Санаи 17 сентябри соли 2026 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар доираи сафари расмӣ ба Ҷумҳурии Корея аз Донишгоҳи Корея боздид намуда, унвони Доктори фахрии ин донишгоҳро қабул кард ва ба профессорон, омӯзгорон ва донишҷӯёни он суханронӣ ироа намуд. Ин чорабинӣ на танҳо дар таърихи муносибатҳои дуҷонибаи Тоҷикистону Корея саҳифаи нав кушод, балки имкони муҳиме барои дарки амиқи андешаҳои сиёсӣ ва маорифии Пешвои миллат фароҳам овард.

Пешвои миллат дар оғози суханронии худ изҳор намуданд: “Барои ман имконияти дидори имрӯза бо шумо ва сарфароз гардидан ба унвони Доктори фахрии яке аз донишгоҳҳои пешсафу маъруфи Ҷумҳурии Корея боиси ифтихори хосса аст”. Пешвои миллат ба роҳбарият ва Шурои илмии Донишгоҳ барои ин қарори баланд изҳори сипос намуда, онро “боз як таъкиди алоқамандии ду кишвар ба рушду густариши муносибатҳои дӯстона, ҳамчунин, арзишҳои муштараки илмӣ ва фарҳангии миллатҳои куҳантаърихи мо” арзёбӣ карданд.

Ин изҳорот ду маънии муҳим дорад. Аз як ҷиҳат, додани унвони Доктори фахрӣ эътирофи саҳми шахсии Пешвои миллат дар соҳаи илм ва таъсири иҷтимоии Пешвои миллат мебошад. Аз ҷиҳати дигар, он сармояи рамзии муносибатҳои дуҷонибаро ташкил медиҳад. Бояд зикр кард, ки ин нахустин унвони фахрии Пешвои миллат нест. Пештар Пешвои миллат унвони Доктори фахрии Донишгоҳи Қоҳира (соли 2022), унвони фахрии “Доктори фалсафа ва иқтисод”–и Донишгоҳи Қуйди Аъзами Покистон (соли 2015) ва дар моҳи майи соли 2026 унвони профессори фахрии Донишгоҳи Пекинро гирифтаанд. Ин силсилаи унвонҳо эътирофи пайвастаи ҷомеаи илмии ҷаҳонӣ ба саҳми Пешвои миллат дар соҳаҳои сулҳофарӣ, ҳамкории минтақавӣ ва ташаббусҳои ҷаҳонӣ мебошад.

Донишгоҳи Корея ҳамчун муассисаи илмии дорои таърихи беш аз садсола дар Осиё ва ҷаҳон шуҳрати зиёд дорад. Пешвои миллат дар суханронӣ махсусан қайд намуданд, ки ин донишгоҳ “дар худ ҳамгироии усулҳои бунёдии мактабҳои академиро бо тамоюлҳои инноватсионии муассисаҳои таҳсилоти олии замони муосир таҷассум менамояд”. Ин андеша нишон медиҳад, ки Пешвои миллат қонуниятҳои рушди муассисаҳои илмиро таҳлил мекунанд.

Пешвои миллат дар суханронӣ принсипҳои сиёсати хориҷии Тоҷикистонро ба таври системавӣ баён намуданд. Пешвои миллат таъкид карданд, ки “мо аз ибтидо сиёсати хориҷии мутавозину сулҳомез ва созандаро роҳандозӣ намуда, имрӯз онро дар заминаи усули ‘дарҳои кушода’ бемайлон пеш мебарем”. Ин андеша хусусиятҳои асосии сиёсати хориҷии Пешвои миллатро муайян менамояд:

- Мантиқи амалии усули “дарҳои кушода”. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки маҳз дар натиҷаи татбиқи ин усул “Тоҷикистони муосир, дар баробари касби ҷойгоҳи сазовор дар арсаи байналмилалӣ, дар ҳама гӯшаю канори сайёра дӯстони зиёд пайдо кардааст”. Аз нигоҳи оморӣ, Тоҷикистон бо 186 кишвари ҷаҳон муносибатҳои дипломатӣ барқарор намудааст, ки барои кишвари танҳо тақрибан даҳмиллиона ин нишондиҳандаи фаъолият ва кушодагии сиёсати хориҷӣ мебошад.

- Ҷанбаҳои гуногуни сиёсати мутавозин. Андешаҳои сиёсати хориҷии Пешвои миллат танҳо “ҳамаҷониба” нест, балки самтҳои афзалиятнок ва мулоҳизаҳои стратегӣ дорад. Пешвои миллат дар суханронӣ қайд намуданд, ки Корея “имрӯз дар сафи дӯстон ва шарикони наздику боэътимоди мо қарор дорад”. Ин ибора Кореяро ҳамчун яке аз нуқтаҳои муҳими сохтори сиёсати хориҷии Тоҷикистон муайян мекунад. Ҳамзамон, муносибатҳои Тоҷикистон бо Чин ба сатҳи шарикии стратегии ҳамаҷониба расидаанд, бо Русия, кишварҳои ҳамсояи Осиёи Марказӣ ва ҷаҳони ислом муносибатҳои анъанавии дӯстона доранд. Ин гуна ҷобаҷогузории чандсамта ва афзалиятнок дақиқии Пешвои миллат ҳамчун олими ҳуқуқшинос ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва манфиатҳои миллиро нишон медиҳад.

- Дипломатияи об ва ташаббусҳои ҷаҳонӣ. Дар суханронӣ Пешвои миллат қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳидро оид ба эълон кардани “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда барои солҳои 2027–2036” зикр намуда, онро “боз як далели равшани идомаи талошҳои давлати мо дар роҳи пешбурди рӯзномаи ҷаҳонии сулҳ” арзёбӣ карданд. Дипломатияи об ва ташаббусҳои сулҳҷӯёна ҷанбаҳои хоситарини андешаҳои сиёсати хориҷии Пешвои миллат мебошанд. Дар қаламрави Тоҷикистон тақрибан 60 фоизи захираҳои обӣ Осиёи Марказӣ ҷойгир аст ва ин хусусияти ҷуғрофӣ обро ҳамчун рычаги асосии сиёсати хориҷӣ табдил додааст. Ташаббусҳои Пешвои миллат дар самти “Оби ҷаҳонӣ барои рушди устувор” ва раванди оби Душанбе дар соҳаи идоракунии ҷаҳонии об қобилияти муайяни муқаррарнамоии рӯзномаро ба вуҷуд овардаанд.

Дар суханронии Пешвои миллат бахши марбут ба ҳамкории маориф ҳаҷми назаррасро ташкил медиҳад, ки бо дарки нақши марказии захираҳои инсонӣ дар рушди кишвар алоқамандии зич дорад.

Дастовардҳо ва мушкилоти рушди таҳсилоти олӣ. Пешвои миллат дар суханронӣ маълумоти калидиро пешниҳод намуданд: “дар 35 соли истиқлол теъдоди мактабҳои олӣ дар кишвари мо аз 13 то ба 51 ва шумораи донишҷӯён дар онҳо аз ҳафтод ҳазор то ба дусаду сӣ ҳазор нафар расидааст”. Ин афзоиш густариши босуръати системаи таҳсилоти олии Тоҷикистонро инъикос менамояд. Аммо афзоиши миқдорӣ на ҳамеша ба баландшавии сифат баробар аст. Пешвои миллат инро ба хубӣ дарк намуда, таъкид карданд, ки “мо ҳамеша кӯшиш ба харҷ медиҳем, ки барои ҷавонон шароиту имконоти заруриро ҷиҳати таҳсилу касбомӯзӣ дар хориҷи кишвар муҳайё созем”.

Таҳсил дар хориҷ ҳамчун стратегияи захираҳои инсонӣ. Ҳоло зиёда аз 40 ҳазор нафар ҷавонони Тоҷикистон дар муассисаҳои таҳсилоти олии қариб 50 кишвари дунё, аз ҷумла дар Ҷумҳурии Корея таҳсил мекунанд. Дар худи Корея зиёда аз 350 нафар донишҷӯён аз Тоҷикистон, аз ҷумла дар Донишгоҳи Корея таҳсил менамоянд. Пешвои миллат таҳсил дар хориҷро ҳамчун роҳи асосии тарбияи “насли нави мутахассисони дар шароити муосир рақобатпазир” арзёбӣ мекунанд. Пешвои миллат дар суханронӣ ба донишҷӯёни тоҷик панҷ нуктаи мушаххасро таъкид намуданд:

“- шумо намояндагони насли ҷавони соҳибмаърифат ва ояндасози Тоҷикистони соҳибихтиёр ҳастед.

- умеду ормонҳои мо аз шумо хеле зиёданд.

- ҳамеша дар ёд дошта бошед, ки ҳар кадоми шумо дар хориҷи кишвар, пеш аз ҳама, муаррифгари Тоҷикистони барои ҳамаи мо азиз, сафирони фарҳанги миллати бостонии мо ҳастед.

- шумо бояд давомдиҳандагони арзандаи кору пайкори аҷдоди худ ва мероси волои ахлоқиву маънавии онҳо бошед.

- бо истифода аз беҳтарин имкониятҳое, ки ин ҷо бароятон фароҳам оварда шудаанд, донишу малакаи худро васеъ гардонед ва нозукиҳои касбу ихтисосҳои интихобкардаатонро ҳамаҷониба аз худ намоед.

- забону фарҳанг ва таҷрибаву дастовардҳои беназири илмиву технологии мардуми Кореяро барои истифодаи самарабахш дар ҳаёт ва фаъолияти минбаъдаатон амиқ омӯзед!”

Ин панҷ нукта низоми пурраи гуфтори тарбияи кадрҳоро ташкил медиҳанд: аз эътирофи мақоми донишҷӯ ҳамчун ояндасози кишвар сар шуда, бо даъват ба омӯзиши амиқи забон, фарҳанг ва технологияи Корея барои хизмат ба Ватан анҷом меёбад.

Таҳкими институтсионалии табодули академӣ. Пешвои миллат махсусан нақши Агентии Корея оид ба ҳамкориҳои байналмилалӣ (“КОЙКА”)-ро дар тақвияту тавсеаи равандҳои шарикии кишварҳо қайд намуданд. Ҳамчунин, таъсиси марказҳои омӯзиши забони кореягӣ дар ҳашт донишгоҳи Тоҷикистон ва роҳандозии робитаҳои мустақими ҳамкорӣ миёни муассисаҳои таҳсилоти олии ду кишвар ҳамчун дастовардҳои муҳимми солҳои охир дар ин самт зикр гардиданд. Ин чораҳои мушаххас нишон медиҳанд, ки ҳамкории маориф дар сохтори сиёсати хориҷии Пешвои миллат на танҳо шиори абстрактӣ, балки амалияи сиёсати қобили татбиқ мебошад.

Пешвои миллат ҳамзамон изҳор намуданд: “Мо алоқаманди зиёд кардани шумораи бурсияҳои таҳсилотии Ҷумҳурии Корея барои ҷавонони Тоҷикистон ҳастем”. Ин дархост нишон медиҳад, ки Пешвои миллат ҳамкории маорифро ҳамчун воситаи муҳими таъмини манфиатҳои миллии Тоҷикистон дар сатҳи стратегӣ арзёбӣ мекунанд.

Дар суханронии Пешвои миллат бахши муҳими гуфтори таърихӣ мавҷуд аст: “Илму маърифат, адабиёт ва саъю талош ба сӯйи дониш тайи ҳазорсолаҳо таҳкурсии ташаккули тамаддуни бостонии миллати тоҷикро ташкил додааст”. Пешвои миллат таъкид намуданд, ки “Маҳз ба шарофати ҳамин халқи тоҷик ба ҷаҳониён мутафаккирони барҷастаеро эҳдо кардааст, ки осори онҳо дар тӯли асрҳои зиёд таконбахши пешрафти илму фарҳанги ҳам Шарқу ҳам Ғарб гардидааст”. Ҳамчунин, Пешвои миллат қайд карданд, ки “Ниёгони мо бо мероси адабиву фалсафӣ ва кашфиёти илмии худ дар самти илмҳои дақиқ, аз ҷумла риёзӣ, нуҷум, табиатшиносӣ, тиб, кимиё, ҷуғрофиё, зироату обёрӣ ва меъморӣ дар рушди тамаддуни башарӣ саҳми назаррас гузоштаанд”.

Вазифаи ин гуфтори таърихӣ таҳлили амиқро талаб мекунад. Аввалан, он тасвири пайванди таърихиро месозад, ки Тоҷикистони муосирро бо анъанаи тамаддуни бостонии Осиёи Марказӣ алоқаманд мекунад ва ба ин васила заминаи таърихиро барои ҳувияти фарҳангии давлати муосир фароҳам меорад. Сониян, он дар доираи гуфтори “миллатҳои куҳантаърих” – ки ҳам Тоҷикистон ва ҳам Кореяро дар бар мегирад – заминаи ҳамдигарфаҳмии фарҳангиро ҷустуҷӯ мекунад. Пешвои миллат муносибатҳои ду кишварро ҳамчун дӯстии “миллатҳои куҳантаърих” тавсиф намуда, ин усули баён на танҳо эҳтироми эътибори фарҳангии Кореяро нигоҳ медорад, балки ба ҳамкории дуҷониба ранги ахлоқие мебахшад, ки аз ҳисоби оддии манфиатҳо болотар аст. Муносибатҳои муосири дипломатиро дар оинаи таърихи тӯлонӣ баррасӣ кардан ҳам стратегияи баён аст ва ҳам дарки амиқи Пешвои миллат аз ченакҳои таърихии муносибатҳои байналмилалиро инъикос менамояд.

Пешвои миллат дар суханронӣ ба масъалаи ҳамкории гуманитарӣ таваҷҷуҳи хосса зоҳир намуданд: “Маълум аст, ки робитаҳои гуманитарӣ ба таҳкими дӯстиву ҳамдигарфаҳмӣ миёни халқҳо ҳамаҷониба мусоидат менамоянд. Ин ҳақиқати баҳснопазир, алалхусус, имрӯзҳо, ки замони рушди босуръати технология ва навовариҳо мебошад, маънии амиқ касб мекунад”. Пешвои миллат ҳамзамон қайд карданд, ки “масъалаҳои таҳкиму тавсеаи робитаҳои фарҳангиву гуманитарӣ, бахусус дар самти рушди захираҳои инсонӣ ва тандурустӣ мавриди таваҷҷуҳи доимии мо қарор доранд”.

Ин изҳорот нишон медиҳад, ки Пешвои миллат ҳамкории гуманитариро на танҳо ҳамчун илова ба ҳамкории сиёсиву иқтисодӣ, балки ҳамчун омили мустақили таҳкими эътимод ва фарҳанги муколама дар муносибатҳои байналмилалӣ арзёбӣ мекунанд. Дар шароити ҷаҳонишавии босуръат ва рушди технологияҳои рақамӣ, робитаҳои фарҳангиву гуманитарӣ метавонанд пули эътимод байни халқҳоро бисозанд, ки он барои ҳамкории устувори сиёсиву иқтисодӣ заминаи зарурӣ фароҳам меорад.

Хулоса, суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Донишгоҳи Корея ҳуҷҷати муҳиме барои дарки андешаҳои сиёсати хориҷӣ ва маорифии Пешвои миллат мебошад. Аз ҷиҳати сиёсати хориҷӣ, андешаҳои Пешвои миллат бар пояи усули “дарҳои кушода” бунёд ёфта, бо хусусиятҳои мутавозинӣ, сулҳомезӣ ва созандагӣ фарқ мекунанд ва дипломатияи об ва ташаббусҳои ҷаҳониро ҳамчун воситаҳои хоси таъсиррасонӣ ба кор мегиранд. Аз ҷиҳати маориф, андешаҳои Пешвои миллат рушди захираҳои инсониро дар марказ қарор дода, таҳсил дар хориҷ ва табодули академиро ҳамчун роҳҳои асосии таъмини модернизатсияи кишвар ва тарбияи ҷавонон истифода мебаранд. Гуфтори таърихӣ ва сохтмони ҳувияти фарҳангӣ дар суханронӣ ба муносибатҳои дуҷониба заминаи ахлоқии болотар аз ҳисоби оддии манфиатҳоро фароҳам меоранд.

САНГИНЗОДА Дониёр Шомаҳмад ,

сарходими илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масоили давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ,

доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор.