳ дошта шуда, имкониятҳои таъсиси ҷойҳои нави корӣ ва рушди технологияҳои истеҳсолӣ васеъ мегарданд. [1]
Яке аз самтҳои муҳимми пешниҳодҳои Президенти Тоҷикистон густариши ҳамкорӣ дар соҳаҳои рақамикунонӣ, технологияҳои «сабз» ва истифодаи зеҳни сунъӣ дар саноат буд. Дар шароити тағйирёбии босуръати иқтисоди ҷаҳонӣ рақамикунонӣ танҳо воситаи навсозии техникӣ нест, балки омили баланд бардоштани рақобатпазирӣ, кам намудани хароҷоти истеҳсолӣ ва беҳтар кардани сифати идоракунии иқтисодӣ низ мебошад. Истифодаи технологияҳои рақамӣ дар логистика, гумрук, идоракунии захираҳо ва истеҳсолоти саноатӣ метавонад шаффофияти муносибатҳои тиҷоратиро афзоиш диҳад ва монеаҳои маъмуриро аз байн бардорад.
Пешниҳоди марбут ба таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар шаҳри Душанбе низ дар ҳамин замина аҳамияти хос дорад. Чунин марказ метавонад, дар сурати мувофиқаи кишварҳои манфиатдор ва муайян намудани механизми мушаххаси фаъолият, барои ҳамоҳангсозии таҳқиқоти илмӣ, омода намудани мутахассисон, мубодилаи таҷриба ва татбиқи технологияҳои зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои гуногуни иқтисод хизмат кунад. Самаранокии ин ташаббус аз он вобаста хоҳад буд, ки оё он бо барномаҳои амалии ҳамкории илмӣ, маблағгузории устувор, дастрасӣ ба инфрасохтори рақамӣ ва ҷалби донишгоҳҳою марказҳои таҳқиқотӣ таъмин мегардад ё не. Аз ин рӯ, аҳамияти воқеии пешниҳод на танҳо дар худи идея, балки дар имконияти табдил додани он ба механизми доимии ҳамкории минтақавӣ ифода меёбад.
Масъалаҳои тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо, камшавии захираҳои об ва тӯфонҳои чангу ғубор низ дар суханронии Эмомалӣ Раҳмон ҷойгоҳи муҳим доштанд. Барои Тоҷикистон, ки дорои захираҳои назарраси пиряхӣ ва сарчашмаҳои обии минтақа мебошад, масъалаи ҳифзи пиряхҳо ва истифодаи оқилонаи захираҳои об аҳамияти стратегӣ дорад. Тағйирёбии иқлим метавонад ба низоми гидрологии минтақа, ҳосилнокии кишоварзӣ, таъмини аҳолӣ бо об ва амнияти озуқаворӣ таъсир расонад. Аз ин рӯ, баррасии масъалаҳои экологӣ дар сатҳи минтақавӣ имкон медиҳад, ки онҳо на танҳо ҳамчун мушкилоти як давлат, балки ҳамчун масъалаи муштараки рушди устувор баррасӣ шаванд.
