Дар ҳошияи сафари
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон
ба шаҳри Боку,Ҷумҳурии Озарбойҷон
ҷиҳати иштирок дар Ҳамоиши ҳафтуми
Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё, 14-15 октябри 2026
Аннотатсия. Дар мақола аҳамияти сиёсӣ ва байналмилалии сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Озарбойҷон 14-15 октябри соли 2026 ҷиҳати иштирок дар Саммити VII Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё (МҲТБО) мавриди баррасӣ қарор мегирад. Нақши МҲТБО дар ташаккули созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷонибаи таъмини амнияти минтақавӣ, таҳкими эътимод миёни давлатҳо ва рушди ҳамкории дипломатӣ дар шароити дигаргуншавии низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ таҳлил мегардад. Ба манфиатҳои сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон, аҳамияти Осиёи Марказӣ дар равандҳои Авруосиё, дурнамои ҳамкории Тоҷикистону Озарбойҷон, инчунин масъалаҳои амнияти обӣ, экологӣ, нақлиётӣ ва иқтисодӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда мешавад. Дар мақола асоснок карда мешавад, ки самаранокии чунин ҳамоишҳои байналмилалӣ на танҳо аз мувофиқаҳои сиёсии бадастомада, балки аз имконияти татбиқи амалии онҳо низ вобаста мебошад.
Калидвожаҳо: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон, Ҷумҳурии Озарбойҷон, Боку, МҲТБО, муносибатҳои байналмилалӣ, амнияти минтақавӣ, дипломатия, Осиёи Марказӣ, эътимод, ҳамкории бисёрҷониба, рушди устувор.
Муқаддима
Низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ дар марҳалаи мураккаби дигаргуниҳои сохторӣ қарор дорад. Афзоиши вобастагии мутақобилаи давлатҳо, тағйир ёфтани авлавиятҳои геополитикӣ, шиддат гирифтани таҳдидҳои анъанавӣ ва зуҳури хатарҳои нав аз ҷумлаи омилҳое мебошанд, ки хусусияти равандҳои байналмилалиро муайян мекунанд. Дар чунин шароит аҳамияти созукорҳои (механизмҳои) дипломатие бештар мегардад, ки барои ҳамоҳангсозии манфиатҳои миллӣ, нигоҳ доштани муколамаи сиёсӣ ва таҳияи равишҳои муштарак ҷиҳати ҳалли масъалаҳои минтақавию ҷаҳонӣ мусоидат менамоянд.
Дар ин замина Осиё ҳамчун бузургтарин қитъаи ҷаҳон аз нигоҳи масоҳат ва шумораи аҳолӣ мавқеи хос дорад. Ин қитъа дорои иқтидори назарраси иқтисодӣ, захираҳои ғании табиӣ ва мероси гуногуни таърихию фарҳангӣ мебошад. Ҳамзамон Осиё бо сохтори мураккаби муносибатҳои байнидавлатӣ, нобаробарии сатҳи рушди иҷтимоию иқтисодӣ, мавҷудияти ихтилофҳои ҳудудӣ ва фарқияти мавқеъҳои кишварҳо дар масъалаҳои амнияти байналмилалӣ низ фарқ мекунад.
Яке аз воситаҳои муҳими рушди муколама дар ин фазо Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё (МҲТБО) ба шумор меравад. Баргузории Саммити VII ин ниҳод дар пойтахти Ҷумҳурии Озарбойҷон дар шароити ҷустуҷӯи шаклҳои самараноки ҳамкории бисёрҷониба, таҳкими суботи минтақавӣ ва тавсеаи робитаҳои сиёсиву иқтисодӣ миёни кишварҳо аҳамияти махсус касб менамояд.
14 октябри соли 2026 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон бо сафари корӣ ба шаҳри Боку рафтанд, то дар ин саммит иштирок намоянд. Ин хабарро Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон «Ховар» ва Агентии давлатии иттилоотии Озарбойҷон — AZERTAC нашр кардаанд. Тибқи иттилои расмии МҲТБО, баргузории Саммити VII 15 октябри соли 2026 дар назар дошта шуда, ҳадафи он мусоидат ба таҳкими муколама, эътимоди мутақобила, сулҳ, амният ва рушди устувор дар Осиё мебошад [1; 2; 3].
Аҳамияти ин рӯйдод аз доираи муносибатҳои расмии протоколӣ фаротар меравад. Он имкон фароҳам меоварад, ки мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар равандҳои муосири минтақавӣ, имконҳои рушди ҳамкорӣ бо кишварҳои Осиё ва дурнамои такмили созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷонибаи таъмини амният мавриди таҳлилу баррасӣ қарор гиранд.
Ҳадафи мақола аз таҳлили илмии аҳамияти иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар Саммити VII МҲТБО, муайян намудани самтҳои асосии ҳамкории минтақавӣ ва ошкор сохтани дурнамои истифодаи амалии созукорҳои (механизмҳои) дипломатияи осиёӣ иборат мебошад.
Асоси методологии таҳқиқотро равишҳои низомӣ ва муқоисавию сиёсӣ, таҳлили ниҳодҳои байналмилалӣ, инчунин баррасии робитаи мутақобилаи амнияти сиёсӣ, ҳамкории иқтисодӣ ва рушди устувор ташкил медиҳанд.
