(ба истиқболи ба 35- умин солгарди Истиқлоли давлатии
Ҷумҳурии Тоҷикистон)
Муқаддима. Эълони Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои таърихи навини халқи тоҷик ба ҳисоб меравад. Давлатдории муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон натиҷаи як раванди мураккаб ва тӯлонии таърихӣ мебошад, ки дар он унсурҳои анъанаҳои қадимаи давлатдорӣ ва ҳуқуқ, таҷрибаи давлатҳои гуногуни таърихии Осиёи Марказӣ ва ниҳодҳои муосири давлати соҳибихтиёр ба ҳам омезиш ёфтаанд. Ташаккули фарҳанги сиёсӣ, низоми идоракунии давлатӣ ва тасаввурот оид ба ҳокимияти оммавӣ дар тӯли асрҳо, дар заминаи рушди тамаддунҳое сурат гирифтааст, ки бо таърихи Эрони бостон ва Осиёи Марказӣ иртиботи зич доранд.
Решаҳои таърихии давлатдории тоҷикон бо чунин давлатҳои қадим, аз қабили Бохтар, Суғд ва Хоразм, инчунин бо иттиҳодияҳои бузурги сиёсии аҳди қадим ва асрҳои миёна – давлатҳои Ҳахоманишиён, Сосониён ва давлати Сомониён алоқаманд мебошанд. Ин давлатҳо дар рушди низоми идоракунии давлатӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ, ташаккули ҳокимияти оммавӣ ва рушди фазои фарҳангии минтақа саҳми назаррас гузоштаанд.
Дар хотираи таърихии халқи тоҷик давлати Сомониён (асрҳои IX–X) мавқеи махсусро ишғол менамояд. Маҳз дар ин давра як давлати пуриқтидор ташаккул ёфт, ки марҳилаи муҳими рушди фарҳанг, илму маърифат ва давлатдории форсиву тоҷикӣ гардид. Дар ҳамин замон ниҳодҳои давлатӣ такмил ёфта, мавқеи забони форсиву тоҷикӣ таҳким пайдо кард ва муҳити фарҳангиву илмие ба вуҷуд омад, ки ба ҷаҳон донишмандону мутафаккирони барҷастаро тақдим намуд.
Бо вуҷуди ин, равандҳои минбаъдаи таърихӣ, аз ҷумла истилои муғул, ивазшавии сулолаҳои сиёсӣ, шомил гардидани қисми зиёди минтақа ба ҳайати Империяи Россия ва баъдан татбиқи сиёсати миллӣ-ҳудудии Иттиҳоди Шӯравӣ боиси тағйир ёфтани шаклҳои давлатдорӣ ва дигаргун шудани ниҳодҳои анъанавии сиёсӣ гардиданд.
Аз даст рафтан ва эҳёи давлатдорӣ: роҳи таърихӣ ба сӯи истиқлол. Пас аз фурӯпошии давлати Сомониён таърихи сиёсии минтақа ба марҳилаи нави рушд ворид гардид, ки бо ивазшавии сулолаҳои ҳукмрон, тағйир ёфтани марказҳои сиёсӣ ва дигаргуншавии шаклҳои ташкили давлатдорӣ тавсиф меёфт. Истилои муғул, ҳукмронии минбаъдаи сулолаҳои гуногун ва баъдтар шомил гардидани қисми зиёди Осиёи Марказӣ ба ҳайати Империяи Россия ба рушди ниҳодҳои анъанавии давлатдорӣ таъсири назаррас расониданд.
Дар ибтидои асри XX равандҳои сиёсӣ боиси ворид гардидани минтақа ба низоми давлатии шӯравӣ шуданд. Марзбандии миллӣ-ҳудудии соли 1924 сарҳадҳои нави маъмуриро муайян намуда, барои ташаккули давлатдории ояндаи Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ, замина гузошт. Дар давраи шӯравӣ сохторҳои муосири идоракунии давлатӣ ташаккул ёфта, соҳаҳои маориф, саноат ва ниҳодҳои иҷтимоӣ рушд карданд. Аммо, соҳибихтиёрии давлатии ҷумҳурӣ дар доираи низоми иттифоқӣ маҳдуд боқӣ монд.