Президенти Тоҷикистон зарурати таҳкими ҳамкорӣ дар самтҳои амният, маориф, фарҳанг, сайёҳӣ, варзиш ва сиёсати ҷавононро низ таъкид намуд. Ин масъалаҳо нишон медиҳанд, ки ҳамкориҳои минтақавӣ набояд танҳо ба иқтисодиёт маҳдуд гарданд. Рушди робитаҳои гуманитарӣ, мубодилаи донишҷӯён ва олимон, татбиқи барномаҳои муштараки фарҳангӣ ва густариши робитаҳои байни ҷавонон метавонанд барои ташаккули фазои эътимод ва ҳамдигарфаҳмӣ мусоидат намоянд. Дар маҷмуъ, суханронии Эмомалӣ Раҳмон хусусияти фарогир дошта, масъалаҳои иқтисодӣ, технологӣ, энергетикӣ, экологӣ ва гуманитариро дар доираи як равиши ягонаи ҳамкории минтақавӣ ба ҳам пайваст мекард. [1]
Дар натиҷаи мулоқоти 8 октябр иштирокчиён Изҳороти муштараки Мулоқоти ҳаштуми машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Озарбойҷон ва Қарор оид ба ҳуҷҷатҳои меъёрии мулоқотро имзо карданд. Ин санадҳо натиҷаи расмии машваратҳо буда, заминаи ташкиливу меъёрии идомаи ҳамкориҳоро дар доираи формати мазкур мустаҳкам мекунанд. Бо вуҷуди ин, барои муайян кардани муҳтавои дақиқи ҳар як ӯҳдадорӣ, тартиби татбиқи пешниҳодҳо ва муҳлати иҷрои онҳо бояд ба матни пурраи санадҳои имзошуда муроҷиат кард. Худи далели имзои санадҳо муҳим аст, аммо он ҳанӯз маънои онро надорад, ки ҳамаи ташаббусҳои дар суханрониҳо пешниҳодшуда фавран ба лоиҳаҳои амалишаванда табдил ёфтаанд. [2]
Дар баробари ин мулоқоти минтақавӣ, ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ, ки 9 октябри соли 2026 дар минтақаи сайёҳии «Аваза» баргузор гардид, рӯйдоди муҳими сиёсӣ дар доираи раёсати Туркманистон дар Иттиҳод ба ҳисоб меравад. Соли 2026 барои ИДМ соли ҷашнӣ мебошад, зеро аз таъсиси ин созмон 35 сол сипарӣ мегардад. Дар чунин шароит ҷаласаи сарони давлатҳо имконият фароҳам меорад, ки натиҷаҳои фаъолияти созмон ҷамъбаст гардида, масъалаҳои мубрами ҳамкориҳои бисёрҷониба баррасӣ ва афзалиятҳои минбаъдаи фаъолияти он муайян карда шаванд. Тибқи иттилои расмии пеш аз баргузории ҷаласа, дар назар буд, ки иштирокчиён масъалаҳои густариши ҳамкориҳо дар соҳаҳои ҳифзи ҳуқуқ, фарҳангиву гуманитарӣ ва иттилоотӣ, инчунин тақвияти ҳамоҳангсозии сиёсати хориҷиро баррасӣ намоянд. [5; 6]
Барои дуруст фаҳмидани мазмун ва ҳадафҳои ин ҳамоиш зарур аст, ки ба моҳияти ИДМ ҳамчун механизми ҳамкории байнидавлатӣ таваҷҷуҳ карда шавад. ИДМ созмонест, ки кишварҳои иштирокдор тавассути он робитаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва гуманитарии худро ба роҳ мемонанд. Самаранокии фаъолияти он аз қобилияти кишварҳо дар мувофиқа намудани манфиатҳои миллӣ, муайян кардани самтҳои муштараки амал ва иҷрои созишномаҳои қабулшуда вобаста мебошад. Аз ин ҷиҳат, ҷаласаи сарони давлатҳо на танҳо воситаи табодули андешаҳо, балки механизми муҳими ҳамоҳангсозии мавқеъҳои сиёсӣ ва муайян кардани вазифаҳои минбаъдаи ҳамкории байнидавлатӣ низ мебошад.
Яке аз масъалаҳои асосии чунин ҷаласаҳо таъмини амният ва суботи минтақавӣ мебошад. Дар шароити мавҷудияти таҳдидҳои фаромиллӣ, аз ҷумла терроризм, ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷинояткории муташаккил ва хатарҳои марбут ба технологияҳои муосир, ҳамкории давлатҳо аҳамияти махсус пайдо мекунад. Ҳеҷ як кишвар наметавонад ҳамаи ин мушкилотро танҳо бо имкониятҳои дохилии худ ба таври комил ҳал намояд. Аз ин рӯ, табодули иттилоот, такмили механизмҳои ҳамкории мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, омода намудани мутахассисон ва ҳамоҳангсозии чораҳои пешгирикунанда метавонанд дар таҳкими амнияти умумӣ нақши муҳим дошта бошанд.