1. МҲТБО дар низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ
Ибтикори таъсиси Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё аз ҷониби Президенти нахустини Қазоқистон Нурсултон Назарбоев 5 октябри соли 1992 дар Иҷлосияи 47-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид садо дода буд. Ғояи ибтидоии ин ташаббус таъсиси майдони умумии осиёӣ барои баррасии масъалаҳои сулҳ, амният ва субот дар асоси муколама ва ҳамкорӣ буд.
Марҳалаҳои муҳими ташаккули ниҳодии МҲТБО қабули Эъломия оид ба принтсипҳои муносибатҳои байни давлатҳои аъзо дар соли 1999 ва Санади Алмаато дар соли 2002 ба ҳисоб мераванд. Ин санадҳо принтсипҳои асосии ҳамкории иштирокчиён, аз ҷумла баробарии соҳибихтиёрии давлатҳо, эҳтиром ба истиқлолият, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва рушди ҳамкориро муайян намуданд [3].
МҲТБО ҳамчун минбари бисёрҷониба барои ташаккули фазои эътимод ва тавсеаи ҳамкории байни давлатҳои Осиё фаъолият мекунад. Бар хилофи иттиҳодияҳои ҳарбию сиёсӣ, пояи контсептуалии он истифодаи афзалиятноки машваратҳо, ҳамоҳангсозии мавқеъҳо ва тадбирҳои боварии ихтиёран қабулшавандаро пешбинӣ менамояд.
Бар тибқи маводи расмии ин ниҳод, МҲТБО 28 давлати аъзоро муттаҳид месозад. Фаъолияти он панҷ самти асосиро фаро мегирад: ҳарбию сиёсӣ, иқтисодӣ, экологӣ, гуманитарӣ, инчунин самти марбут ба чолишу таҳдидҳои нав. Қарорҳо дар доираи ин созмон бо роҳи ризоияти умумӣ қабул карда мешаванд [3].
Чунин модели ҳамкорӣ барои Осиё аҳамияти назаррас дорад, зеро давлатҳои ин қитъа аз лиҳози низомҳои сиёсӣ, имконҳои иқтисодӣ, таҷрибаи таърихӣ ва манфиатҳои стратегӣ аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Равиши ба ризоияти умумӣ асосёфта имкон медиҳад, ки кишварҳои дорои авлавиятҳои мухталифи сиёсати хориҷӣ дар муколамаи муштарак иштирок намоянд, ҳатто агар мавқеъҳои онҳо дар ҳамаи масъалаҳо яксон набошанд.
Дар баробари ин, имконҳои МҲТБО набояд аз ҳад зиёд арзёбӣ карда шаванд. Танҳо мавҷудияти як минбари байналмилалӣ ихтилофҳоро бартараф намекунад ва ҳалли худкори низоъҳоро кафолат намедиҳад. Арзиши амалии чунин ниҳод аз сифати машваратҳои сиёсӣ, омодагии иштирокчиён ба иҷрои мувофиқаҳои ҳосилшуда ва мавҷудияти созукорҳои (механизмҳои) мушаххаси ҳамкорӣ вобаста мебошад.
Аз ин рӯ, Саммити VII дар Боку бояд ҳамчун имконияти рушди минбаъдаи муколамаи умумии осиёӣ ва баррасии масъалаҳои бевосита марбут ба амнияту некуаҳволии аҳолии кишварҳои минтақа арзёбӣ гардад.
Масъалаи табдил додани МҲТБО ба созмони комилҳуқуқи байналмилалӣ низ аҳамияти махсус дорад. Раванди мазкур дар заминаи ташаббусҳои марбут ба рушди минбаъдаи сохтори ниҳодии форум, ки дар Саммити VI моҳи октябри соли 2022 баррасӣ шуда буданд, аҳамияти бештар пайдо кардааст [3].
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ба пешгӯишавандагии вазъи минтақавӣ ва густариши ҳамкории байналмилалӣ манфиатдор аст, рушди чунин минбари бисёрҷониба аҳамияти муайяни сиёсати хориҷӣ дорад.
2. Тоҷикистон дар низоми дипломатияи минтақавӣ ва байналмилалӣ
Иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар Саммити VII МҲТБО аз талоши кишвар барои нигоҳ доштани ҳузури фаъол дар равандҳои дипломатияи бисёрҷониба ва иштирок дар баррасии масъалаҳои бевосита марбут ба манфиатҳои Осиёи Марказӣ шаҳодат медиҳад.
Мавқеи ҷуғрофии Тоҷикистон хусусиятҳои сиёсати хориҷии онро муайян менамояд. Кишвари мо дар қисмати марказии Авруосиё ҷойгир буда, дорои захираҳои назарраси об ва иқтидори гидроэнергетикӣ мебошад. Тоҷикистон бо кишварҳои Осиёи Марказӣ, Афғонистон ва Чин ҳамсарҳад аст. Ин омилҳо робитаи зичи рушди дохилии кишварро бо амнияти минтақавӣ, вазъи низомҳои обии фаромарзӣ, дастрасии нақлиётӣ ва хусусияти ҳамкории иқтисодии байналмилалӣ муайян мекунанд.
Барои Тоҷикистон масъалаҳои амният хусусияти фарогир доранд. Онҳо на танҳо пешгирии низоъҳои мусаллаҳона, балки мубориза бо терроризм, ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷинояткории фаромиллӣ, таҳдидҳои киберӣ ва оқибатҳои тағйирёбии иқлимро низ дар бар мегиранд.
Ҳамзамон устувории давлат танҳо бо омилҳои ҳарбию сиёсӣ муайян карда намешавад. Сатҳи рушди иқтисодӣ, дастрасӣ ба захираҳои энергетикӣ, вазъи инфрасохтор, таъмини амнияти озуқаворӣ ва имконҳои аҳолӣ барои гирифтани таҳсилоту хизматрасонии тиббӣ низ аҳамияти муҳим доранд.
Аз ин рӯ, сиёсати хориҷии муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон ба зарурати ҳамоҳанг сохтани воситаҳои анъанавии дипломатия бо ҳамкории байналмилалии иқтисодӣ, экологӣ ва гуманитарӣ алоқаманд мебошад.
Минбарҳои бисёрҷониба, ба монанди МҲТБО, барои баррасии масъалаҳои зикршуда дар доираи васеътари осиёӣ шароит фароҳам меоваранд. Онҳо имкон медиҳанд, ки манфиатҳои миллӣ бо вазифаҳои минтақавӣ ҳамоҳанг гардида, дар асоси манфиатҳои мутақобила роҳҳои ҳалли масъалаҳо ҷустуҷӯ карда шаванд.
Бо вуҷуди ин, самаранокии иштироки кишварҳо дар ҳамоишҳои байналмилалӣ бояд на аз рӯи шумораи вохӯриҳо ва изҳорот, балки аз рӯи муҳтавои ташаббусҳои пешниҳодшуда, дараҷаи пуштибонии онҳо ва натиҷаҳои амалии татбиқашон арзёбӣ гардад.
Дар ин замина барои Ҷумҳурии Тоҷикистон се самти ба ҳам алоқаманди ҳамкорӣ аҳамияти хос доранд.
Самти аввал — таҳкими эътимоди сиёсӣ ва нигоҳ доштани муколамаи мунтазам байни давлатҳои минтақа мебошад. Ҳатто дар сурати мавҷудияти ихтилофҳо робитаҳои устувори дипломатӣ метавонанд хатари нодуруст тафсир кардани ниятҳои тарафҳоро коҳиш дода, барои ҳалли ихтилофоти мавҷуда имконҳои иловагӣ фароҳам оваранд.
Самти дуюм — рушди ҳамкории иқтисодӣ мебошад, ки метавонад робитаҳои тиҷоратиро васеъ намуда, сармоягузориро ҳавасманд созад ва имконҳои нави нақлиётию логистикиро ба вуҷуд орад. Барои кишваре, ки ба баҳр роҳи мустақими баромад надорад, диверсификатсияи масирҳои байналмилалии интиқоли мол аҳамияти махсус дорад.
Самти сеюм — густариши ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи захираҳои об, энергетика ва иқлим мебошад. Ин масъалаҳо аз ҷумлаи омилҳои дарозмуддати рушди устувори Тоҷикистон ва дигар кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб мераванд.
Ҳамин тариқ, иштирок дар Саммити VII МҲТБО бояд ҳамчун яке аз воситаҳои татбиқи вазифаи васеътар — фароҳам овардани муҳити мусоиди байналмилалӣ барои рушди миллӣ ва ҳамкории созанда бо шарикони осиёӣ баррасӣ гардад.
3. Боку ҳамчун фазои муколамаи Осиёи Марказӣ ва Қафқози Ҷанубӣ
Интихоби шаҳри Боку ҳамчун макони баргузории Саммити VII МҲТБО аҳамияти мустақили геоиқтисодӣ ва дипломатӣ дорад.
Озарбойҷон дар Қафқози Ҷанубӣ мавқеи муҳимро ишғол намуда, минтақаи баҳри Каспийро бо дигар қисматҳои Авруосиё мепайвандад. Мавқеи ҷуғрофии ин кишвар барои иштироки он дар пружаҳои нақлиётӣ, энергетикӣ ва тиҷоратие, ки ба рушди робитаҳо байни Осиёи Марказӣ, Қафқоз, Туркия ва бозорҳои Аврупо нигаронида шудаанд, замина фароҳам меоварад.
Дар шароити тағйирёбии занҷираҳои ҷаҳонии логистика аҳамияти роҳҳои нақлиётии Авруосиё афзоиш меёбад. Давлатҳо мекӯшанд самтҳои содироту воридотро диверсификатсия намуда, устувории интиқоли молро баланд бардоранд ва имконҳои ҳамкории транзитиро васеъ созанд.
Барои Тоҷикистон рушди робитаҳо бо Озарбойҷон метавонад аз нуқтаи назари ҷустуҷӯи роҳҳои иловагии логистикӣ, тавсеаи тиҷорати дуҷониба, ҷалби сармоягузорӣ ва ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика аҳамият дошта бошад.
Аммо наздикии ҷуғрофии минтақаҳо тавассути фазои баҳри Каспий худ аз худ ташаккули робитаҳои самараноки нақлиётиро таъмин намекунад. Барои ин татбиқи лоиҳаҳои ҳамоҳангшудаи инфрасохторӣ, муқаррар намудани тарифҳои рақобатпазир, соддагардонии расмиёти гумрукӣ, пешгӯишавандагии танзим ва мавҷудияти ҷараёни устувори боркашонӣ зарур аст.
Аз ин рӯ, аҳамияти ҳамоиши Боку на танҳо дар фароҳам овардани майдон барои баррасии масъалаҳои умумии байналмилалӣ, балки дар имконияти додани такони иловагӣ ба ҳамкории амалии давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Қафқози Ҷанубӣ низ ифода меёбад.
Муколамаи сиёсӣ байни Душанбе ва Боку унсури муҳими чунин ҳамкорӣ ба шумор меравад. Рушди минбаъдаи он ба мақсад мувофиқ аст, ки бо самтҳои мушаххаси ҳамкорӣ, аз ҷумла тиҷорат, саноат, кишоварзӣ, энергетика, нақлиёт, технологияҳои рақамӣ, сайёҳӣ ва табодули илмию таълимӣ алоқаманд карда шавад.
Дар баробари ин, муносибатҳои дуҷониба ва формати бисёрҷонибаи МҲТБО вазифаҳои гуногун, вале мукаммалкунандаи ҳамдигарро иҷро мекунанд. Дипломатияи дуҷониба имкон медиҳад, ки пружаҳои мушаххас мавриди баррасии муфассал қарор гиранд, дар ҳоле ки минбари бисёрҷониба ба мувофиқаи равишҳои умумӣ нисбат ба мушкилоти минтақавӣ ва ташаккули муҳити мусоиди сиёсӣ мусоидат менамояд.
Омезиши ин шаклҳои ҳамкорӣ метавонад самаранокии амалии робитаҳои байналмилалиро баланд бардорад.
Дар ин раванд ба рушди ҳамкории нақлиётию логистикӣ таваҷҷуҳи махсус бояд зоҳир шавад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои устувор на танҳо масирҳои эҳтимолӣ, балки асоснокии иқтисодии интиқол, имконҳои техникии инфрасохтор, ҳамоҳангии низомҳои миллии нақлиётӣ ва дурнамои ташаккули ҷараёнҳои мунтазами боркашонӣ низ бояд арзёбӣ гарданд.
Самти дигари ояндадор табодули таҷриба дар соҳаи рақамикунонии хизматрасониҳои давлатӣ, тиҷорати электронӣ ва маъмурикунонии гумрукӣ мебошад. Чунин тадбирҳо метавонанд хароҷоти муомилотро коҳиш дода, шаффофияти муносибатҳои иқтисодиро баланд бардоранд.
Ҳамин тариқ, Боку метавонад ҳамчун майдони муҳими таҳкими муколамаи байни минтақаҳо баррасӣ шавад, ба шарте ки робитаҳои сиёсӣ бо ташаббусҳои иқтисодии дорои дурнамои дарозмуддат пурра гарданд.
4. Амнияти минтақавӣ: Аз эътимоди сиёсӣ то иқдомҳои муштарак
Дар ҷаҳони муосир мафҳуми амният ба таври назаррас васеъ гардидааст. Агар қаблан он асосан бо иқтидори ҳарбӣ, ҳифзи марзҳои давлатӣ ва пешгирии ҳамлаҳои мусаллаҳона алоқаманд дониста мешуд, имрӯз маҷмуи омилҳои ба ҳам вобастаро фаро мегирад.
Ба ин омилҳо амнияти энергетикӣ ва озуқаворӣ, устувории иқлимӣ, вазъи муҳити зист, ҳифзи инфрасохтори иттилоотӣ, амнияти эпидемиологӣ ва қобилияти давлатҳо дар мубориза бо таҳдидҳои фаромиллӣ дохил мешаванд.
Барои Осиёи Марказӣ чунин равиши фарогир аҳамияти махсус дорад, зеро бисёре аз масъалаҳои минтақавиро танҳо бо воситаҳои миллӣ самаранок ҳал кардан имконнопазир аст.
Масалан, дарёҳои фаромарзӣ кишварҳои минтақаро ба низоми ягонаи табиӣ ва хоҷагидорӣ мепайванданд. Истифодаи захираҳои об, рушди гидроэнергетика, талаботи кишоварзӣ ва вазъи экологии ҳавзаҳои дарёҳо ҳамоҳангсозии манфиатҳои давлатҳо ва такя ба маълумоти илмиро тақозо мекунанд.
Ба ҳамин монанд, тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо ва афзоиши хатари офатҳои табиӣ зарурати густариши табодули иттилоот, такмили низомҳои огоҳкунии бармаҳал ва рушди барномаҳои муштараки таҳқиқотиро ба миён меоранд.
Барои Тоҷикистон масъалаҳои об ва иқлим, бо дарназардошти хусусияти кӯҳии қисми зиёди қаламрави кишвар ва нақши пиряхҳо дар ташаккули захираҳои оби Осиёи Марказӣ, аҳамияти махсус доранд.
Аз ин лиҳоз иштирок дар ҳамоишҳои байналмилалӣ метавонад ба густариши ҳамкории илмӣ ва дипломатӣ дар арсаи ҳифзи захираҳои об, мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва истифодаи устувори сармояи табиӣ мусоидат намояд.
Масъалаи таҳдидҳои фаромиллӣ низ муҳим боқӣ мемонад. Шабакаҳои террористӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, қонунигардонии даромадҳои ҷиноятӣ ва ҷинояткории киберӣ аз сарҳадҳои давлатӣ берун рафта, ҳамкории давлатҳоро тақозо мекунанд. Мубориза бо онҳо табодули иттилоот, таҳкими ҳамкории ҳуқуқӣ, омодасозии мутахассисон ва рушди воситаҳои муосири технологиро тақозо менамояд.
Ҳамзамон зарур аст, ки байни талаботи амният ва принтсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, эҳтиром ба соҳибихтиёрии давлатҳо ва ҳифзи ҳуқуқи инсон тавозуни муносиб нигоҳ дошта шавад.
МҲТБО барои баррасии чунин масъалаҳо дар доираи самтҳои гуногуни ҳамкорӣ заминаи ниҳодӣ фароҳам меоварад. Бо вуҷуди ин, форум ҷойгузини мақомоти ҳифзи ҳуқуқи миллӣ, созмонҳои соҳавии байналмилалӣ ва созукорҳои (механизмҳои) амалкунандаи ҳамкории минтақавӣ шуда наметавонад. Вазифаи асосии он, пеш аз ҳама, мусоидат ба муколама, ҳамоҳангсозии равишҳо ва ташаккули эътимод миёни иштирокчиён мебошад.
Дар ин замина рушди ташаббусҳое, ки натиҷаҳои ченшаванда доранд, мувофиқи мақсад аст. Ба онҳо табодули таҷриба дар самти пешгирии офатҳои табиӣ, баланд бардоштани омодагӣ ба ҳолатҳои фавқулода, такмили созукорҳои (механизмҳои) амнияти киберӣ, баргузории чорабиниҳои муштараки экспертӣ ва омодасозии мутахассисон дохил мешаванд.
Чунин равиши амалӣ имкон медиҳад, ки эътимод на танҳо дар сатҳи изҳороти сиёсӣ, балки дар раванди фаъолияти муштараки ниҳодҳои соҳавӣ, муассисаҳои илмӣ ва ҷомеаҳои касбӣ низ таҳким ёбад.
5. Ҷанбаи иқтисодии эътимод ва рушди устувор
Яке аз шартҳои муҳими суботи минтақавӣ вобастагии мутақобилаи иқтисодӣ мебошад, ки ба манфиатҳои муштарак ва қоидаҳои пешгӯишавандаи ҳамкорӣ асос меёбад.
Рушди тиҷорат, ҳамкории сармоягузорӣ ва инфрасохтори нақлиётӣ ба густариши робитаҳои иқтисодии байни давлатҳо мусоидат мекунад. Бо вуҷуди ин, вобастагии мутақобилаи иқтисодӣ набудани низоъҳоро кафолат намедиҳад. Таъсири мусбати он аз сифати ниҳодҳо, одилона тақсим шудани манфиатҳо ва қобилияти тарафҳо дар ҳалли ихтилофҳо тавассути гуфтушунид вобаста мебошад.
Барои давлатҳои Осиёи Марказӣ диверсификатсияи робитаҳои иқтисодии хориҷӣ аҳамияти хос дорад. Афзоиши теъдоди шарикони тиҷоратӣ ва масирҳои нақлиётӣ имкон медиҳад, ки вобастагӣ аз самтҳои алоҳида коҳиш ёфта, устувории интиқоли мол баланд ва барои истеҳсолкунандагони миллӣ имконҳои иловагӣ фароҳам оварда шаванд.
Тоҷикистон барои рушди гидроэнергетика, саноати коркард, кишоварзӣ ва соҳаи сайёҳӣ дорои имконҳои назаррас мебошад. Истифодаи самараноки ин имконҳо ҷалби сармоягузорӣ, дастрасӣ ба технологияҳои муосир, рушди сармояи инсонӣ ва васеъ намудани бозорҳои хориҷиро тақозо менамояд.
Дар доираи ҳамкории осиёӣ пружаҳое аҳамияти махсус доранд, ки самаранокии иқтисодиро бо масъулияти экологӣ ва иҷтимоӣ пайваст мекунанд.
Масалан, рушди энергетикаи барқароршаванда метавонад ба коҳиш додани вобастагӣ аз сӯзишвории истихроҷшаванда ва васеъ гардидани имконҳои энергетикӣ мусоидат намояд. Бо вуҷуди ин, чунин лоиҳаҳо бояд, бо дарназардошти талаботи ҳифзи муҳити зист, устувории молиявӣ, маҳдудияти техникӣ ва манфиатҳои аҳолии маҳаллӣ, амалӣ карда шаванд.
Ба ҳамин монанд, долонҳои нақлиётӣ бояд на танҳо аз рӯи иқтидори гузаронидани бор, балки, бо дарназардошти таъсири экологӣ, сифати хизматрасониҳои логистикӣ ва натиҷаҳои дарозмуддати иқтисодӣ, арзёбӣ гарданд.