Эълони Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 оғози марҳилаи сифатан нави рушди давлатдорӣ гардид. Истиқлолият барои ташаккули мустақилонаи низоми сиёсӣ, ниҳодҳои конститутсионӣ ва муайян намудани самтҳои сиёсати хориҷии давлат имконият фароҳам овард. Бо вуҷуди ин, раванди ташаккули давлати соҳибихтиёр бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ ҳамроҳ буд.
Озмоиши вазнинтарини ин давра ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 гардид, ки ба суботи сиёсӣ, ваҳдати миллӣ ва тамомияти арзии давлат хатари ҷиддӣ эҷод намуд. Дар чунин шароит вазифаҳои аввалиндараҷа қатъи муқовимати мусаллаҳона, барқарор намудани ризоияти миллӣ ва ташаккули низоми устувори ҳокимияти давлатӣ буданд.
Маҳз дар ҳамин марҳила ташаккули механизмҳои сиёсие аҳамияти калидӣ пайдо кард, ки тавонистанд ҳифзи давлатдорӣ, таҳкими истиқлолият ва фароҳам овардани заминаҳои устуворро барои рушди минбаъдаи Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмин намоянд.
Нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар таҳким ва ҳифзи истиқлолияти давлатӣ. Дар эҳё, таҳким ва ҳифзи давлатдории миллӣ нақши ҳалкунанда ба Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тааллуқ дорад.
Дар марҳилаи ниҳоят ҳассоси таърихи навини Тоҷикистон маҳз Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (ноябри соли 1992) ва интихоби Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Сарвари давлат нуқтаи гардиши сарнавишти давлат ва миллат гардид. Роҳбарии сиёсӣ ва иродаи қавии ӯ ба омили асосии хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ, барқарор намудани сулҳу субот ва расидан ба ваҳдати миллӣ табдил ёфт.
Натиҷаи қариб 4 соли музокироти сулҳ ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва гардид. Ин санади таърихӣ, тавре ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд: «воқеан барои мо оғози ҳамдигарфаҳмӣ ва ваҳдат, фароҳам омадани шароит барои зиндагии осоиштаи халқи тоҷик гардид. Созишномаи умумӣ ... ҳуҷҷатест, ки наҷоти миллат ва давлатро таҷассум мекунад» (Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба муносибати Рӯзи Ваҳдати миллӣ, 28 июни соли 2019).
Пас аз барқарор гардидани сулҳ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон тамоми саъю кӯшиши худро ба бунёди ниҳодҳои муосири давлатдорӣ равона намуданд. Гузариш ба шакли идоракунии президентӣ дар соли 1994 ҳамчун интихоби сарнавиштсоз барои рушди устувори кишвар аҳамияти муҳим дошт. Зери роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Артиши миллӣ ва Қӯшунҳои сарҳадӣ таъсис дода шуда, рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардиданд ва асосҳои сохтори конститутсионии давлат ташаккул ёфтанд.
Сиёсати давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таҳкими ваҳдати ҷомеа, муттаҳид сохтани шаҳрвандон дар атрофи ғояи миллат ва давлатдории ягонаи тоҷикон, таҳкими арзишҳои миллӣ ва ҳифзи манфиатҳои давлатӣ равона гардида, барои бартараф намудани ихтилофҳои сиёсӣ ва минтақавӣ, таҳкими суботи сиёсӣ ва рушди устувори Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи боэътимод фароҳам овард.
Аз ин рӯ, нақши калидии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, пеш аз ҳама, дар ҳифзи давлатдории тоҷикон, таъмини бақои давлат ва фароҳам овардани заминаи устувор барои рушди минбаъдаи давлатдории миллӣ ифода меёбад. Фаъолияти сиёсии ӯ идомаи мантиқии анъанаҳои таърихии давлатдории тоҷикон буда, ба эҳёи арзишҳои миллӣ, таҳкими соҳибихтиёрии давлатӣ ва бунёди давлати муосири тоҷикон равона гардидааст.
Хотираи таърихӣ ҳамчун омили ташаккули давлатдории муосир. Яке аз самтҳои муҳими рушди давлатдории муосири Тоҷикистон такя ба хотираи таърихӣ ҳамчун омили ташаккули ҳувияти миллӣ ва таҳкими ваҳдати ҷомеа мебошад. Дар ин замина мероси таърихӣ на танҳо ҳамчун объекти омӯзиши гузашта, балки ҳамчун ҷузъи муҳими сиёсати фарҳангӣ ва давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзёбӣ мегардад.
Муроҷиат ба мероси давлатҳои Ҳахоманишиён, Сосониён ва Сомониён ба дарки давлатдорӣ ҳамчун раванди муттасил ва бисёрасраи таърихӣ асос ёфтааст, ки рушди ниҳодҳои сиёсӣ, андешаҳои ҳуқуқӣ ва арзишҳои фарҳангиро дар бар мегирад. Чунин равиш имкон медиҳад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол дар заминаи анъанаҳои ғании таърихии давлатдорӣ ва тамаддуни Осиёи Марказӣ арзёбӣ гардад.
Дар ин низом мероси давлати Сомониён мавқеи махсусро ишғол менамояд. Давраи Сомониён ҳамчун марҳилаи муҳими рушди давлатдорӣ эътироф гардида, маҳз дар ҳамин давра забон, адабиёт, илму маориф ва фарҳанги идоракунии давлатӣ ба сатҳи баланди рушд расиданд. Тарғиб ва омӯзиши ин мероси гаронбаҳо ба яке аз самтҳои муҳими таҳкими хотираи таърихӣ, худшиносии миллӣ ва ҳифзи ҳувияти фарҳангии ҷомеаи тоҷик табдил ёфтааст.
Сиёсати муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти ҳифзи хотираи таърихӣ, эҳёи мероси таърихию фарҳангӣ, рушди таҳқиқоти илмҳои гуманитарӣ, дастгирии лоиҳаҳои илмӣ ва муаррифии саҳми олимон, адибон, мутафаккирон ва дигар намояндагони барҷастаи фарҳанги тоҷикро дар рушди тамаддуни ҷаҳонӣ дар бар мегирад.
Дар шароити давлати муосир хотираи таърихӣ на танҳо аҳамияти фарҳангӣ, балки нақши муҳими иҷтимоӣ ва муттаҳидкунанда низ дорад. Он ба таҳкими тасаввурот оид ба пайвастагии таърихии давлатдорӣ, тақвияти ҳисси мансубият ба давлати ягона, боло бурдани масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими ваҳдати миллӣ мусоидат менамояд.
Ҳамин тариқ, хотираи таърихӣ яке аз омилҳои муҳими ташаккули давлатдории муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, ҳамчун воситаи пайвастани мероси ғании таърихию фарҳангии миллат бо вазифаҳои рушди давлати соҳибихтиёр дар асри XXI хизмат менамояд.
Фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун идомаи вазифаи таърихӣ ва гуманитарии давлат. Давлатдории муосир на танҳо дар қобилияти таъмини суботи дохилӣ ва рушди институтҳои миллӣ зоҳир мегардад, балки инчунин дар иштироки фаъоли давлат дар ҳалли мушкилоти байналмилалӣ низ ифода меёбад. Хусусияти фаъолияти байналмилалии муосири Тоҷикистон пешниҳоди ташаббусҳо на танҳо марбут ба манфиатҳои миллӣ, балки инчунин ба ҳалли мушкилоти глобалӣ мебошад. Дар байни ин самтҳо ҷои хосро масъалаҳои захираҳои об, тағйирёбии иқлим, рушди устувор, таҳкими сулҳ ва ҳамкории байналмилалӣ ишғол мекунанд.
Яке аз самтҳои муҳимтарини фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дипломатияи обӣ гардидааст. Хусусиятҳои ҷуғрофии кишвар, мавҷудияти захираҳои назарраси оби тоза ва нақши экосистемаҳои кӯҳии Осиёи Марказӣ мавқеи фаъоли давлатро дар масъалаҳои истифодаи оқилона ва ҳифзи об муайян кардааст. Аз ибтидои асри XXI бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон Ассамблеяи Генералии Созмони Милали Муттаҳид як қатор қатъномаҳои муҳимро оид ба рушди ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи захираҳои обӣ ва рушди устувор қабул намуд.
