Дар мақола аҳамияти Конститутсияи амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди минбаъдаи давлатдории миллии муосири тоҷикон баррасӣ мегардад. Ба мақоми конститутсионии забони тоҷикӣ, масъалаҳои ҳифзи мероси фарҳангӣ, таъмини ҳуқуқҳои ақаллиятҳои миллӣ ва ташаккули ниҳодҳои устувори давлатӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда мешавад. Меъёрҳои конститутсионӣ, бо дарназардошти шароити таърихии ба даст овардани Истиқлол, хусусиятҳои таркиби миллии аҳолӣ ва вазифаҳои муосири давлатсозӣ, таҳлил карда мешаванд. Дар мақола инчунин баррасии натиҷаҳои амалии татбиқи муқаррароти конститутсионӣ, мушкилоти мавҷуда ва дурнамои такмили сиёсати забонӣ ва фарҳангӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Муроҷиат ба таҷрибаи Озарбойҷон, Арманистон ва Гурҷистон имкон медиҳад, ки равишҳои умумии ҳифзи ҳувияти миллӣ ва нигоҳдории гуногунрангии фарҳангӣ дар давлатҳои дорои анъанаи ташаккулёфтаи таърихию фарҳангӣ муайян карда шаванд.

*****

Давлатдории муосири тоҷикон дар шароити дигаргуниҳои мураккаби таърихӣ ташаккул ёфт, ки бо пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ, ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ ва зарурати таъсиси низоми мустақили сиёсӣ ва ҳуқуқӣ иртибот доштанд. Эълон гардидани Истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моҳи сентябри соли 1991 марҳалаи наверо дар таърихи кишвар оғоз бахшид. Дар назди ҷомеа ва давлат вазифаҳои таҳкими соҳибихтиёрӣ, ташаккули ниҳодҳои миллии ҳокимият, муайян намудани самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, инчунин ҳифзи мероси таърихию фарҳангии мардуми тоҷик қарор гирифтанд.

Дар чунин шароит қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 аҳамияти махсус пайдо кард. Қонуни асосӣ заминаҳои ҳуқуқии ташкили давлатро гузошт, ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрвандро муқаррар намуд, принтсипҳои фаъолияти мақомоти ҳокимиятро муайян кард ва самтҳои муҳимтарини рушди минбаъдаи ҷомеаро мушаххас сохт. Тағйиру иловаҳои минбаъдаи конститутсионӣ, ки солҳои 1999, 2003 ва 2016 ворид карда шуданд, дигаргуниҳои сиёсӣ ва ниҳодии дар кишвар баамаломадаро инъикос менамуданд.

Аҳамияти Конститутсия танҳо бо танзими фаъолияти мақомоти давлатӣ маҳдуд намегардад. Он дорои мазмуни фарохтари ҷамъиятию сиёсӣ мебошад, зеро асосҳои ҳамкории давлат ва ҷомеаро муқаррар намуда, шароити ҳуқуқии ҳифзи асолати миллиро муайян мекунад ва ба эҷоди фазои ягонаи шаҳрвандӣ мусоидат менамояд. Барои Тоҷикистон, ки дар он хотираи таърихӣ, забон ва анъанаҳои фарҳангӣ дар шуури ҷамъиятӣ нақши муҳим доранд, ин муқаррарот аҳамияти хосса касб мекунанд.

Давлатдории миллии тоҷикон натиҷаи рушди тӯлонии таърихӣ мебошад, ки дар ҷараёни он забон, адабиёт, анъанаҳои фарҳангӣ ва тасаввуроту дидгоҳ дар бораи умумияти таърихии халқ ташаккул ёфтаанд. Пас аз ба даст овардани Истиқлол зарурати ба таври ҳамоҳанг пайвастани ин мерос бо принтсипҳои муосири сохтори давлат ба миён омад. Ҳамзамон таҳкими давлатдории миллӣ на танҳо ҳифзи хусусиятҳои фарҳангии миллати бумӣ, балки фароҳам овардани шароит барои иштироки комилҳуқуқи ҳамаи шаҳрвандон дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсии кишварро низ дар назар дорад.

