Ба истиқболи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон!
Истиқлолияти давлатӣ барои ҳар миллат бузургтарин неъмати таърихӣ ва муқаддастарин дастоварди сиёсӣ ба шумор меравад. Барои миллати тоҷик Истиқлолият на танҳо рамзи соҳибихтиёрӣ, балки оғози марҳалаи нави давлатсозӣ, эҳёи ҳувияти миллӣ, таҳкими худшиносӣ ва бозгашти Тоҷикистон ба арсаи сиёсати ҷаҳонӣ гардид. Аммо таърихи навини давлатдории тоҷикон нишон медиҳад, ки роҳи расидан ба сулҳ, субот, ваҳдат ва рушд роҳи осон набуд. Давлати тозаистиқлол дар оғози солҳои навадум бо мушкилоти сахти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва амниятӣ рӯ ба рӯ гардид.
Дар чунин шароити сарнавиштсоз нақши роҳбарияти сиёсӣ, бахусус нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар ҳифзи давлат, барқарорсозии сулҳ, таҳкими ваҳдати миллӣ ва роҳандозии таҳаввулоти бузурги сиёсиву иҷтимоӣ аҳаммияти таърихӣ пайдо намуд. Маҳз дар давраи ҳассосе, ки тақдири давлату миллат дар рӯ ба рӯйи хатарҳои ҷиддӣ қарор дошт, масъалаи асосӣ на танҳо идора кардани давлат, балки наҷот додани давлатдорӣ, ҳифзи якпорчагии Ватан ва ба ҳам овардани ҷомеа буд.
Яке аз таҳаввулоти нахустин ва сарнавиштсози даврони истиқлол Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Ин иҷлосия дар таърихи навини кишвар ҳамчун оғози марҳалаи эҳёи давлатдорӣ ва барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ арзёбӣ мегардад. Дар ҷараёни он на танҳо роҳбарияти нави сиёсӣ интихоб гардид, балки асосҳои ҳуқуқиву сиёсӣ барои таҳкими давлат, қатъи бесуботӣ ва барқарор намудани фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ гузошта шуданд. Тибқи маълумоти Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, Иҷлосияи XVI то 2 декабри соли 1992 идома карда, дар маҷмӯъ 74 санади ҳуқуқӣ, аз ҷумла қонунҳо, қарорҳо, фармонҳо ва изҳорот қабул намуд.
Дар идомаи ин раванд, яке аз бузургтарин дастовардҳои даврони истиқлол қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон гардид. Конститутсия 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуда, Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муаррифӣ намуд. Ин санади олӣ заминаи ҳуқуқии давлатдории миллӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва самтҳои асосии рушди ҷомеаро муайян кард.
Аммо бузургтарин таҳаввулоти сиёсӣ ва маънавии солҳои аввали истиқлол расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ буд. Барои ҷомеае, ки аз оқибатҳои ҷанги шаҳрвандӣ ранҷ мебурд, сулҳ танҳо қатъ гардидани даргирӣ набуд; сулҳ маънои бозгашти гурезаҳо, барқарор шудани эътимоди мардум, эҳёи иқтисод, зинда шудани умед ба фардо ва муттаҳид гардидани миллатро дошт. Ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ 27 июни соли 1997 марҳалаи навро дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ ва маънавии Тоҷикистон оғоз намуд. Ин рӯйдоди таърихӣ барои давлат шароити воқеии гузариш аз марҳалаи буҳрон ба марҳалаи созандагиро фароҳам овард.
Баъди таҳкими сулҳу субот Тоҷикистон ба марҳалаи нави рушди миллӣ ворид гардид. Дар ин давра сиёсати давлат ба барқарорсозии инфрасохтор, рушди иқтисод, беҳтар намудани сатҳи зиндагии мардум, таҳкими соҳаҳои иҷтимоӣ ва тақвияти пояҳои давлатдорӣ равона шуд. Дар тӯли 35 соли истиқлол дар кишвар ҳазорҳо иншооти иҷтимоӣ, роҳҳо, пулҳо, муассисаҳои таълимӣ, беморхонаҳо, корхонаҳои истеҳсолӣ, марказҳои хизматрасонӣ ва объектҳои муҳими иқтисодӣ бунёд гардиданд. Танҳо ба истиқболи ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ, тибқи маълумоти расонаҳои расмӣ, аз 29 ҳазор иншооту биноҳои ба нақша гирифташуда беш аз 26 ҳазор иншоот мавриди истифода қарор гирифтааст, ки қисми зиёди онҳо бо саҳми соҳибкорон ва шаҳрвандон бунёд шудаанд.
Ин дастовардҳо нишон медиҳанд, ки истиқлолият дар Тоҷикистон танҳо як мафҳуми сиёсӣ боқӣ намонд, балки ба раванди васеи ободонӣ, созандагӣ ва дигаргунсозии ҳаёти ҷомеа табдил ёфт. Агар солҳои аввали истиқлол масъалаи асосӣ ҳифзи давлат ва таъмин намудани сулҳ бошад, дар солҳои минбаъда меҳвари сиёсати давлатӣ ба рушди иқтисод, баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум, таҳкими имкониятҳои истеҳсолӣ ва таъмини ояндаи устувори кишвар равона гардид.
Дар ин раванд ҳадафҳои стратегии миллӣ аҳаммияти махсус пайдо карданд. Таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар самтҳое мебошанд, ки мазмуни асосии сиёсати рушди давлатро ташкил медиҳанд. Ин ҳадафҳо на танҳо барномаҳои иқтисодӣ, балки пояҳои истиқлоли воқеии кишвар мебошанд, зеро давлати соҳибистиқлол бояд дорои неруи энергетикӣ, роҳҳои пайвасткунанда, амнияти озуқаворӣ ва иқтисоди истеҳсолӣ бошад. Дар Паёмҳои Президенти мамлакат низ ин самтҳо ҳамчун вазифаҳои калидии рушди миллӣ таъкид гардидаанд.
Яке аз дастовардҳои назарраси даврони истиқлол аз бунбасти коммуникатсионӣ баровардани кишвар мебошад. Тоҷикистон кишвари кӯҳистон аст ва барои он роҳ танҳо воситаи ҳаракат нест, балки рамзи пайвастшавии минтақаҳо, рушди иқтисод, густариши савдо, наздикшавии мардум ва таҳкими ваҳдати миллӣ мебошад. Сохтмони роҳҳо, нақбҳо, пулҳо ва долонҳои нақлиётӣ имконият дод, ки минтақаҳои кишвар ба ҳам наздик гарданд, робитаҳои дохилӣ таҳким ёбанд ва Тоҷикистон ба фазои иқтисодии минтақавӣ ва байналмилалӣ фаъолона ворид шавад.
Дар баробари ин, рушди энергетика яке аз самтҳои асосии таҳкими истиқлолияти воқеии кишвар гардид. Бунёд ва таҷдиди неругоҳҳо, хатҳои интиқоли барқ ва дигар инфрасохтори энергетикӣ барои таъмини аҳолӣ ва иқтисоди миллӣ бо неруи барқ, рушди саноат ва беҳтар гардидани шароити зиндагӣ замина гузошт. Истиқлолияти энергетикӣ барои Тоҷикистон на танҳо масъалаи иқтисодӣ, балки масъалаи амнияти миллӣ ва рушди дарозмуддат мебошад.
Дар даврони истиқлол соҳаи маориф, тандурустӣ, фарҳанг ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ низ ба марҳалаи нави рушд ворид гардид. Бунёди мактабҳо, муассисаҳои томактабӣ, донишгоҳҳо, беморхонаҳо ва марказҳои саломатӣ нишон медиҳад, ки сиёсати давлатӣ ба инсон, баланд бардоштани маърифат, солимии ҷомеа ва рушди неруи зеҳнии миллат нигаронида шудааст. Зеро ояндаи ҳар давлат пеш аз ҳама аз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, касбият ва худшиносии шаҳрвандони он вобаста мебошад.
Аз ҷумла, дар сиёсати давлатӣ ҷавонон ҳамчун неруи созанда ва ояндаи миллат мавқеи муҳим пайдо карданд. Даврони истиқлол барои насли ҷавон имкониятҳои васеъ фароҳам овард: таҳсил дар дохил ва хориҷи кишвар, иштирок дар идоракунии давлатӣ, рушди соҳибкорӣ, илм, фарҳанг, варзиш ва фаъолияти ҷамъиятӣ. Ин ҳама нишонаи он аст, ки истиқлолият заминаи воқеии ташаккули насли нав — насли худогоҳ, ватандӯст ва масъулиятшиносро ба вуҷуд овард.
Таҳаввулоти дигари муҳими даврони истиқлол эҳёи худшиносии миллӣ ва арҷгузорӣ ба арзишҳои таърихиву фарҳангӣ мебошад. Забони давлатӣ, фарҳанги миллӣ, анъанаҳои мардумӣ, мероси бузургони илму адаб ва ҷашнҳои таърихӣ дар сиёсати давлат ҷойгоҳи шоиста пайдо карданд. Ин раванд барои таҳкими ҳувияти миллӣ, эҳсоси ватандӯстӣ ва пайванди наслҳо аҳаммияти бузург дорад. Миллате, ки таърих ва фарҳанги худро мешиносад, метавонад бо эътимод ба оянда қадам гузорад.
Дар арсаи байналмилалӣ низ Тоҷикистон дар даврони истиқлол ба кишвари ташаббускор ва дорои мавқеи фаъол табдил ёфт. Сиёсати хориҷии «дарҳои кушода» ба кишвар имконият дод, ки бо давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ ҳамкориҳои гуногунҷанба ба роҳ монад. Махсусан ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар соҳаи об нуфузи байналмилалии кишварро баланд бардоштанд. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» бо ташаббуси Тоҷикистон дар сатҳи байналмилалӣ дастгирӣ ёфта, кишвари моро ҳамчун яке аз пешсафони масъалаҳои глобалии об муаррифӣ намуд.
Дастовардҳои 35 соли истиқлол нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон аз марҳалаи душвори таърихӣ гузашта, ба давлати дорои низоми устувори сиёсӣ, самтҳои муайяни рушди иқтисодӣ, мавқеи фаъол дар арсаи байналмилалӣ ва ҷомеаи рӯ ба созандагӣ табдил ёфтааст. Дар ин давра кишвар тавонист сулҳро таъмин намояд, пояҳои ҳуқуқии давлатро мустаҳкам созад, ваҳдати миллиро таҳким бахшад, инфрасохтори нав бунёд кунад, нуфузи байналмилалиро баланд бардорад ва ҷомеаро ба сӯи худшиносиву созандагӣ равона намояд.
Бо ҳамин маъно, таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ танҳо як ҷашни таърихӣ нест, балки ҷамъбасти марҳалаи муҳими давлатсозӣ ва оғози масъулияти нави миллӣ мебошад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Паёми худ соли 2026-ро ба муносибати истиқболи 35-солагии Истиқлоли давлатӣ «Соли вусъат додани корҳои ободониву созандагӣ ва тақвияту таҳкими худшиносиву худогоҳии миллӣ» эълон намуданд, ки ин иқдом идомаи мантиқии сиёсати созандагӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ мебошад.
Ҳамин тариқ, нақши Президент дар таҳаввулоти калидии даврони истиқлол пеш аз ҳама дар се самти асосӣ равшан мегардад: наҷоти давлат ва барқарорсозии сулҳ, ташаккули пояҳои ҳуқуқиву сиёсии давлатдории миллӣ ва роҳандозии сиёсати рушди устувор. Ин се самт ба ҳам пайванд дошта, таърихи навини Тоҷикистонро ҳамчун таърихи эҳё, сулҳ, ваҳдат ва созандагӣ муаррифӣ мекунанд.
Албатта, ҳамаи ин дастовардҳо натиҷаи заҳмати тамоми мардуми Тоҷикистон мебошанд. Маҳз меҳнати содиқонаи шаҳрвандон, хизматчиёни давлатӣ, омӯзгорон, табибон, муҳандисон, олимон, соҳибкорон, кишоварзон, ҷавонон ва тамоми қишрҳои ҷомеа имкон дод, ки истиқлолият ба як неруи воқеии рушд табдил ёбад. Аммо дар таърихи давлатсозӣ нақши роҳбарият дар муайян намудани самт, ҳифзи субот ва муттаҳид сохтани ҷомеа ҳамеша аҳаммияти ҳалкунанда дорад.
Имрӯз Тоҷикистон дар остонаи марҳалаи нав қарор дорад. Вазифаи асосии ҷомеа ҳифзи дастовардҳои истиқлол, таҳкими сулҳу ваҳдат, баланд бардоштани сатҳи маърифат, рушди иқтисоди миллӣ ва тарбияи насли худшиносу ватандӯст мебошад. Истиқлолият масъулият аст; масъулият дар назди давлат, миллат, таърих ва наслҳои оянда.
Хулоса, даврони истиқлол барои Тоҷикистон даврони эҳёи давлатдорӣ, таҳкими сулҳ, рушди миллӣ ва болоравии нуфузи байналмилалӣ мебошад. Дар маркази ин равандҳо нақши Президент ҳамчун роҳбари сиёсӣ, кафили субот, ташаббускори ислоҳот ва рамзи ваҳдати миллӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Аз ин рӯ, ҳифзи истиқлол, қадршиносии сулҳу ваҳдат ва саҳм гузоштан дар ободии Ватан вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.
Исматуллои Сунатулло
ходими пешбари шуъбаи Аврупои
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,
номзади илмҳои сиёсӣ