Ин ташаббусҳо кӯшиши Ҷумҳурии Тоҷикистонро оид ба ҷалби диққати ҷомеаи байналмилалӣ ба алоқамандии амнияти обӣ, тағйирёбии иқлим ва рушди устувор инъикос мекунанд. Аз соли 2018 механизми муҳими ҳамкории байналмилалӣ «Раванди оби Душанбе» гардидааст, ки намояндагони давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, ҷомеаи илмӣ ва ҷомеаи шаҳрвандиро барои таҳияи қарорҳои муштарак дар соҳаи идоракунии захираҳои обӣ муттаҳид месозад. Масъалаҳои об ва иқлим барои Тоҷикистон на танҳо аҳамияти иқтисодӣ ва экологӣ, балки он чунин ченаки таърихию фарҳангиро низ доранд. Дар давоми асрҳо рушди тамаддунҳои Осиёи Марказӣ бо истифодаи самараноки захираҳои обӣ, рушди обёрӣ ва ҳамкории оқилонаи инсон бо муҳити табиӣ зич алоқаманд буд. Ба ин тартиб, дипломатияи обии муосири Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон ҳамчун идомаи анъанаи таърихии муносибати масъулиятшиносона ба захираҳои табиӣ ва дар айни замон ҳамчун саҳми давлат дар ҳалли вазифаҳои глобалии асри XXI баррасӣ намуд.
Дигар самти муҳими фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбурди ғояҳои фарҳанги ҳуқуқӣ, маориф ва баланд бардоштани саводнокии ҳуқуқии аҳолӣ мебошад. Ташаббуси Тоҷикистон оид ба эълон намудани соли 2027 ҳамчун Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ кӯшиши давлатро оид ба таъкид кардани аҳамияти донишҳо дар бораи ҳуқуқ, қонуният ва масъулияти шаҳрвандон дар ҷомеаи муосир инъикос мекунад. Ин ташаббус бо фаҳмиши васеътари ҳуқуқ ҳамчун асоси рушди устувор, адолати иҷтимоӣ ва идоракунии самараноки давлатӣ алоқаманд аст. Ташаккули фарҳанги ҳуқуқӣ ҳамчун шарти муҳими мустаҳкамгардонии институтҳои давлат ва таъмини эҳтиром ба ҳуқуқу озодиҳои инсон баррасӣ мешавад. Дар доираи самти гуманитарӣ диққати хос ба мероси таърихии тамаддунҳои қадим равона карда мешавад. Дар ин замина, таваҷуҳ ба Устувонаи Куруши Кабир аҳаммияти махсус дорад, ки дар доираҳои илмӣ ва фарҳангии муосир ҳамчун ёдгории муҳими таърихи тасаввурот дар бораи муносибатҳои байни ҳокимият, ҷомеа ва гуногунрангии фарҳангӣ баррасӣ мешавад. Муроҷиат ба чунин манбаҳои таърихӣ имкон медиҳад, ки алоқамандии мероси гузашта ва принсипҳои муосири ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳамкории гуманитарӣ ва эҳтиром ба шаъну шарафи инсон нишон дода шавад.
Ҷои хосро дар фаъолияти сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбурди ғояи сулҳи дарозмуддат ва амнияти байналмилалӣ ишғол мекунад. Пешниҳод оид ба эълон намудани солҳои 2027–2036 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда ба рушди ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи пешгирии низоъҳо, мустаҳкамгардонии эътимод ва ташаккули фарҳанги сулҳ равона шудааст. Ин ташаббус ба он фаҳмиш асос ёфтааст, ки таъмини сулҳ на танҳо вазифаи насли муосир, балки инчунин ӯҳдадории он дар назди наслҳои оянда мебошад. Чунин муносибат ба консепсияҳои муосири рушди устувор ва принсипи масъулияти байнинаслӣ мувофиқат мекунад. Таҷрибаи худи Тоҷикистон, ки роҳро аз низои дохилӣ то ризояти миллӣ тай кардааст, ба ин ташаббус аҳамияти хоси амалӣ мебахшад. Сулҳ на танҳо ҳамчун набудани муқовимати мусаллаҳона, балки ҳамчун натиҷаи рушди институтҳои муколама, эътимоди мутақобила ва танзими ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятӣ баррасӣ мешавад. Нақши муҳимро дар ташаккули арзишҳои инсонгароёнаи минтақа мероси намояндагони барҷастаи фарҳанги форсу тоҷик - Ҷалолиддини Румӣ, Саъдӣ, Ҳофиз ва дигар мутафаккирон мебозанд, ки дар осори онҳо ғояҳои адолат, таҳаммулпазирӣ, эҳтиром ба инсон ва ҳамзистии осоишта рушд ёфтаанд. Ба ин тартиб, ташаббусҳои байналмилалии муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон таркиби таҷрибаи миллӣ, хотираи таърихӣ ва кӯшиши саҳмгузорӣ дар ҳалли мушкилоти глобалиро дар бар мегиранд.
Тарғиби мероси илмӣ: аз Абӯалӣ ибни Сино то лоиҳаҳои муосири байналмилалӣ. Яке аз самтҳои сиёсати гуманитарии Тоҷикистони муосир ҳифз ва тарғиби мероси илмии мутафаккирони барҷастаи гузашта мебошад. Ҷои хосро мероси Абӯалӣ ибни Сино ишғол мекунад, ки осори ӯ дар соҳаи тиб, фалсафа ва илмҳои табиатшиносӣ ба рушди илми ҷаҳонӣ таъсири назаррас расонидааст. Мероси Ибни Сино ҳамчун як қисми моликияти умумии инсоният ва намунаи алоқамандии илм, маориф ва арзишҳои гуманистӣ баррасӣ мешавад. Таъсиси механизмҳои байналмилалии дастгирии таҳқиқоти илмӣ ва таъсиси ҷоизаи ба номи Абӯалӣ ибни Сино дар соҳаи тиб ба ҳавасмандгардонии олимони муосир ва рушди ҳамкории илмии байналмилалӣ равона шудааст. Муроҷиат ба мероси Ибни Сино, Умари Хайём ва дигар мутафаккирон аҳамияти донишро ҳамчун асоси рушди ҷомеа таъкид мекунад. Алоқамандии таҷрибаи таърихӣ ва вазифаҳои муосири давлат оид ба рушди илм, маориф ва инноватсия маҳз дар ҳамин зоҳир мегардад. Аз ин рӯ, фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо амалияи дипломатӣ, балки шакли татбиқи ҳувияти таърихию фарҳангии давлатро низ ифода мекунад, ки ба арзишҳои дониш, сулҳ, ҳуқуқ ва ҳамкорӣ асос ёфтааст.
Хулоса. Давлатдории муосири Тоҷикистон натиҷаи рушди дарозмуддати таърихию ҳуқуқӣ мебошад, ки дар он мероси анъанаи бисёрасраи давлатию сиёсӣ, равандҳои созандагии институтсионалии давраи истиқлолият ва иштироки фаъоли давлат дар муносибатҳои муосири байналмилалӣ таҷассум ёфтаанд. Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 1991 эълон гардид, на танҳо натиҷаи равандҳои сиёсии охири асри XX, балки марҳилаи нави рушди давлатдории миллӣ низ гардид. Он имконияти ташаккули низоми мустақили ҳокимияти оммавӣ, рушди сохти конститутсионӣ ва иштироки пурраи кишварро дар муносибатҳои байналмилалӣ кушод. Яке аз омилҳои муҳимтарини ҳифз ва таҳкими пояҳои истиқлолият расидан ба ризояти миллӣ пас аз давраи низои шаҳрвандӣ гардид.
Унсури муҳими давлатдории муосир инчунин муроҷиат ба хотираи таърихӣ мебошад. Мероси Ҳахоманишиён, Сосониён ва Сомониён ҳамчун як қисми таҷрибаи фарҳангию таърихӣ баррасӣ мешавад, ки ба ташаккули ҳувияти миллӣ ва дарки бефосилагии рушди давлатдорӣ мусоидат мекунад. Дар айни замон Тоҷикистони муосир сиёсати фаъоли байналмилалиро амалӣ месозад, ки ба ҳалли мушкилоти глобалӣ равона шудааст. Ташаббусҳо дар соҳаи дипломатияи обӣ, рушди устувор, маърифати ҳуқуқӣ, мустаҳкамгардонии сулҳ ва ҳамкории илмӣ кӯшиши давлатро оид ба иштирок дар ташаккули рӯзномаи байналмилалӣ ва саҳмгузорӣ дар ҳалли вазифаҳои умумибашарӣ нишон медиҳанд. Ҳамин тариқ, давлатдории муосири Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон ҳамчун низоми мураккабе баррасӣ намуд, ки пайвастагии таърихӣ, рушди миллӣ ва масъулияти байналмилалиро муттаҳид месозад.
Пайвастагии таърихӣ ва масъулияти миллӣ асосҳои муҳимтарини давлатдории муосири тоҷик мебошанд, ки имкон додаанд Тоҷикистони мустақил ҳамчун иштирокчии фаъоли равандҳои минтақавӣ ва глобалии асри XXI шинохта шавад.
МАҲМАДУЛЛОЗОДА Нурулло Раҳматулло
муовини директор оид ба илм ва таълими
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,
доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ
