Дар таърихи ҳар миллат санаҳое ҳастанд, ки на танҳо як рӯйдоди сиёсиро таҷассум мекунанд, балки ба рамзи сарнавишт, хотираи умумӣ ва ҳувияти ҷамъиятӣ табдил меёбанд. Барои халқи тоҷик 27 июн — Рӯзи Ваҳдати миллӣ аз ҳамин гуна санаҳои сарнавиштсоз аст. Ин рӯз дар зеҳни ҷомеа ҳамчун оғози марҳилаи нави сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ, эҳёи давлатдорӣ ва созандагии миллӣ ҷой гирифтааст. Ваҳдати миллӣ барои Тоҷикистон танҳо истилоҳи сиёсӣ ё шиори иҷтимоӣ нест; он таҷрибаи таърихии наҷоти давлат, роҳи барқарорсозии эътимоди иҷтимоӣ ва мактаби бузурги худшиносии миллӣ мебошад.

Дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон бо имтиҳони сахти таърихӣ рӯ ба рӯ гардид. Низоъҳои дохилӣ, парокандагии иҷтимоӣ, коҳиши эътимоди мардум ба ниҳодҳои давлатӣ ва мушкилоти иқтисодию иҷтимоӣ давлати ҷавони тоҷиконро дар вазъияти бисёр мураккаб қарор доданд. Аммо таҷрибаи сулҳи тоҷикон нишон дод, ки миллате, ки решаҳои қавии фарҳангӣ, забонӣ, таърихӣ ва маънавӣ дорад, метавонад аз вазъияти душвор роҳи наҷот пайдо намояд. Маҳз иродаи сиёсӣ, хиради ҷамъиятӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳсоси масъулият дар назди ояндаи Ватан заминаи сулҳро ба вуҷуд овард.

Аз нуқтаи назари илмӣ-оммавӣ, Ваҳдати миллӣ падидаест, ки дар худ чанд мафҳуми муҳимро муттаҳид месозад: сулҳи сиёсӣ, ризоияти иҷтимоӣ, ягонагии арзишҳои миллӣ, эҳтироми гуногунандешӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва садоқат ба манфиатҳои умумимиллӣ. Ҳамин хусусиятҳо боис гардиданд, ки ваҳдат ба яке аз пояҳои асосии рушди давлати муосири Тоҷикистон табдил ёбад. Имрӯз, вақте ҷомеа ба марҳилаи нави рушд ворид гардидааст, фаҳмиши амиқи Ваҳдати миллӣ барои ҳар як шаҳрванд зарур мебошад, зеро ҳифзи сулҳу субот кори якрӯза нест, балки фарҳанги ҳамешагии зиндагии ҷамъиятӣ аст.

Ваҳдати миллӣ дар маънои васеъ ҳолати ҳамбастагии мардум дар атрофи арзишҳои умумӣ, манфиатҳои миллӣ ва ҳадафҳои стратегии давлат мебошад. Он маънои яксон фикр кардани ҳамаи шаҳрвандонро надорад; баръакс, ваҳдати солим дар ҷомеаи муосир бар эҳтироми гуногунандешӣ, қонунмеҳварӣ, фарҳанги муколама ва дарки масъулияти муштарак асос меёбад. Ҷомеае, ки дар он гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ масъалаҳои баҳсталабро бо роҳи гуфтугӯ ҳал мекунанд, аз ҷиҳати сиёсӣ устувортар ва аз ҷиҳати фарҳангӣ нерумандтар мегардад.

Дар илми ҷомеашиносӣ ва сиёсатшиносӣ ваҳдатро яке аз омилҳои асосии устувории давлат медонанд. Давлат танҳо тавассути қонунҳо, сохторҳои идорӣ ва имкониятҳои иқтисодӣ пойдор намемонад; барои устувории он эътимоди мардум, ҳисси мансубият ба як ҷомеа, эҳтиром ба рамзҳои давлатӣ ва бовар ба ояндаи муштарак зарур аст. Вақте шаҳрвандон худро узви як ҷомеаи ягона эҳсос мекунанд, дар ҳалли масъалаҳои ҷамъиятӣ фаъолтар иштирок менамоянд, нисбат ба сарнавишти Ватан бетараф намемонанд ва қимати сулҳу суботро беҳтар дарк мекунанд.