Яке аз муҳимтарин муқаррароти конститутсионӣ дар ин самт моддаи 2 мебошад, ки забони тоҷикиро ба сифати забони давлатӣ муқаррар менамояд. Мутобиқи ин модда, забони русӣ забони муоширати байни миллатҳо эътироф гардида, ба ҳамаи миллатҳо ва халқиятҳое, ки дар ҳудуди ҷумҳурӣ зиндагӣ мекунанд, ҳуқуқи озодона истифода бурдани забони модариашон дода мешавад. Чунин маҷмуи муқаррарот талоши муқаррар намудани асоси миллии ҳувияти давлатиро инъикос намуда, ҳамзамон кафолатҳои ҳуқуқии гуногунрангии фарҳангиро нигоҳ медорад.

Мақоми забони давлатӣ барои фаъолияти мақомоти ҳокимият, рушди низоми маориф, таҳияи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ва васеъ намудани фазои миллии иттилоотӣ аҳамияти усулӣ дорад. Забони тоҷикӣ на танҳо воситаи муоширати ҳаррӯза, балки унсури муҳимтарини пайдарҳамии таърихӣ низ мебошад. Ба воситаи он суннатҳои адабӣ, донишҳои таърихӣ, арзишҳои фарҳангӣ ва тасаввуроти ҷамъиятие, ки дар тӯли наслҳои зиёд ташаккул ёфтаанд, интиқол дода мешаванд.

Дар сатҳи конститутсионӣ муқаррар гардидани мақоми давлатӣ барои рушди пайгирона ва васеъ намудани доираи истифодаи забони тоҷикӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоварад. Бо вуҷуди ин, самаранокии сиёсати дахлдор танҳо бо мавҷудияти муқаррароти конститутсионӣ муайян карда намешавад. Зарур аст, ки забони давлатӣ барои истифода дар фаъолияти илмӣ, маорифи муосир, технологияҳои иттилоотӣ, коргузорӣ ва воситаҳои ахбори умум имконҳои васеъ дошта бошад. Дар акси ҳол мақоми бо меъёрҳои ҳуқуқӣ муқарраршуда на ҳамеша сатҳи зарурии истифодаи амалии забонро дар шароити нави ҷамъиятӣ таъмин менамояд.

Нигоҳ доштани забони русӣ ба сифати забони муоширати байни миллатҳо низ аҳамияти муайяни таърихӣ ва ҷамъиятӣ дорад. Он ҳамоно вазифаи иртиботиро дар муносибатҳои байни гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ иҷро намуда, дар муҳити таълимӣ ва касбӣ истифода мешавад ва ба нигоҳдории робитаҳои фарҳангӣ ва башардӯстона мусоидат менамояд. Аз ин рӯ, рушди забони тоҷикӣ ва нигоҳ доштани имконҳои муоширати байни миллатҳо бояд на ҳамчун самтҳои ҳамдигарро истиснокунанда, балки ба ҳайси унсурҳои сиёсати ягонаи забонӣ баррасӣ шаванд, ки ба таҳкими давлат ва ваҳдати ҷамъиятӣ нигаронида шудааст.

Ҳангоми татбиқи муқаррароти конститутсионӣ бояд ба ҳуқуқҳои забонии ақаллиятҳои миллӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир шавад. Имконияти истифодаи забони модарӣ барои ҳифзи асолати фарҳангӣ, нигоҳдории суннатҳои оилавӣ ва ҷамъиятӣ, инчунин интиқоли таҷрибаи фарҳангӣ ба наслҳои оянда аҳамият дорад. Таъмини пайгиронаи ин ҳуқуқҳо ба таҳкими эътимод ба ниҳодҳои давлатӣ ва эҷоди фазои эҳтироми мутақобила миёни гурӯҳҳои гуногуни этникӣ мусоидат менамояд. Дар ҷомеаи сермиллат устувории давлат аз бисёр ҷиҳат ба қобилияти он вобаста аст, ки самтҳои умумии миллӣ ва давлатиро бо эҳтиром ба хусусиятҳои фарҳангии шаҳрвандонаш ҳамоҳанг созад.

Конститутсия барои ҳифз ва рушди мероси миллӣ ва фарҳангӣ низ аҳамияти назаррас дорад. Таърихи мардуми тоҷик бо анъанаҳои ғании адабӣ, фалсафӣ, мусиқӣ ва санъати тасвирӣ робитаи зич дорад. Ҳифзи ин мерос на танҳо барои нигоҳ доштани пайдарҳамии фарҳангӣ, балки барои дарки ҷойгоҳи Тоҷикистон дар таърихи минтақа ва ҷаҳон низ зарур аст. Дар шароити муосир хотираи фарҳангӣ ба яке аз омилҳои таҳкими ҳамбастагии ҷамъиятӣ ва ташаккули тасаввурот роҷеъ ба пайвастагии рушди таърихӣ табдил меёбад.

Дар моддаи 40 Конститутсия ҳуқуқи ҳар як инсон ба иштироки озодона дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа, машғул шудан ба эҷодиёти бадеӣ, илмӣ ва техникӣ, инчунин истифода бурдан аз дастовардҳои он муқаррар шудааст. Дар ин модда ҳамчунин ҳифзи давлатии ҳуқуқии арзишҳои фарҳангӣ ва маънавӣ, инчунин моликияти зеҳнӣ пешбинӣ гардидааст. Ин муқаррарот заминаи меъёрии рушди фарҳанги миллӣ, пуштибонии фаъолияти эҷодӣ ва ҳифзи натиҷаҳои заҳмати зеҳниро фароҳам меоваранд.

Дар навбати худ, моддаи 44 Конститутсия уҳдадории ҳар як шахсро оид ба ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангӣ муқаррар менамояд. Ин муқаррарот таъкид мекунад, ки ҳифзи мероси фарҳангиро танҳо ҳамчун вазифаи мақомоти давлатӣ баррасӣ кардан мумкин нест. Он иштироки ташкилотҳои ҷамъиятӣ, муассисаҳои илмӣ, сохторҳои таълимӣ ва худи шаҳрвандонро тақозо менамояд. Муносибати масъулона ба ёдгориҳои таърихӣ, маҷмааҳои меъморӣ, дастнависҳо ва дигар арзишҳои фарҳангӣ имкон медиҳад, ки далелҳои моддии гузашта ҳифз гардида, дастрасии онҳо барои наслҳои оянда таъмин шавад.

Татбиқи амалии ин муқаррароти конститутсионӣ сиёсати пайгиронаи давлатиро тақозо менамояд. Дар ин самт осорхонаҳо, китобхонаҳо, бойгониҳо, муассисаҳои таҳқиқотӣ ва ташкилотҳое, ки ба омӯзиш ва тарғиби мероси таърихӣ машғуланд, нақши муҳим мебозанд. Дар баробари шаклҳои анъанавии ҳифзи арзишҳои фарҳангӣ, бойгониҳои рақамӣ, китобхонаҳои электронӣ ва захираҳои муосири таълимӣ аҳамияти рӯзафзун пайдо мекунанд. Рушди онҳо имкон медиҳад, ки дастрасӣ ба маводи таърихӣ васеъ гардида, ҷавонон ба омӯзиши таърихи миллӣ ҷалб карда шаванд ва мероси фарҳангии Тоҷикистон ба доираи фарохтари аудиторияи байналмилалӣ муаррифӣ гардад.

Ҳамзамон фарҳанги миллӣ набояд ҳамчун маҷмуи тағйирнопазири анъанаҳое дарк карда шавад, ки берун аз равандҳои муосири ҷамъиятӣ вуҷуд доранд. Устувории он аз бисёр ҷиҳат ба қобилияти рушд кардан, ҷавобгӯ будан ба манфиатҳои наслҳои нав ва истифода бурдан аз имконҳои фанноварии (технологияҳои) муосир вобаста мебошад. Пайвастани эҳтиром ба мероси таърихӣ бо дастгирии ҷустуҷӯҳои илмӣ, ибтикорҳои эҷодӣ ва мубодилаи фарҳангӣ барои ҳифзи ҳувияти миллӣ заминаи устувортар фароҳам меоварад.