Дар ин замина, бояд ба он таваҷҷуҳ кард, ки масъалаҳои амният танҳо ҷанбаи ҳарбӣ ё ҳифзи тартиботи ҷамъиятиро дар бар намегиранд. Амнияти иқтисодӣ, энергетикӣ, озуқаворӣ ва экологӣ низ ҷузъҳои муҳими амнияти муосир мебошанд. Маҳдуд шудани роҳҳои интиқоли мол, қатъ гардидани занҷираҳои таъминот, тағйирёбии шадиди нархҳои энергетикӣ ё таъсири офатҳои табиӣ метавонанд ба суботи иҷтимоӣ ва иқтисодии давлатҳо таъсири ҷиддӣ расонанд. Аз ин рӯ, ҳамоҳангсозии сиёсати иқтисодӣ ва рушди инфрасохтори муштараки нақлиётиву энергетикӣ низ бояд ҳамчун қисми сиёсати фарогири амният арзёбӣ шавад.
Масъалаи дигари муҳими рӯзномаи ҳамкориҳои ИДМ рушди муносибатҳои иқтисодӣ ва тиҷоратӣ мебошад. Давлатҳои иштирокдор дорои сохтори гуногуни иқтисодӣ, захираҳои табиӣ, иқтидори саноатӣ ва имкониятҳои кишоварзӣ мебошанд. Ин гуногунӣ метавонад барои ташкили ҳамкориҳои мутақобилан судманд замина фароҳам оварад. Аммо истифодаи самараноки ин имкониятҳо такмили қоидаҳои тиҷорат, содагардонии расмиёти маъмурӣ, рушди инфрасохтори логистикӣ ва баланд бардоштани сатҳи ҳамоҳангии меъёрҳои техникӣ ва стандартҳои истеҳсолиро талаб мекунад.
Дар ин раванд, масъалаи рақамикунонии робитаҳои тиҷоратӣ ва нақлиётӣ аҳамияти афзоянда дорад. Истифодаи ҳуҷҷатҳои электронӣ, мубодилаи рақамии маълумоти гумрукӣ ва ташкили низомҳои ҳамоҳангшудаи иттилоотӣ метавонанд вақти интиқоли молро кам карда, шаффофияти амалиётро беҳтар намоянд. Ин тадбирҳо махсусан барои кишварҳое муҳиманд, ки рушди иқтисодиашон аз самаранокии долонҳои транзитӣ ва дастрасӣ ба бозорҳои беруна вобастагии зиёд дорад.
Ҳамкориҳои энергетикӣ низ дар низоми муносибатҳои иқтисодии давлатҳои иштирокдори ИДМ ҷойгоҳи муҳим доранд. Таъмини боэътимоди неруи барқ ва дигар захираҳои энергетикӣ барои фаъолияти корхонаҳои саноатӣ, рушди инфрасохтор ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии аҳолӣ зарур аст. Дар баробари ин, афзоиши талабот ба неруи барқ ва зарурати коҳиш додани таъсири манфии истеҳсолот ба муҳити зист тақозо менамояд, ки кишварҳо технологияҳои каммасраф, манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва механизмҳои нави идоракунии захираҳоро бештар истифода баранд.
Дар ҷаласаи Шурои вазирони корҳои хориҷии ИДМ, ки 7 октябри соли 2026 дар «Аваза» баргузор гардид, як қатор масъалаҳои марбут ба ҳамкориҳои минбаъдаи давлатҳои иштирокдор пешакӣ баррасӣ шуданд. Аз ҷумла, иштирокчиён Изҳороти муштаракро «Дар бораи дастгирии иқдомҳои амалӣ ҷиҳати пешгирии мусаллаҳшавии бошитоб дар фазои кайҳонӣ» қабул карданд. Ҳамчунин, масъалаҳои марбут ба эълони соли 2029 ҳамчун Соли пайвастагии нақлиётӣ дар ИДМ, омодасозии нақшаи чорабиниҳо барои Соли маърифати ҳуқуқӣ дар соли 2027 ва таҳкими машваратҳои сиёсии байни вазоратҳои корҳои хориҷӣ баррасӣ гардиданд. Ин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки рӯзномаи ҳамкориҳои Иттиҳод ҳам масъалаҳои амнияти байналмилалӣ ва ҳам самтҳои мушаххаси рушди иқтисодиву иҷтимоиро фаро мегирад. [6]
Дар баробари масъалаҳои сиёсӣ ва иқтисодӣ, ҳамкориҳои фарҳангиву гуманитарӣ низ яке аз самтҳои муҳими фаъолияти ИДМ мебошанд. Робитаҳои фарҳангӣ, илмӣ ва таълимӣ барои нигоҳ доштани муносибатҳои байни халқҳо ва густариши ҳамдигарфаҳмӣ заминаи мусоид фароҳам меоранд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки ҷомеаҳо бо тағйироти босуръати технологӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мешаванд, рушди ҳамкориҳои байни донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ, муассисаҳои фарҳангӣ ва созмонҳои ҷавонон метавонад ба таҳкими робитаҳои дарозмуддат мусоидат кунад.
Барои Тоҷикистон ин самти ҳамкорӣ аҳамияти хос дорад. Мамлакат ба рушди робитаҳои илмӣ, таълимӣ ва фарҳангӣ бо кишварҳои минтақа таваҷҷуҳ зоҳир менамояд. Тавсеаи мубодилаи донишҷӯён, омӯзгорон ва муҳаққиқон, татбиқи лоиҳаҳои муштараки илмӣ ва рушди робитаҳои сайёҳӣ метавонанд барои баланд бардоштани сатҳи ҳамкориҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ мусоидат намоянд. Ҳамзамон, густариши муносибатҳои фарҳангӣ барои шинохти беҳтари таърих, забон ва анъанаҳои халқҳои минтақа аҳамияти муҳим дорад.
Дар ҷаласаи сарони давлатҳои ИДМ масъалаи ҳамоҳангсозии сиёсати хориҷӣ низ аҳамияти муҳим дорад. Дар шароити мураккаби муносибатҳои байналмилалӣ, мубодилаи мунтазами мавқеъҳо ва баррасии масъалаҳои мубрами минтақавию ҷаҳонӣ метавонад барои пешгирии нофаҳмиҳо ва рушди муколамаи созанда замина фароҳам оварад. Ҳамкории бисёрҷониба, албатта, маънои яксон будани мавқеъҳои ҳамаи давлатҳоро надорад. Давлатҳои иштирокдор манфиатҳои миллӣ ва афзалиятҳои сиёсати хориҷии худро доранд, аммо муколамаи мунтазам имкон медиҳад, ки масъалаҳои муштарак бо дарназардошти ин гуногунӣ баррасӣ карда шаванд.
Дар робита ба қарорҳои ҷаласаи Шурои сарони давлатҳои ИДМ бояд ба як масъалаи методологӣ таваҷҷуҳ намуд. Дар иттилои расмии пеш аз баргузории ҳамоиш самтҳои асосии ҳуҷҷатҳои барои баррасӣ пешниҳодшаванда зикр шуда буданд, аммо барои баёни қатъии рӯйхати пурраи санадҳои ниҳоии дар ҷаласаи 9 октябр қабулшуда бояд ба эълони расмии натиҷаҳо ва матни худи қарорҳо такя кард. Аз ин рӯ, ҳуҷҷатҳои қаблан омодашуда ё масъалаҳои дар рӯзнома пешбинишуда набояд бе тасдиқи расмӣ ҳамчун қарорҳои ниҳоии қабулшуда муаррифӣ гарданд. Ин талабот барои таъмини эътимоднокии таҳлили сиёсӣ муҳим мебошад.
Иштироки Эмомалӣ Раҳмон дар чорабиниҳои Туркманистонро зарур аст дар доираи сиёсати хориҷии Тоҷикистон ва манфиатҳои стратегии он баррасӣ кард. Тоҷикистон ҳамчун давлати Осиёи Марказӣ дар ҳалли масъалаҳои амният, рушди иқтисодӣ, истифодаи захираҳои обӣ, таъмини энергетикӣ ва густариши робитаҳои нақлиётӣ манфиатдор аст. Аз ин рӯ, иштироки роҳбари давлат дар ҳамоишҳои сатҳи олӣ имконият медиҳад, ки масъалаҳои афзалиятноки кишвар дар муҳити муколамаи мустақим бо роҳбарони дигар давлатҳо ба миён гузошта шаванд.
Дар мулоқоти машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои рушди ҳамкориҳои иқтисодӣ, энергетикӣ, нақлиётӣ, саноатӣ ва рақамиро бо таваҷҷуҳ ба зарурати татбиқи ташаббусҳои амалӣ баррасӣ намуд. Пешниҳодҳои марбут ба муайян намудани лоиҳаҳои афзалиятноки энергетикӣ, таҳияи механизмҳои маблағгузории муштарак, рушди стратегияҳои гузариши «сабз» ва таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар Душанбе аз самтҳои муҳими суханронии ӯ буданд. Ин масъалаҳо ба ҳадафҳои дарозмуддати рушди иқтисоди Тоҷикистон ва зарурати мутобиқсозии иқтисоди миллӣ ба равандҳои муосири технологӣ алоқаманд мебошанд. [1]
Дар масъалаи энергетика, пешниҳод оид ба муайян намудани рӯйхати лоиҳаҳои афзалиятнок ва баррасии роҳҳои маблағгузории муштараки онҳо аҳамияти амалӣ дорад. Иҷрои чунин иқдом метавонад ба беҳтар шудани ҳамоҳангсозии нақшаҳои энергетикӣ ва муайян кардани лоиҳаҳое мусоидат намояд, ки барои якчанд кишвари минтақа манфиат меоранд. Бо вуҷуди ин, татбиқи ҳар як лоиҳа таҳқиқоти техникӣ-иқтисодӣ, арзёбии таъсири экологӣ, муайян намудани манбаъҳои маблағгузорӣ ва мувофиқаи шартҳои ҳуқуқиро талаб мекунад. Аз ин рӯ, марҳилаи баъдӣ бояд ба таҳияи пешниҳодҳои асоснок ва муайян кардани масъулияти ниҳодҳои дахлдор равона карда шавад.
Пешниҳоди марбут ба рушди коркарди ашёи хоми энергетикӣ ва татбиқи лоиҳаи бузурги корхонаи коркарди нафт бо истифода аз технологияҳои муосир низ дар ҳамин замина арзёбӣ мегардад. Чунин ташаббус дар сурати мавҷуд будани асосҳои иқтисодӣ метавонад ба афзоиши иқтидори саноатӣ, густариши ҳамкориҳои истеҳсолӣ ва таъмини талаботи бозорҳои минтақа мусоидат намояд. Аммо самаранокии он аз ҳаҷми талабот, дастрасии ашёи хом, хароҷоти сохтмон, имкониятҳои интиқол ва таъсири экологӣ вобаста хоҳад буд. Аз ин рӯ, масъалаи мазкур пеш аз ҳама ба омӯзиши муштараки техникӣ ва иқтисодӣ ниёз дорад.
Дар соҳаи нақлиёт, таваҷҷуҳи Президенти Тоҷикистон ба рушди долонҳои бисёрнавъӣ ва бартараф намудани монеаҳои маъмурӣ, инфрасохторӣ ва ташкилӣ ба манфиатҳои дарозмуддати кишвар мувофиқат мекунад. Тоҷикистон барои таҳкими робитаҳои иқтисодӣ бо кишварҳои ҳамсоя ва васеъ намудани дастрасӣ ба бозорҳои минтақавию байналмилалӣ ба инфрасохтори самараноки нақлиётӣ эҳтиёҷ дорад. Татбиқи расмиёти содакардашудаи интиқол, истифодаи ҳуҷҷатҳои рақамӣ ва ҳамоҳангсозии қоидаҳои гумрукӣ метавонад рақобатпазирии маҳсулоти ватаниро баланд бардорад ва барои ҷалби сармоя мусоидат намояд.
Ҳамзамон, масъалаи таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ дар Душанбе метавонад барои рушди иқтидори илмӣ ва технологӣ имкониятҳои нав фароҳам оварад. Тоҷикистон дар ин самт метавонад аз захираҳои донишгоҳҳо, марказҳои илмӣ ва мутахассисони ҷавон истифода барад. Барои амалӣ намудани чунин пешниҳод зарурати муайян намудани вазифаҳои марказ, самтҳои тадқиқот, сохтори идоракунӣ, манбаъҳои маблағгузорӣ ва шаклҳои иштироки кишварҳои ҳамкор ба миён меояд. Агар ин ҷанбаҳо дуруст ба роҳ монда шаванд, марказ метавонад ба муҳити мубодилаи дониш ва таҷриба, омода намудани кадрҳо ва таҳияи роҳҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар иқтисод табдил ёбад.
Масъалаҳои экологӣ ва обӣ барои Тоҷикистон аҳамияти стратегӣ доранд. Пешниҳодҳои Эмомалӣ Раҳмон оид ба тақвияти ҳамкориҳо дар самти тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо, камшавии захираҳои об ва тӯфонҳои чангу ғубор ба мушкилоте дахл мекунанд, ки оқибатҳои онҳо аз ҳудуди як давлат берун мераванд. Ҳалли ин масъалаҳо мубодилаи маълумоти илмӣ, такмили низоми мониторинг, ҳамоҳангсозии тадбирҳои мутобиқшавӣ ва рушди лоиҳаҳои муштараки экологиро талаб мекунад.
Барои кишварҳои минтақа ҳамчунин муҳим аст, ки масъалаҳои ҳифзи муҳити зист бо ҳадафҳои рушди иқтисодӣ мувофиқ гардонида шаванд. Гузариш ба технологияҳои каммасраф, рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия, беҳтар намудани самаранокии истифодаи об ва кам кардани ифлосшавии муҳити зист метавонанд ҳам ба ҳифзи захираҳои табиӣ ва ҳам ба баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисодӣ мусоидат намоянд. Аз ин рӯ, ташаббусҳои экологӣ набояд танҳо ҳамчун ӯҳдадориҳои ҳифзи табиат баррасӣ шаванд, балки ҳамчун қисми муҳими стратегияи рушди устувори минтақа арзёбӣ гарданд.
Дар баробари иштироки бисёрҷониба, мулоқоти дуҷонибаи Эмомалӣ Раҳмон бо Президенти Туркманистон Сердар Бердимухамедов низ аҳамияти муҳим дошт. Зимни мулоқот ҷонибҳо масъалаҳои рушди муносибатҳои дӯстона, густариши робитаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, нақлиётӣ, энергетикӣ ва фарҳангиву гуманитариро баррасӣ карданд. Ҳамчунин, омодагии тарафҳо барои идомаи муколамаи созанда ва таҳкими ҳамкориҳои гуногунҷанба таъкид гардид. Ин мулоқот нишон медиҳад, ки чорабиниҳои бисёрҷониба метавонанд барои рушди робитаҳои дуҷониба низ имконият фароҳам оваранд. [3]
Муносибатҳои Тоҷикистон ва Туркманистон дар заминаи робитаҳои анъанавии дӯстона ва ҳамкории байнидавлатӣ рушд мекунанд. Барои ҳар ду кишвар масъалаҳои истифодаи имкониятҳои нақлиётӣ, густариши тиҷорат, рушди робитаҳои энергетикӣ ва таҳкими ҳамкориҳои фарҳангӣ муҳим мебошанд. Муколамаи мунтазам дар сатҳи олӣ метавонад барои муайян кардани самтҳои нави ҳамкорӣ ва ҳалли масъалаҳое, ки таваҷҷуҳи муштараки тарафҳоро талаб мекунанд, заминаи мусоид фароҳам оварад.
Аз нигоҳи таҳлили сиёсӣ, аҳамияти асосии иштирок дар ҳамоишҳои Туркманистон дар имконияти пайваст намудани масъалаҳои миллӣ бо равандҳои минтақавӣ ифода меёбад. Масъалаҳои рушди саноат, истифодаи самараноки захираҳои энергетикӣ, ташкили долонҳои нақлиётӣ, рақамикунонӣ ва ҳифзи муҳити зист дар Тоҷикистон дар алоҳидагӣ ҳалшаванда нестанд. Барои ба даст овардани натиҷаҳои устувор ҳамоҳангсозии сиёсат, мубодилаи таҷриба ва ҷалби сармояи муштарак зарур мебошад. Аз ин ҷиҳат, муколамаҳои сатҳи олӣ метавонанд ба муайян намудани самтҳои муштарак ва тақвияти иродаи сиёсӣ барои ҳамкорӣ мусоидат намоянд.
Бо вуҷуди ин, натиҷагирӣ аз чунин ҳамоишҳо бояд на танҳо ба мазмуни суханрониҳо ва шумораи санадҳои имзошуда, балки ба натиҷаҳои воқеии татбиқи онҳо такя кунад. Барои арзёбии самаранокии ҳамкориҳо зарур аст, ки нишондиҳандаҳои мушаххас муайян карда шаванд: ҳаҷми тиҷорати мутақобила, шумораи лоиҳаҳои муштараки амалӣ, суръати интиқоли мол, сатҳи сармоягузорӣ, шумораи ташаббусҳои муштараки илмӣ ва натиҷаҳои барномаҳои экологӣ. Танҳо дар чунин сурат метавон муайян кард, ки қарорҳои сиёсӣ то кадом андоза ба беҳтар шудани шароити иқтисодӣ ва иҷтимоии кишварҳои иштирокдор мусоидат кардаанд.
Масъалаи дигари муҳим ин зарурати таъмини мутобиқати ташаббусҳои минтақавӣ ба манфиатҳои миллӣ мебошад. Ҳамкориҳои бисёрҷониба дар сурате устувор хоҳанд буд, ки онҳо ба кишварҳои иштирокдор манфиати мутақобила расонанд ва имкониятҳои воқеии иқтисодию институтсионалии онҳоро ба назар гиранд. Барои Тоҷикистон ин маънои онро дорад, ки лоиҳаҳои пешниҳодшуда бояд бо ҳадафҳои рушди миллӣ, афзалиятҳои соҳаи энергетика, нақлиёт, саноат, маориф ва ҳифзи муҳити зист мувофиқ бошанд. Ҳамзамон, иштирок дар ташаббусҳои минтақавӣ метавонад барои ҷалби таҷрибаи байналмилалӣ ва истифодаи имкониятҳои нави сармоягузорӣ мусоидат намояд.
Аҳамияти сиёсии ҳамоиши Сарони давлатҳои ИДМ дар шаҳри Туркменбошӣ ҳамчунин дар он зоҳир мегардад, ки он барои идомаи муколама дар чанд сатҳ имконият фароҳам овард. Дар формати Осиёи Марказӣ ва Озарбойҷон масъалаҳои пайвастагии минтақавӣ, рушди иқтисодӣ ва ҳамкориҳои энергетикиву нақлиётӣ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд. Дар доираи ИДМ бошад, масъалаҳои умумии ҳамкориҳои байнидавлатӣ, ҳамоҳангсозии сиёсати хориҷӣ ва рушди робитаҳои иқтисодию гуманитарӣ баррасӣ шуданд. Ин ду формат аз ҷиҳати ҳадаф ва сохтори ҳамкорӣ фарқ дошта бошанд ҳам, метавонанд якдигарро пурра намуда, барои рушди робитаҳои байни кишварҳо шароити мусоид фароҳам оваранд.
Барои Тоҷикистон иштирок дар ин равандҳо имконияти муаррифии афзалиятҳои миллӣ ва пешниҳоди ташаббусҳои дорои аҳамияти минтақавиро фароҳам овард. Дар суханронии Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои иқтисодӣ ва технологӣ бо масъалаҳои энергетика, нақлиёт, экология ва рушди гуманитарӣ пайваст карда шуданд. Ин равиш ба зарурати ҳамкории фарогир ҷавобгӯ буда, нишон медиҳад, ки рушди устувори минтақа танҳо тавассути ҳамоҳангсозии якчанд самти сиёсати давлатӣ имконпазир аст.
Дар маҷмуъ, ҳамоиши сарони давлатҳои ИДМ ва Мулоқоти ҳаштуми машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Озарбойҷон дар Туркменбошӣ аз рӯйдодҳои муҳими дипломатии минтақа дар моҳи октябри соли 2026 ба ҳисоб мераванд. Ин чорабиниҳо имконият фароҳам оварданд, ки масъалаҳои ҳамкориҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, энергетикӣ, нақлиётӣ, технологӣ ва экологӣ дар сатҳи олӣ баррасӣ шаванд. Барои Тоҷикистон иштироки Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар ин ҳамоишҳо, пешниҳоди ташаббусҳои мушаххас ва баргузории мулоқоти дуҷониба бо роҳбарияти Туркманистон аҳамияти махсус дошт.
Натиҷаҳои расман тасдиқшудаи Мулоқоти ҳаштуми машваратӣ, аз ҷумла имзои Изҳороти муштарак ва Қарор оид ба ҳуҷҷатҳои меъёрии формат, заминаи идомаи ҳамкориҳоро мустаҳкам мекунанд. Ҳамзамон, масъалаҳои дар суханронии Президенти Тоҷикистон пешниҳодшуда — аз рушди долонҳои нақлиётӣ ва лоиҳаҳои энергетикӣ то таъсиси Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ ва тақвияти ҳамкориҳои экологӣ — имкониятҳои минбаъдаи ҳамкории минтақавиро нишон медиҳанд. Татбиқи онҳо, албатта, ба мувофиқаҳои минбаъда, асосноккунии иқтисодӣ ва ташкили механизмҳои иҷро вобаста хоҳад буд.
Ҳамин тавр, аҳамияти стратегии ҳамоиши Туркменбошӣ дар он ифода меёбад, ки он барои идомаи муколамаи сиёсӣ, муайян намудани самтҳои нави ҳамкорӣ ва пайваст намудани имкониятҳои иқтисодию технологӣ дар фазои минтақа замина фароҳам овард. Самаранокии воқеии ин раванд аз он вобаста хоҳад буд, ки то кадом андоза қарорҳо ва ташаббусҳои пешниҳодшуда ба барномаҳои амалӣ табдил ёфта, натиҷаҳои мушаххас ба бор меоранд. Барои Тоҷикистон идомаи иштироки фаъол дар чунин форматҳо метавонад омили муҳими пешбурди манфиатҳои миллӣ, густариши ҳамкориҳои мутақобилан судманд ва саҳмгузорӣ дар таъмини рушди устувори Осиёи Марказӣ ва фазои ИДМ бошад.
ДАВЛАТОВ Зубайдулло
ходими калони илмии
шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ
1. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. «Иштирок ва суханронӣ дар Мулоқоти ҳаштуми машваратии сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Озарбойҷон», 8 октябри соли 2026. Матни расмии суханронии Эмомалӣ Раҳмон.
2. Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон. «Turkmenbashi hosted ceremony to sign documents», 8 октябри соли 2026. Маълумот дар бораи санадҳои имзошуда.
3. Вазорати корҳои хориҷии Туркманистон. «Meeting between the President of Turkmenistan and the President of the Republic of Tajikistan», 9 октябри соли 2026. Маълумот дар бораи мулоқоти Эмомалӣ Раҳмон ва Сердар Бердимухамедов.
4. Президенти Ӯзбекистон. «President of Uzbekistan outlines key areas of cooperation within the Consultative Meetings of the Heads of State of Central Asia and Azerbaijan», 8 октябри соли 2026. Маълумот дар бораи мулоқоти машваратӣ.
5. Интернет-портали расмии ИДМ. Маълумот дар бораи рӯзнома ва чорабиниҳои ИДМ.
6. Вазорати корҳои хориҷии Туркманистон. «Meeting of the Council of Ministers of Foreign Affairs of the CIS Held in the National Tourist Zone Avaza», 7 октябри соли 2026. Натиҷаҳои ҷаласаи вазирони корҳои хориҷии ИДМ.