Моҳияти иҷтимоии Ваҳдати миллӣ дар он аст, ки он байни наслҳо, минтақаҳо, қишрҳои ҷомеа ва ниҳодҳои гуногун робитаи маънавӣ ба вуҷуд меорад. Ин робита ба шаҳрвандон мефаҳмонад, ки пешрафти кишвар аз ҳамоҳангии манфиатҳои шахсӣ ва ҷамъиятӣ вобаста аст. Агар ҳар шахс худро танҳо бо манфиати шахсии худ маҳдуд намояд, ҷомеа ба парокандагӣ майл мекунад. Аммо вақте манфиати миллӣ ба арзиши олӣ табдил меёбад, неруи созандагии мардум афзоиш меёбад.

Ваҳдати миллӣ ҳамчунин фарҳанги эҳтиром ба дигаронро ташаккул медиҳад. Дар ҷомеаи гуногунқабат ва муосир ҳеҷ пешрафте бе таҳаммулпазирӣ, бе гуфтугӯи созанда ва бе шинохти ҳаққи дигарон имкон надорад. Аз ин рӯ, ваҳдат бояд на ҳамчун мафҳуми умумӣ, балки ҳамчун меъёри рафтори ҳаррӯза дар оила, мактаб, донишгоҳ, муассиса, маҳалла ва фазои иттилоотӣ фаҳмида шавад.

Сулҳи тоҷикон яке аз саҳифаҳои муҳими таърихи навини Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. 27 июни соли 1997 ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба муноқишаҳои дохилӣ хотима бахшида, барои барқарорсозии давлат, эҳёи иқтисодиёт, таҳкими институтҳои сиёсӣ ва бозгашти муҳоҷирону гурезагон заминаи воқеӣ фароҳам овард. Арзиши ин рӯйдод дар он аст, ки ҷонибҳо роҳи музокира, гузашт, таҳаммул ва манфиати умумимиллиро аз ихтилоф ва муқовимат боло гузоштанд.

Таҷрибаи сулҳи тоҷикон аз чанд ҷиҳат аҳамияти илмӣ ва амалӣ дорад. Аввалан, он нишон дод, ки ҳаллу фасли низоъҳои дохилӣ бе иштирок ва иродаи худи ҷомеа натиҷаи устувор намедиҳад. Дуюм, раванди сулҳ собит сохт, ки арзишҳои миллӣ — забон, фарҳанг, таърих, хотираи муштарак ва ормони давлатдорӣ — метавонанд неруи муттаҳидсоз бошанд. Сеюм, ин таҷриба исбот кард, ки сулҳ танҳо бо имзои ҳуҷҷат анҷом намеёбад; сулҳ бояд дар шуури мардум, дар фаъолияти ниҳодҳо ва дар муносибатҳои ҳаррӯзаи иҷтимоӣ таҳким ёбад.

Бояд таъкид кард, ки ваҳдат ба таври худкор ба даст намеояд. Он натиҷаи заҳмати пайваста, муколамаи тӯлонӣ, иродаи сиёсӣ, фаъолияти давлат ва масъулияти шаҳрвандон мебошад. Дар солҳои баъди сулҳ масъалаи асосӣ танҳо хомӯш намудани оташи низоъ набуд, балки барқарор намудани эътимод, эҳёи низоми идоракунӣ, ба ҳаёти осоишта баргардонидани мардум ва ташкили шароити нав барои рушд ба ҳисоб мерафт. Ин марҳила аз ҷомеа сабру таҳаммул, аз давлат сиёсати оқилона ва аз зиёиён масъулияти баланди маънавӣ талаб мекард.

Аз нигоҳи илмӣ, таҷрибаи сулҳи тоҷиконро метавон ҳамчун модели гузариш аз буҳрони сиёсӣ ба суботи миллӣ арзёбӣ намуд. Ин модел бар се поя устувор буд: эҳтиром ба давлатдории миллӣ, эътирофи зарурати муколама ва боло гузоштани манфиати Ватан аз манфиатҳои гурӯҳӣ. Ҳамин омилҳо ба Тоҷикистон имконият доданд, ки ба марҳилаи созандагӣ ворид гардад ва масъалаҳои муҳимтарини сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодиро тадриҷан ҳал намояд.

Давлатдории миллӣ бе ваҳдати миллӣ устувор буда наметавонад. Давлат дар ҷомеаи пароканда бештар неруи худро барои бартараф намудани ихтилофҳо сарф мекунад, дар ҳоле ки ҷомеаи муттаҳид неруи худро ба созандагӣ, рушди иқтисодӣ, маориф, илм, фарҳанг ва баланд бардоштани сатҳи зиндагӣ равона месозад. Аз ин рӯ, Ваҳдати миллӣ барои Тоҷикистон на танҳо натиҷаи сулҳ, балки шарти асосии рушди минбаъда ба ҳисоб меравад.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ маҳз сулҳу ваҳдат имконият дод, ки Тоҷикистон сохторҳои асосии давлатиро таҳким бахшад, Конститутсия, рамзҳои давлатӣ, низоми ҳуқуқӣ, институтҳои намояндагӣ, мақомоти иҷроия ва дигар пояҳои давлатдориро ба таври муназзам инкишоф диҳад. Агар сулҳу субот таъмин намегардид, ҳеҷ як барномаи дарозмуддати иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ амалӣ шуда наметавонист. Ин воқеият нишон медиҳад, ки ваҳдат барои давлатдорӣ на як арзиши рамзӣ, балки шарти амалии пешрафт мебошад.

Ваҳдати миллӣ ҳамчунин дар ташаккули ҳувияти шаҳрвандӣ нақши муҳим мебозад. Ҳувияти шаҳрвандӣ маънои онро дорад, ки инсон худро на танҳо намояндаи як маҳал, як гурӯҳ ё як касб, балки шаҳрванди як давлат ва масъули сарнавишти он медонад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки иттилоот, арзишҳо ва таъсирҳои гуногуни беруна босуръат паҳн мешаванд, таҳкими ҳувияти шаҳрвандӣ барои ҳифзи субот ва манфиатҳои миллӣ аҳамияти хоса дорад.

Аз ин рӯ, Ваҳдати миллӣ бояд ҳамчун сиёсати доимии давлатӣ ва ҳамзамон ҳамчун фарҳанги умумимиллӣ баррасӣ шавад. Давлат метавонад барои таҳкими ваҳдат қонунҳо, барномаҳо, муассисаҳо ва тадбирҳои гуногунро амалӣ намояд, аммо натиҷаи ниҳоӣ аз сатҳи маърифати шаҳрвандон, аз муносибати онҳо ба Ватан, аз эҳтиром ба қонун ва аз омодагии онҳо ба ҳамкорӣ вобаста аст. Ваҳдат вақте устувор мешавад, ки ҳар шахс онро дар рафтори худ таҷассум кунад.

Маориф ва илм дар таҳкими Ваҳдати миллӣ мақоми асосӣ доранд. Ҷомеаи босавод ва соҳибмаърифат қимати сулҳро амиқтар дарк мекунад, ба овозаю иғво камтар дода мешавад ва масъалаҳои ҷамъиятиро бо андеша, далел ва масъулият баррасӣ менамояд. Мактаб, донишгоҳ ва муассисаҳои илмӣ на танҳо ҷойи додани донишанд, балки марказҳои ташаккули ҷаҳонбинӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ ва худшиносии миллӣ мебошанд.

Дар раванди таълиму тарбия бояд ба насли ҷавон фаҳмонда шавад, ки ваҳдат натиҷаи таҷрибаи талхи таърихӣ ва интихоби огоҳонаи миллат аст. Насле, ки давраи мураккаби солҳои аввали истиқлолро мустақиман надидааст, бояд аз тариқи китобҳо, дарсҳо, филмҳо, суҳбатҳои таърихӣ ва фаъолияти фарҳангӣ дарк кунад, ки сулҳу оромӣ чӣ арзиши бузург дорад. Агар хотираи таърихӣ суст гардад, ҷомеа метавонад арзиши сулҳро оддӣ пиндорад. Аз ин рӯ, вазифаи маориф нигоҳ доштани хотираи таърихӣ ва табдил додани он ба дарси созанда барои оянда аст.

Зиёиён низ дар ин раванд масъулияти хос доранд. Зиёӣ танҳо шахси соҳиби диплом нест; зиёӣ нафарест, ки бо сухан, андеша, таҳқиқот ва рафтори худ ба ҷомеа нур мебахшад, ихтилофҳоро бо роҳи дониш ва муколама кам мекунад, арзишҳои миллӣ ва инсонпарвариро таблиғ менамояд. Дар ҷомеаи имрӯза, ки фазои иттилоотӣ бисёр пуртаъсир гардидааст, сухани зиёӣ бояд дақиқ, масъулона, ватандӯстона ва муттаҳидкунанда бошад.

Илм низ метавонад ба таҳкими ваҳдат саҳми амалӣ гузорад. Таҳқиқи масъалаҳои ҳувияти миллӣ, муҳоҷират, ҷавонон, фарҳанги сиёсӣ, муносибатҳои байналмилалӣ, амнияти иттилоотӣ ва рушди иҷтимоӣ барои қабули қарорҳои дуруст зарур аст. Вақте сиёсатҳои давлатӣ ба таҳлил ва дониш такя мекунанд, онҳо самараноктар мешаванд. Ҳамин тавр, маориф, илм ва зиёиён дар ҳифзи Ваҳдати миллӣ на нақши иловагӣ, балки нақши бунёдӣ доранд.

Ҷавонон неруи асосии пешрафти кишвар ва давомдиҳандаи арзишҳои миллӣ мебошанд. Дар ҷомеаи муосир, ки қисми зиёди муоширати ҷавонон дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва фазои рақамӣ сурат мегирад, фарҳанги ваҳдат низ бояд ба ин муҳит ворид карда шавад. Агар арзишҳои миллӣ танҳо дар ҳуҷҷатҳо ё чорабиниҳои расмӣ боқӣ монанд, онҳо ба шуури насли нав пурра таъсир намерасонанд. Зарур аст, ки Ваҳдати миллӣ бо забони фаҳмо, ҷолиб, илмӣ ва замонавӣ барои ҷавонон шарҳ дода шавад.

Фазои иттилоотӣ ҳам имконият ва ҳам хатар дорад. Аз як тараф, он барои паҳн намудани дониш, муаррифии таърих, дастовардҳои кишвар, фарҳанги миллӣ ва ташвиқи созандагӣ имкониятҳои васеъ фароҳам меорад. Аз тарафи дигар, паҳншавии иттилооти носаҳеҳ, иғвоангез, якҷониба ё таҳрифшуда метавонад ба эътимоди иҷтимоӣ зарар расонад. Аз ин рӯ, саводи расонаӣ ва тафаккури интиқодӣ барои ҷавонон яке аз шартҳои муҳими ҳифзи ваҳдат мебошад.

Фарҳанги ваҳдат дар байни ҷавонон бояд ба се унсур такя кунад: дониш, эҳтиром ва масъулият. Дониш ба ҷавонон имкон медиҳад, ки таърих ва воқеиятро дуруст фаҳманд. Эҳтиром онҳоро ба таҳаммул, муколама ва қадр кардани фикри дигарон водор месозад. Масъулият бошад, мефаҳмонад, ки ҳар сухан, ҳар амал ва ҳар мавқеъ дар ҷомеа таъсир дорад. Шаҳрванди ҷавони масъул дар фазои иттилоотӣ на паҳнкунандаи низоъ, балки таблиғгари фарҳанги сулҳ ва созандагӣ мегардад.

Дар ин самт корҳои фарҳангӣ, маҳфилҳои илмӣ, озмунҳои эҷодӣ, конфронсҳои ҷавонон, нашри мақолаҳои илмӣ-оммавӣ ва истифодаи самараноки шабакаҳои иҷтимоӣ аҳамияти зиёд доранд. Ваҳдат вақте дар шуури ҷавонон устувор мешавад, ки онҳо онро бо ҳаёти худ пайванд диҳанд: бо таҳсил, касбомӯзӣ, хизмат ба ҷомеа, эҳтиром ба волидон, ҳифзи муҳити зист, саҳмгузорӣ дар рушди маҳал ва масъулият дар назди Ватан.

Рушди устувор танҳо бо захираҳои табиӣ, сармоя ё технология таъмин намегардад. Барои пешрафти дарозмуддат суботи сиёсӣ, эътимоди иҷтимоӣ, қонунмеҳварӣ ва ҳамкории давлату ҷомеа зарур аст. Ваҳдати миллӣ ҳамаи ин омилҳоро ба ҳам мепайвандад. Дар ҷомеаи муттаҳид иҷрои барномаҳои давлатӣ осонтар, ҷалби сармоя самараноктар, фаъолияти соҳибкорӣ фаъолтар ва ҳамкории шаҳрвандон бо ниҳодҳои давлатӣ беҳтар мегардад.

Дар шароити Тоҷикистон ваҳдат ба рушди минтақаҳо, сохтмони роҳҳо, иншооти иҷтимоӣ, мактабҳо, муассисаҳои тиббӣ, инкишофи энергетика, кишоварзӣ, сайёҳӣ ва ҳифзи муҳити зист бевосита алоқаманд аст. Ҳар лоиҳаи бузурги миллӣ дар заминаи сулҳу субот амалӣ мегардад. Ин маънои онро дорад, ки ҳар қадами созандагӣ дар кишвар давоми мантиқии сулҳ ва ваҳдат мебошад.

Аз нигоҳи маънавӣ, Ваҳдати миллӣ ба ҷомеа неруи умед мебахшад. Ҷомеае, ки ба оянда бовар дорад, бештар эҷод мекунад, бештар меомӯзад ва барои беҳтар кардани шароити зиндагӣ талош менамояд. Бовар ба оянда яке аз сармояҳои муҳимтарини миллӣ аст. Ин бовар аз таҷрибаи сулҳ, аз дастовардҳои истиқлол ва аз эҳсоси ҳамбастагии шаҳрвандон сарчашма мегирад.

Ваҳдати миллӣ ҳамчунин барои мавқеи байналмилалии давлат аҳамияти калон дорад. Давлате, ки дар дохил сулҳу субот дорад, дар муносибатҳои байналмилалӣ боэътимодтар, пешгӯишаванда ва соҳибэътибортар аст. Сулҳи тоҷикон дар ҷаҳон ҳамчун таҷрибаи муҳими ҳалли муноқишаҳо арзёбӣ мешавад ва ин таҷриба метавонад барои муаррифии Тоҷикистон ҳамчун кишвари сулҳпарвар, фарҳангӣ ва созанда хизмат намояд.

Рӯзи Ваҳдати миллӣ — 27 июн на танҳо рӯзи таҷлил, балки рӯзи андеша, шукргузорӣ ва масъулият аст. Ин сана ба мо хотиррасон мекунад, ки сулҳ бузургтарин неъмат, ваҳдат асоси давлатдорӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ шарти пешрафти ҷомеа мебошад. Таърихи навини Тоҷикистон собит намуд, ки миллат бо хирад, ирода, таҳаммул ва эҳтиром ба манфиатҳои умумӣ метавонад аз имтиҳонҳои душвор гузарад ва роҳи созандагиро интихоб намояд.

Имрӯз вазифаи асосӣ на танҳо ёдоварӣ аз сулҳи таърихӣ, балки ҳифз ва таҳкими он дар шароити нав мебошад. Ҷаҳони муосир бо тағйироти босуръат, рақобатҳои геополитикӣ, таъсирҳои иттилоотӣ ва мушкилоти иҷтимоӣ рӯ ба рӯ аст. Дар чунин вазъият ваҳдат бояд ба фарҳанги доимии ҷомеа табдил ёбад: фарҳанги гуфтугӯ, эҳтиром, масъулият, қонунмеҳварӣ ва ватандӯстӣ.

Ҳар шаҳрванди Тоҷикистон, новобаста аз касб, синну сол ва мавқеи иҷтимоӣ, метавонад дар таҳкими ваҳдат саҳм гузорад. Саҳми омӯзгор — тарбияи насли худшинос аст; саҳми олим — таҳқиқ ва фаҳмондани воқеият аст; саҳми корманди давлатӣ — хизмати содиқона ба мардум аст; саҳми ҷавон — омӯзиш, эҷод ва масъулият аст; саҳми ҳар оила — тарбияи фарзандон дар рӯҳияи сулҳ, эҳтиром ва муҳаббат ба Ватан мебошад.

Пас, Ваҳдати миллӣ на танҳо мероси гузашта, балки барномаи ояндаи мост. Он қалби бедори давлатдории тоҷикон, неруи эҳёи ҷомеа ва чароғи роҳи созандагӣ мебошад. Ҳифзи ин арзиши муқаддас вазифаи умумимиллӣ аст, зеро сулҳу ваҳдат ҳамон заминаест, ки дар он истиқлолият устувор, давлатдорӣ пойдор ва ояндаи миллат дурахшон мегардад.

РАСУЛЗОДА Аслам Зафар

ходими калони илмии шуъбаи

ШМА ва Канадаи Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