Дар ин раванд соҳибкории хурду миёна, корхонаҳои илмию технологӣ, муассисаҳои таълимӣ ва иттиҳодияҳои касбӣ метавонанд нақши муҳим бозанд. Маҳз чунин субъектҳо барои табдил додани мувофиқаҳои байнидавлатӣ ба робитаҳои воқеии иқтисодӣ замина фароҳам меоваранд.
Аз ин рӯ, густариши ҳамкорӣ дар доираи МҲТБО бояд бо ташаккули созукорҳои (механизмҳои) робитаҳои соҳибкорӣ, табодули иттилоот дар бораи имконҳои сармоягузорӣ, дастгирии робитаҳои соҳибкорон ва рушди салоҳиятҳои касбӣ алоқаманд карда шавад.
Ҳамзамон бояд ба назар гирифт, ки пружаҳои мушаххас арзёбии пешакии хавфҳои иқтисодӣ, манбаъҳои маблағгузорӣ, натиҷаҳои пешбинишаванда ва шароити татбиқро талаб мекунанд. Бе чунин ҳисобу таҳлил пуштибонии сиёсӣ на ҳамеша ба натиҷаҳои устувори амалӣ оварда мерасонад.
Аз ин рӯ, меъёри муҳимтарини самаранокии ҳамкории байналмилалии иқтисодӣ бояд таъсири он ба шуғл, ҳосилнокии заҳмат, рушди инфрасохтор ва беҳтар шудани сифати зиндагии аҳолӣ бошад.
6. Дурнамои ҳамкории Тоҷикистону Озарбойҷон дар заминаи МҲТБО
Сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Озарбойҷон имконияти иловагиро барои баррасии дурнамои ҳамкории дуҷониба ва ҳамоҳангсозии авлавиятҳои миллӣ бо вазифаҳои васеътари ҳамкории минтақавӣ фароҳам меоварад.
Якчанд самти ҳамкорӣ ояндадортар ба назар мерасанд.
Якум, ҳамкории тиҷоратию иқтисодӣ. Васеъ намудани тиҷорати мутақобила муайян кардани гурӯҳҳои молии рақобатпазир, рушди робитаҳои соҳибкорӣ, беҳтар намудани табодули иттилоот миёни соҳибкорон ва бартараф кардани монеаҳои маъмуриро дар доираи созукорҳои (механизмҳои) ҳуқуқии амалкунанда тақозо мекунад.
Дуюм, нақлиёт ва логистика. Ҳамкорӣ миёни Осиёи Марказӣ ва Қафқози Ҷанубӣ метавонад имконҳои иловагиро барои баромадан ба бозорҳои хориҷӣ фароҳам созад. Барои ин арзёбии дурнамои ҳамлу нақли бисёрнамудӣ, ҳамоҳангсозии инфрасохтор ва рақамикунонии расмиёти нақлиётӣ зарур аст.
Сеюм, энергетика ва устувории экологӣ. Табодули таҷриба дар соҳаи банақшагирии энергетикӣ, самаранокии истифодаи энергия ва ҷорӣ намудани технологияҳои муосир метавонад заминаи татбиқи лоиҳаҳои мутақобилан судмандро фароҳам оварад. Ҳамзамон фарқияти сохтори энергетикӣ, захираҳои мавҷуда ва стратегияҳои миллии ду кишвар бояд ба назар гирифта шавад.
Чорум, илм, маориф ва ҳамкории фарҳангӣ. Барномаҳои мубодилаи академӣ, таҳқиқоти муштарак, ҳамкории донишгоҳҳо ва курсҳои такмили ихтисос ба ташаккули робитаҳои устувори касбӣ мусоидат мекунанд. Аҳамияти онҳо дар шароити рақамикунонии иқтисод ва афзоиши талабот ба мутахассисони соҳибихтисос махсусан зиёд аст.
Панҷум, сайёҳӣ ва робитаҳои гуманитарӣ. Рушди хатсайрҳои сайёҳӣ, ҳамкорӣ дар соҳаи иттилоот ва тавсеаи робитаҳои фарҳангӣ метавонанд ба таҳкими ҳамдигарфаҳмии мардумон ва фароҳам овардани имконҳои иловагӣ барои соҳибкории хурд мусоидат намоянд.
Татбиқи ин самтҳо муносибати низомнокро тақозо мекунад. Муайян намудани пружаҳои афзалиятнок, ниҳодҳои масъул, муҳлати иҷро, манбаъҳои маблағгузорӣ ва меъёрҳои арзёбии натиҷаҳо зарур мебошад.
Мониторинги мунтазами мувофиқаҳои бадастомада низ нақши муҳим дорад. Он имкон медиҳад, ки монеаҳо сари вақт ошкор карда шуда, нақшаҳо ислоҳ гарданд ва ҳамкорӣ ҳангоми тағйир ёфтани вазъи иқтисодии беруна пайдарпай идома ёбад.
Ҳамзамон ҳамаи самтҳои муносибатҳои дуҷонибаро набояд ба таври худкор ба рӯзномаи МҲТБО нисбат дод. Ин форум заминаи васеътари муколамаи минтақавиро фароҳам меоварад, дар ҳоле ки татбиқи лоиҳаҳои мушаххас бояд ба созишномаҳои дахлдори байнидавлатӣ, барномаҳои миллӣ ва қарорҳои ниҳодҳои соҳавӣ такя кунад.
Ҳамин тариқ, ҳамоҳангсозии созукорҳои (механизмҳои) дуҷониба бо дипломатияи бисёрҷониба метавонад ба рушди пайгиронаи муносибатҳои Тоҷикистону Озарбойҷон мусоидат намояд.
7. Аз эъломияҳои дипломатӣ ба натиҷаҳои мушаххас
Яке аз масъалаҳои марказии дипломатияи бисёрҷонибаи муосир таносуби байни эъломияҳои сиёсӣ ва татбиқи амалии онҳо мебошад.
Ҳамоишҳои байналмилалӣ вазифаи муҳимро иҷро мекунанд: онҳо ба сарони давлатҳо имкон медиҳанд, ки масъалаҳои стратегиро баррасӣ намоянд, самтҳои умумии ҳамкориро мувофиқа созанд ва роҳҳои минбаъдаи ҳамкории мутақобиларо муайян кунанд. Аммо ба даст овардани натиҷаҳои устувор фаъолияти минбаъдаи ниҳодӣ ва ташкилии пайгиронаро тақозо менамояд.
Дар мавриди МҲТБО якчанд равишро ҷиҳати баланд бардоштани самаранокии амалии ҳамкорӣ мувофиқи мақсад донистан мумкин аст.
Равиши аввал ба рушди дипломатияи лоиҳавӣ алоқаманд мебошад. Ба ҷойи маҳдуд шудан бо баррасии умумии мушкилот, иштирокчиён бояд то ҳадди имкон ташаббусҳои мушаххасеро таҳия намоянд, ки дорои ҳадафҳо, муҳлатҳо ва созукорҳои (механизмҳои) муайяни татбиқ бошанд.
Равиши дуюм таҳкими ҷанбаи коршиносиро дар бар мегирад. Омода намудани маводи таҳлилӣ, баргузории конфронсҳои илмӣ ва табодули маълумоти таҳқиқотӣ барои қабули қарорҳо дар асоси иттилооти мукаммал мусоидат менамоянд.
Равиши сеюм рушди ҳамкории байниидоравиро пешбинӣ мекунад. Мувофиқаҳои сиёсӣ бояд бо фаъолияти ҳамоҳангшудаи вазорату идораҳо, муассисаҳои илмӣ ва сохторҳои соҳибкорӣ тақвият дода шаванд.
Равиши чорум истифодаи нишондиҳандаҳои воқеии самаранокиро дар бар мегирад. Вобаста ба хусусияти лоиҳа, чунин нишондиҳандаҳо метавонанд ҳаҷми тиҷорати мутақобила, шумораи ташаббусҳои муштараки татбиқшуда, коҳиш ёфтани вақти анҷоми расмиёти нақлиётӣ, фарогирии барномаҳои омодасозии касбӣ ё баланд гардидани сатҳи омодагӣ ба ҳолатҳои фавқулода бошанд.
Равиши панҷум таъмини пайдарпайии ташаббусҳои байналмилалиро дар назар дорад. Пешниҳоди мунтазами ҳисобот оид ба ҷараёни иҷрои мувофиқаҳо ва баррасии мушкилоти мавҷуда имкон медиҳад, ки фаъолияти муштарак дар фосилаи байни саммитҳо низ идома ёбад.
Барои Тоҷикистон иштирок дар чунин равандҳо имконият фароҳам меорад, ки кишвар на танҳо манфиатҳои миллии худро ифода намояд, балки дар ташаккули рӯзномаи амалии ҳамкории минтақавӣ низ саҳм бигирад.
Аз ҷумла таҷрибаи кишвар дар соҳаи гидроэнергетика, захираҳои об, экосистемаҳои кӯҳӣ ва пешгирии хавфҳои табиӣ метавонад барои табодули таҷрибаи байналмилалии коршиносӣ дорои аҳамият бошад. Бо вуҷуди ин, ташаббусҳои мушаххас бояд, бо дарназардошти ниёзҳои воқеии шарикон, захираҳои дастрас ва имконҳои таъминоти ниҳодӣ, таҳия карда шаванд.
Ҳамчунин бояд ба назар гирифт, ки рушди устувори созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷониба аз омодагии иштирокчиён ба эҳтироми гуногунрангии манфиатҳои миллӣ вобаста мебошад. Ҳамкории самаранок мувофиқати пурраи мавқеъҳои сиёсиро талаб намекунад, вале мавҷудияти қоидаҳои умумии ҳамкорӣ, эҳтироми мутақобила ва омодагӣ ба ҷустуҷӯи роҳҳои қобили қабулро зарур мегардонад.
Маҳз дар ҳамин хусусият иқтидори дарозмуддати МҲТБО ҳамчун минбари муколамаи умумии осиёӣ ифода меёбад.
Хулоса
Сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба шаҳри Боку ҷиҳати иштирок дар Саммити VII Машварати ҳамкорӣ ва тадбирҳои боварӣ дар Осиё бояд дар заминаи густариши ҳамкории дипломатии бисёрҷониба ва ҷустуҷӯи созукорҳои (механизмҳои) устувори ҳамкории минтақавӣ баррасӣ карда шавад.
Аҳамияти ин рӯйдодро чанд омили ба ҳам алоқаманд муайян менамоянд.
Аввалан, иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар саммит имконият фароҳам меорад, ки масъалаҳои мубрами амнияти осиёӣ, таҳкими эътимоди сиёсӣ ва тавсеаи ҳамкории байналмилалӣ баррасӣ гарданд. Барои давлате, ки ба суботи муҳити минтақавӣ манфиатдор аст, чунин созукорҳо (механизмҳо) воситаи муҳими фаъолияти дипломатӣ маҳсуб меёбанд.
Дуюм, баргузории саммит дар Боку аҳамияти робитаҳои байни Осиёи Марказӣ ва Қафқози Ҷанубиро таъкид менамояд. Мавқеи ҷуғрофии Озарбойҷон барои рушди робитаҳои нақлиётӣ, тиҷоратӣ ва иқтисодӣ замина фароҳам меоварад, ҳарчанд татбиқи амалии ин имконҳо ҳалли мушкилоти мушаххаси инфрасохторӣ ва ташкилиро тақозо мекунад.
Сеюм, амнияти минтақавии муосир наметавонад танҳо бо ҷанбаи ҳарбию сиёсӣ маҳдуд карда шавад. Захираҳои об, тағйирёбии иқлим, энергетика, таъмини амнияти озуқаворӣ, таҳдидҳои киберӣ ва ҷинояткории фаромиллӣ муносибати фарогирро талаб мекунанд, ки ба ҳамкории давлатҳо ва истифодаи донишҳои илмӣ асос ёфта бошад.
Чорум, рушди минбаъдаи МҲТБО таҳкими созукорҳои (механизмҳои) ниҳодӣ, баланд бардоштани самаранокии тадбирҳои боварӣ ва тавсеаи муҳтавои амалии ҳамкории бисёрҷонибаро тақозо менамояд. Иқтидори ин форум ба он вобаста хоҳад буд, ки иштирокчиён то чӣ андоза метавонанд мувофиқаҳои умумиро ба иқдомҳои мушаххас табдил диҳанд.
Панҷум, ҳамкории Тоҷикистону Озарбойҷон дар соҳаҳои тиҷорат, нақлиёт, энергетика, илм, маориф ва фарҳанг дорои дурнамои рушд мебошад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои устувор муайян намудани пружаҳои афзалиятнок, мувофиқа кардани созукорҳои (механизмҳои) татбиқ ва арзёбии мунтазами натиҷаҳо зарур аст.
Дар маҷмуъ, Саммити VII МҲТБО дар Боку имконияти муҳим барои идомаи муколамаи умумии осиёӣ дар шароити афзоиши вобастагии мутақобилаи давлатҳо ба шумор меравад. Аҳамияти онро на танҳо аз рӯи натиҷаҳои мулоқотҳои сиёсӣ, балки аз рӯи саҳми қарорҳои қабулшуда дар таҳкими эътимод, рушди робитаҳои иқтисодӣ ва баланд бардоштани устувории низомҳои минтақавӣ арзёбӣ кардан зарур аст.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон иштирок дар ин раванд бо вазифаҳои нигоҳ доштани муносибатҳои созандаи байналмилалӣ, густариши ҳамкорӣ бо шарикони осиёӣ ва пешбурди масъалаҳои рушди устувор иртибот дорад. Арзиши амалии дипломатия, пеш аз ҳама, дар қобилияти он барои фароҳам овардани шароити мусоиди ҳамкории осоишта, пешгирии хатарҳо ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум зоҳир мегардад.
Маҳз, аз ҳамин нигоҳ, таҳкими минбаъдаи созукорҳои (механизмҳои) эътимод, рушди муколамаи коршиносӣ ва татбиқи пайгиронаи ташаббусҳои муштарак бояд ҳамчун самтҳои муҳими такмили дипломатияи муосири осиёӣ баррасӣ шаванд.
САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,
мудири шуъбаи ИДМ-и
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,
мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон,
доктори илмҳои таърих
Рӯйхати сарчашмаҳои истифодашуда
1. Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон «Ховар». Сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Озарбойҷон. 14 октябри соли 2026. URL: https://khovar.tj/rus/2026/10/rabochij-vizit-prezidenta-respubliki-tadzhikistan-emomali-rahmona-v-azerbajdzhanskuyu-respubliku-2/
2. Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia (CICA). Seventh Summit of CICA. 15 October 2026, Baku, Republic of Azerbaijan. URL: https://s-cica.org/index.php?id=3156&t=forthcoming_events&view=page
3. Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia (CICA). About CICA: objectives, principles, institutional structure and priority areas of cooperation. URL: https://www.s-cica.org/?t=about&view=page
4. Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia (CICA). History of CICA: timeline of activities, 1992–2022. URL: https://www.s-cica.org/?t=history&view=page
5. AZERTAC. President of Tajikistan arrives in Azerbaijan. 14 October 2026. URL: https://azertag.az/en/xeber/president_of_tajikistan_arrives_in_azerbaijan-4462080