Таҳкими давлатдории миллӣ бевосита бо принтсипҳои ташкили ҳокимияти давлатӣ низ алоқаманд аст. Дар моддаи 1 Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян карда шудааст. Ин муқаррарот хусусиятҳои асосии сохтори сиёсию ҳуқуқии кишварро ифода намуда, мустақилияти онро дар муайян кардани самтҳои рушди дохилӣ муқаррар менамояд. Шакли ягонаи сохтори давлатӣ мавҷудияти низоми ягонаи ҳокимияти давлатӣ ва фазои умумии ҳуқуқиро пешбинӣ мекунад, ки дар доираи он тамомияти арзии ҷумҳурӣ таъмин мешавад.

Дар моддаи 9 Конститутсия  принтсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ муқаррар шудааст. Аҳамияти ин принтсип дар тақсимоти салоҳияти мақомоти давлатӣ ва муайян намудани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти онҳо ифода меёбад. Фаъолияти пайгиронаи ниҳодҳои дахлдор ҷиҳати таъмини пешбинишавандагии идоракунии давлатӣ, риояи қонунгузорӣ ва ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон зарур мебошад. Бо вуҷуди ин, самаранокии амалии ин принтсип аз сифати татбиқи меъёрҳои ҳуқуқӣ, фаъолияти муассири мақомоти давлатӣ ва риояи воқеии расмиёти муқаррарнамудаи қонун вобаста аст.

Моддаи 10, ки эътибори олии ҳуқуқии Конститутсия ва амали бевоситаи меъёрҳои онро муайян мекунад, ҷойгоҳи махсус дорад. Ба шарофати ин муқаррарот Қонуни асосӣ унсури марказии низоми ҳуқуқии миллӣ буда, ҳудуд ва самтҳои фаъолияти ниҳодҳои давлатиро муайян менамояд. Муқаррароти конститутсионӣ бояд ҳамчун роҳнамо ҳангоми қабули қонунҳо, таҳияи барномаҳои давлатӣ ва татбиқи қарорҳои маъмурӣ хизмат кунанд. Татбиқи пайгиронаи онҳо ба таҳкими муайянии ҳуқуқӣ ва ташаккулу роҳандозии муносиботи устувори миёни давлат ва ҷомеа мусоидат менамояд.

Барои рушди давлатдории миллӣ муҳим аст, ки ниҳодҳои ҳуқуқӣ на танҳо устувории ташкилиро таъмин намоянд, балки барои амалӣ гардидани ҳуқуқҳои шаҳрвандон низ имконият фароҳам оваранд. Ҳувияти миллӣ дар сурате устувортар мегардад, ки мансубияти таърихӣ ва фарҳангӣ бо эътимоди шахс ба ҳифз гардидани манфиатҳои қонунии ӯ ҳамоҳанг бошад. Аз ин рӯ, таҳкими ваҳдати давлатиро на танҳо бо рушди самтҳои умумии забонӣ ва фарҳангӣ, балки бо баланд бардоштани сифати идоракунии давлатӣ, такмили низоми ҳуқуқӣ ва васеъ намудани имконҳои иштироки ҷамъиятӣ низ бояд алоқаманд донист.

Баъзе натиҷаҳои муайян дар соҳаи мавриди баррасӣ аллакай бо худи далели дар Конститутсия муқаррар гардидани мақоми забони давлатӣ, кафолатҳои ҳуқуқии фаъолияти фарҳангӣ ва принтсипҳои ташкили ҳокимият алоқаманданд. Ин меъёрҳо барои муассисаҳои давлатӣ ва ҷомеа самтҳои ягонаи ҳуқуқиро муайян намуда, самтҳои сиёсати забонӣ ва фарҳангиро мушаххас мекунанд ва барои ҳифзи пайдарҳамии таърихӣ шароит фароҳам меоваранд. Бо вуҷуди ин, мавҷудияти муқаррароти дахлдор дар Қонуни асосӣ худ аз худ маънои онро надорад, ки ҳамаи масъалаҳои марбут ба рушди ҳувияти миллӣ ва таҳкими ниҳодҳои давлатӣ ба таври автоматӣ (худкор) ҳал мешаванд.

Яке аз вазифаҳои мубрам таъмини имконҳои баробар барои намояндагони миллатҳои гуногун дар соҳаҳои маориф, фарҳанг ва ҳаёти ҷамъиятӣ боқӣ мемонад. Кафолатҳои конститутсионии истифодаи забони модарӣ таваҷҷуҳи доимиро ба амалияи татбиқи онҳо тақозо мекунанд. Арзёбии воқеъбинонаи ниёзҳои мавҷуда, такмили барномаҳои таълимӣ ва фароҳам овардани шароит зарур аст, то ки ҳифзи гуногунрангии забонӣ ва фарҳангӣ ба омӯзиши забони давлатӣ ва иштироки шаҳрвандон дар ҳаёти умумимиллӣ монеа нашавад.

Самти дигари такмили сиёсати давлатӣ васеъ намудани истифодаи амалии забони тоҷикӣ дар арсаҳое мебошад, ки рушди ҷомеаи муосирро муайян мекунанд. Пеш аз ҳама, сухан дар бораи нашрияҳои илмӣ, истилоҳоти техникӣ, хизматрасониҳои рақамӣ, гардиши электронии аснод ва корпояҳои (платформаҳои) иттилоотӣ меравад. Ҳалли ин вазифаҳо омода намудани мутахассисони соҳибихтисос, рушди захираҳои забонӣ ва ҳамоҳангсозии фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, илмӣ ва давлатиро тақозо менамояд. Пуштибонии забони тоҷикӣ бояд на танҳо дар ҷодаи талаботи меъёрӣ, балки дар фароҳам овардани шароит барои фаъолияти комилҳуқуқи он дар муҳити касбии муосир низ ифода ёбад.

Таъмини захиравии сиёсати фарҳангӣ низ омили муҳим боқӣ мемонад. Ҳифзи ёдгориҳо, барқарорсозии иншооти таърихӣ, нашри адабиёти илмӣ ва бадеӣ, ғанӣ гардонидани хазинаҳои (фондҳои) китобхонаҳо ва таъсиси бойгониҳои электронӣ сармоягузории молиявӣ ва кадрҳои касбиро талаб мекунанд. Аз ин рӯ, кафолатҳои конститутсионӣ бояд бо барномаҳои мушаххас, созукорҳои (механизмҳои) устувори маблағгузорӣ ва арзёбии натиҷаҳои бадастомада тақвият дода шаванд. Дар акси ҳол миёни ҳадафҳои эълоншуда ва имконҳои воқеии татбиқи онҳо метавонад фосилаи назаррас ба вуҷуд ояд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ дар назди Ҷумҳурии Тоҷикистон вазифаҳои наве ба миён меоянд, ки бо паҳншавию густариши ҷараёнҳои байналмилалии иттилоотӣ, тағйир ёфтани афзалҳои фарҳангии ҷавонон ва тавсеаи муоширати рақамӣ алоқаманданд. Дар чунин шароит ҳувияти миллӣ танҳо тавассути ҳифзи шаклҳои анъанавии фаъолияти фарҳангӣ таҳким ёфта наметавонад. Зарур аст, ки адабиёти муосир, синамо, санъати мусиқӣ, муҳтавои рақамӣ ва пружаҳои таълимӣ бо забони тоҷикӣ рушд дода шаванд. Ин имкон медиҳад, ки фарҳанги миллӣ барои наслҳои ҷавон дастрастар гардида, ҳузури он дар фазои муосири иттилоотӣ таъмин шавад.

Таҳкими худшиносии шаҳрвандӣ барои рушди минбаъдаи давлатдорӣ аҳамияти муҳим дорад. Дар моддаи 6 Конститутсияи ҷумҳурӣ муқаррар шудааст, ки халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ мебошад. Ин принтсип имкон медиҳад, ки шаҳрвандон иштирокчиёни бевоситаи давлатсозӣ баррасӣ гарданд, на танҳо гирандагони қарорҳои қабулшаванда. Иштирок дар ҳаёти ҷамъиятӣ, эҳтиром ба қонун, муносибати масъулона ба мероси таърихӣ ва дарки манфиатҳои умумидавлатӣ заминаи ваҳдати устувори шаҳрвандиро ташаккул медиҳанд.

Дар ин замина рушди худшиносии миллӣ набояд танҳо бо мансубияти этникӣ маҳдуд карда шавад. Давлатдории миллии тоҷикон ба анъаноти таърихӣ ва фарҳангии мардуми тоҷик такя мекунад, аммо устувории давлати муосир ҳамзамон ташаккули масъулияти умумишаҳрвандиро низ тақозо менамояд. Эҳтиром ба забон ва фарҳанги миллати бумӣ метавонад ва бояд бо эътирофи шаъну шарафи баробари шаҳрвандоне, ки ба гурӯҳҳои гуногуни этникӣ мансубанд, ҳамоҳанг бошад. Чунин равиш ба таҳкими ваҳдати кишвар мусоидат намуда, эҳтимоли муқобилгузории ҳувияти миллӣ ва ҳамбастагии шаҳрвандиро коҳиш медиҳад.

Дар ин робита таҷрибаи давлатҳои дигари минтақа низ таваҷҷуҳро ба худ ҷалб мекунад. Дар Озарбойҷон забони озарбойҷонӣ мақоми давлатӣ дорад ва масъалаҳои ҳифзи фарҳанги миллӣ дар сиёсати таълимӣ ва башардӯстона ҷойгоҳи назаррасро ишғол мекунанд. Дар Арманистон мақоми давлатӣ ба забони арманӣ дода шудааст ва мероси таърихию фарҳангӣ ҳамчун ҷузъи муҳими рушди миллӣ баррасӣ мегардад. Дар Гурҷистон низ забони гурҷӣ асоси фазои расмии забониро ташкил медиҳад ва масъалаҳои гуногунрангии фарҳангӣ, бо дарназардошти хусусиятҳои қонунгузорӣ ва минтақаҳои алоҳидаи кишвар, танзим карда мешаванд.

Муқоисаи ин мисолҳо имкон медиҳад, ки як қонунияти умумӣ муайян карда шавад: давлатҳое, ки низоми сиёсии муосири худро дар асоси анъанаҳои таърихии хеш ташаккул медиҳанд, кӯшиш мекунанд мақоми забони миллиро муқаррар намуда, барои ҳифзи мероси фарҳангӣ шароити ҳуқуқӣ фароҳам оваранд. Бо вуҷуди ин, созукорҳои (механизмҳои) мушаххаси татбиқи чунин сиёсат вобаста ба таҷрибаи таърихӣ, таркиби этникии аҳолӣ, сохтори ҳудудӣ ва муносибатҳои ҷамъиятии ташаккулёфта фарқ мекунанд. Аз ин рӯ, таҷрибаи байналмилалиро на бо роҳи нусхабардории мустақими моделҳои алоҳида, балки тавассути таҳлили қарорҳое истифода бурдан мувофиқи мақсад аст, ки метавонанд ба шароити Тоҷикистон мутобиқ бошанд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамоҳангсозии се самти бо ҳам алоқаманд аҳамияти махсус дорад: таҳкими забони тоҷикӣ ба сифати забони давлатӣ, ҳифзи пайгиронаи мероси миллӣ ва фарҳангӣ ва таъмини ҳуқуқҳои конститутсионии ҳамаи шаҳрвандон. Амалӣ намудани ин вазифаҳо фаъолияти ҳамоҳангшудаи мақомоти давлатӣ, ҷомеаи илмӣ, муассисаҳои таълимӣ ва ташкилотҳои ҷамъиятиро тақозо менамояд. Дар баробари ин, арзёбии мунтазами самаранокии чораҳои андешидашуда ва мутобиқати онҳо ба ниёзҳои тағйирёбандаи ҷомеа шарти муҳим боқӣ мемонад.

Дурнамои таҳкими минбаъдаи давлатдории миллӣ ҳамчунин бо баланд бардоштани сифати таълими таърих ва густариши таҳқиқоти илмӣ алоқаманд аст. Омӯзиши таърихи халқи тоҷик, рушди таърихнигории миллӣ, нашри ҳуҷҷатҳои бойгонӣ ва тарғиби дастовардҳои адабиёту илм барои амиқтар дарк намудани асосҳои таърихии давлатдории муосир мусоидат мекунанд. Ҳамзамон омӯзиши илмии гузашта бояд ба сарчашмаҳои боэътимод, таҳлили интиқодӣ ва талош барои дарки воқеъбинонаи равандҳои таърихӣ такя намояд. Маҳз чунин равиш барои эҷоди шуури устувори таърихӣ шароит фароҳам меоварад, ки танҳо бо тасаввуроти рамзӣ дар бораи гузашта маҳдуд намешавад.

Дар маҷмуъ, Конститутсияи амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун заминаи муҳимтарини ҳуқуқии таҳким ва рушди давлатдории миллии муосири тоҷикон адои нақш менамояд. Он вижагиҳои асосии сохтори давлатиро муайян намуда, мақоми забони тоҷикиро муқаррар мекунад, кафолатҳои иштироки шаҳрвандонро дар ҳаёти фарҳангӣ пешбинӣ менамояд ва уҳдадории ҳифзи ёдгориҳои таърихию фарҳангиро муқаррар месозад. Маҷмуи ин муқаррарот имкон медиҳад, ки Қонуни асосӣ на танҳо ҳамчун санади танзимкунандаи фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ, балки ҳамчун созукори (механизми) ҳуқуқии ҳифзи пайдарҳамии миллӣ баррасӣ шавад.

Бо вуҷуди ин, аҳамияти Конститутсия, пеш аз ҳама, тавассути татбиқи амалии принтсипҳои дар он муқарраршуда ба таври комил зоҳир мегардад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои устувор сиёсати пайгиронаи забонӣ, пуштибонии илм ва маориф, ҳифзи мероси фарҳангӣ, такмили ниҳодҳои давлатӣ ва таъмини ҳуқуқҳои шаҳрвандон, новобаста аз мансубияти этникии онҳо, зарур аст. Ҳамчунин ба назар гирифтани чолишҳои ҷадиде, ки бо ҷаҳонишавӣ, рақамикунонӣ ва тағйир ёфтани ниёзҳои ҷамъиятӣ иртибот доранд, аҳамияти калон дорад.

Ҳамин тариқ, таҳкими давлатдории миллии тоҷикон раванди мураккаб ва фарогир мебошад, ки дар он меъёрҳои ҳуқуқӣ бо хотираи таърихӣ, рушди фарҳангӣ ва иштироки шаҳрвандон робитаи мутақобила доранд. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ин раванд заминаҳои заруриро фароҳам меоварад, аммо натиҷаҳои минбаъдаи он аз пайгирона будани сиёсати давлатӣ ва омодагии ҷомеа барои ҳифзи арзишҳои миллӣ дар баробари рушди шаклҳои муосири ҳаёти ҷамъиятӣ ва фарҳангӣ вобаста мебошанд. Ҳамоҳангии пайдарҳамии таърихӣ, устувории ҳуқуқӣ ва эҳтиром ба гуногунрангии шаҳрвандӣ яке аз шартҳои муҳимтарини рушди минбаъдаи Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол мебошад.

САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,

мудири шуъбаи ИДМ-и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих