Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон ҳамчун рӯйдоди муҳими сиёсӣ ва марҳалаи сарнавиштсоз дар раванди ташаккули низоми давлатдорӣ ва сиёсати хориҷии мустақили кишвар мавқеи хосса дорад. Баргузории он ба давраи буҳрони амиқи сиёсиву иҷтимоӣ рост омада, масъалаҳои ҳифзи соҳибихтиёрии давлатӣ, барқарорсозии сохти конститутсионӣ, таъмини фаъолияти муназзами мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва муайян намудани самтҳои рушди минбаъдаи ҷумҳуриро ба миён гузошт. Дар баробари ҳалли вазифаҳои мубрами дохилӣ, зарурати муайян намудани мавқеи Тоҷикистон дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва фароҳам овардани заминаҳои мусоиди хориҷӣ барои барқарорсозии сулҳу субот низ аҳаммияти аввалиндараҷа касб намуд. Аз ин лиҳоз, омӯзиши нақши Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ дар ташаккули сиёсати хориҷии мустақили кишвар имкон медиҳад, ки заминаҳои таърихию сиёсӣ, принсипҳои бунёдӣ ва самтҳои афзалиятноки фаъолияти байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон мавриди таҳлили илмӣ қарор дода шаванд.

Дар тирамоҳи соли 1992 вазъи сиёсиву иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳалаи ниҳоят мураккаб ворид гардида, низоми идоракунии давлатӣ бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ шуд. Шиддат гирифтани ихтилофоти сиёсӣ, муқовиматҳои мусаллаҳона ва буҳрони иқтисодию иҷтимоӣ ба амнияти миллӣ, суботи ҷомеа ва тамомияти арзии кишвар таҳдид мекарданд. Дар чунин шароит фаъолияти мунтазами сохторҳои давлатӣ халалдор гардида, масъалаи ташкили низоми нави идоракунӣ ва қабули қарорҳои таъхирнопазир ба миён омад. Бо назардошти вазъи мураккаби амниятӣ ва набудани шароити мусоиди баргузории иҷлосия дар пойтахт, қарор қабул гардид, ки Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ дар шаҳри Хуҷанд баргузор шавад.

Дар чунин шароити ҳассоси таърихӣ Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ масъалаҳои калидии ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқии кишварро баррасӣ намуда, барои барқарорсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи рушди ҷумҳурӣ заминаи сиёсӣ фароҳам овард. Аҳаммияти таърихии ин иҷлосия на танҳо дар ҳалли масъалаҳои дохилии давлатдорӣ, балки дар муайян гардидани заминаҳои ибтидоии сиёсати хориҷии мустақили Тоҷикистон низ ифода меёбад. Зеро дар шароити буҳрони дохилӣ ҳифзи соҳибихтиёрӣ, таъмини эътирофи байналмилалии давлат, барқарор намудани робитаҳои хориҷӣ ва ҷалби дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ ба омилҳои муҳимми таъмини суботи сиёсӣ ва барқарорсозии давлатдорӣ табдил ёфта буданд.

Яке аз натиҷаҳои муҳимми сиёсии Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ фароҳам овардани заминаҳои сиёсӣ ва ҳуқуқӣ барои ташаккули сиёсати хориҷии мустақили Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Дар ин марҳала зарурати муайян намудани самтҳои афзалиятноки муносибатҳои байналмилалӣ, барқарорсозии робитаҳои дипломатӣ бо кишварҳои ҷаҳон ва густариши ҳамкорӣ бо созмонҳои байналмилалию минтақавӣ ба таври возеҳ эҳсос мегардид. Ба ибораи дигар, дар баробари ҳалли буҳрони дохилӣ, Тоҷикистон бояд мавқеи худро ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ муайян намуда, барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ дар муҳити тағйирёбандаи сиёсиву геосиёсӣ заминаи устувор фароҳам меовард.

Асосҳои ибтидоии ин равиш дар «Муроҷиатнома ба халқи шарифи Тоҷикистон», ки 19 ноябри соли 1992 аз ҷониби Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ироа гардид, инъикос ёфтанд. Дар он масъалаи ворид гардидани Тоҷикистон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ, барқарор намудани муносибатҳои дипломатӣ ва густариши ҳамкориҳои мутақобилан судманд бо давлатҳои ҷаҳон ҳамчун самтҳои муҳимми сиёсати хориҷӣ муайян карда шуданд. Мазмуни асосии ин самтҳоро метавон ба таври зайл гурӯҳбандӣ намуд:

1.            Ворид гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ ва дарёфти ҷойгоҳи муносиб дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ;

2.            Барқарор намудани муносибатҳои дипломатӣ бо давлатҳое, ки омодаанд дар асоси принсипҳои баробарҳуқуқӣ ва манфиатҳои мутақобила бо Тоҷикистон ҳамкорӣ намоянд;

3.            Пайвастан ба созмонҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ ва истифодаи имкониятҳои онҳо барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ;

4.            Таҳким ва рушди муносибатҳои неки ҳамсоягӣ ва ҳамкориҳои ҳамаҷониба бо кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, аз ҷумла Федератсияи Русия, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Туркманистон;

5.            Роҳандозии муносибатҳои дӯстона ва ҳамкориҳои мутақобилан судманд бо давлатҳои ҷаҳон, аз ҷумла Афғонистон, Покистон, Ҷумҳурии Мардумии Чин, Эрон ва кишварҳои Осиё, Африқо, Аврупо ва Амрико, дар асоси баробарӣ, эҳтироми соҳибихтиёрӣ ва дахолат накардан ба корҳои дохилии якдигар;

6.            Муайян намудани мавқеи муносиб ва таҳкими нуфузи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷомеаи ҷаҳонӣ.

Муқаррароти мазкур ифодагари кӯшиши ташаккули сиёсати хориҷӣ дар асоси манфиатҳои миллӣ, баробарҳуқуқии давлатҳо, эҳтироми соҳибихтиёрӣ, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва рушди ҳамкориҳои мутақобилан судманд буданд. Аҳаммияти онҳо дар он зоҳир мегардид, ки дар шароити ташаккули давлатдории мустақил самтҳои умумии фаъолияти байналмилалии Тоҷикистонро муайян намуда, барои рушди минбаъдаи муносибатҳои дипломатӣ ва ҳамкориҳои байнидавлатӣ заминаи консептуалӣ фароҳам оварданд.

Дар раванди ташаккули сиёсати хориҷии кишвар муайян намудани самтҳои ҷуғрофӣ ва геосиёсии муносибатҳои байналмилалӣ низ аҳаммияти махсус касб намуд. Дар суханронии худ дар Иҷлосияи XVIII Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 28 декабри соли 1993 муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо назардошти мавқеи ҷуғрофӣ, хусусиятҳои геосиёсӣ ва манфиатҳои миллию иқтисодии кишвар зарурати баррасии муносибатҳои хориҷиро дар доираи панҷ ҳавзаи асосии сиёсӣ таъкид намуданд.

Ҳавзаи якум Иттиҳоди Давлатҳои Мустақилро фаро гирифта, барои идомаи робитаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии давлатҳои пасошӯравӣ заминаи ҳамкорӣ фароҳам меовард. Ҳавзаи дуюм Осиёи Марказӣ буда, бо назардошти наздикии ҷуғрофӣ, робитаҳои таърихию фарҳангӣ ва манфиатҳои муштараки иқтисодию амниятӣ аҳаммияти стратегӣ дошт. Ҳавзаи сеюм давлатҳои ҳамсояи форсизабонро дар бар гирифта, ба рушди робитаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ мусоидат менамуд. Ҳавзаи чаҳорум кишварҳои мусулмонии Шарқро фаро мегирифт, ки бо Тоҷикистон онҳоро арзишҳои динӣ ва суннатҳои фарҳангӣ ба ҳам мепайвастанд. Ҳавзаи панҷум ҷомеаи байналмилалӣ буда, ҳамкорӣ бо он барои густариши муносибатҳои дипломатӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии кишвар муҳим арзёбӣ мегардид.

Муайян гардидани ин ҳавзаҳо ба мавқеи ҷуғрофӣ ва геосиёсии Тоҷикистон, робитаҳои таърихию фарҳангӣ ва манфиатҳои иқтисодию амниятии он асос меёфт. Ҳамзамон, захираҳои табиӣ, бахусус имкониятҳои обию гидроэнергетикӣ, тадриҷан ба яке аз омилҳои муҳими пешбурди дипломатияи иқтисодӣ ва экологӣ табдил ёфтанд.

Дар марҳалаҳои минбаъда сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар асоси принсипи бисёрсамта ва бо назардошти манфиатҳои миллӣ таҳаввул ёфт. Хусусияти асосии ин раванд дар густариши муносибатҳои дуҷониба ва бисёрҷониба бо давлатҳои гуногуни ҷаҳон, созмонҳои байналмилалию минтақавӣ ва ниҳодҳои молиявии байналмилалӣ зоҳир гардид. Ин равиш ба Тоҷикистон имкон дод, ки бо назардошти тағйирёбии муҳити геосиёсӣ ва тавозуни қудрат муносибатҳои хориҷии худро дар асоси прагматизм, муколама, эҳтироми манфиатҳои мутақобила ва риояи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ба роҳ монад.

Дар ин раванд сиёсати «дарҳои кушода» ҳамчун яке аз самтҳои асосии сиёсати хориҷии Тоҷикистон ташаккул ёфта, барои густариши муносибатҳои дӯстона ва ҳамкориҳои мутақобилан судманд бо кишварҳои ҷаҳон замина фароҳам овард. Моҳияти ин сиёсат дар нигоҳ доштани мувозинати муносибатҳо бо шарикони гуногуни байналмилалӣ, пешбурди ҳамкориҳои созанда ва фароҳам овардани шароити мусоиди хориҷӣ барои рушди устувори кишвар ифода меёбад. Дар доираи ин равиш Тоҷикистон ҳамкориро бо кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, давлатҳои Осиёи Марказӣ, Ҷумҳурии Мардумии Чин, кишварҳои Осиё ва Шарқи Наздик, давлатҳои Иттиҳоди Аврупо ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико густариш дод. Бояд таъкид намуд, ки сиёсати «дарҳои кушода» натиҷаи таҳаввули минбаъдаи сиёсати хориҷии кишвар буда, заминаҳои ибтидоии он дар марҳалаи аввали ташаккули давлатдории мустақил гузошта шуда буданд.

Ҳамкориҳо бо созмонҳои байналмилалию минтақавӣ ва ниҳодҳои молиявии байналмилалӣ низ ба яке аз воситаҳои муҳими татбиқи афзалиятҳои сиёсати хориҷии кишвар табдил ёфтанд. Тоҷикистон дар доираи Созмони Милали Муттаҳид, Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо, Созмони ҳамкории Шанхай, Созмони ҳамкории иқтисодӣ ва дигар сохторҳои байналмилалӣ дар баррасӣ ва ҳалли масъалаҳои рушди устувор, амнияти минтақавӣ, ҳамкориҳои иқтисодӣ ва мушкилоти умумиҷаҳонӣ иштирок менамояд. Ҳамзамон, ҳамкорӣ бо Хазинаи байналмилалии асъор, Гурӯҳи Бонки ҷаҳонӣ, Бонки аврупоии таҷдид ва рушд, Бонки осиёии рушд, Бонки исломии рушд ва дигар ниҳодҳои молиявӣ барои ҷалби сармояи хориҷӣ, татбиқи лоиҳаҳои инфрасохторӣ ва дастгирии рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар аҳаммияти назаррас дорад.

Дар самти ҳамкориҳои иқтисодии хориҷӣ муносибатҳо бо шарикони анъанавӣ, аз ҷумла Федератсияи Русия, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, Ҷумҳурии Қирғизистон ва Туркманистон, мавқеи муҳим доранд. Ҳамзамон, Ҷумҳурии Мардумии Чин ба яке аз шарикони калидии иқтисодию сармоягузории Тоҷикистон табдил ёфтааст. Густариши робитаҳо бо кишварҳои Иттиҳоди Аврупо, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва дигар давлатҳои хориҷи дур низ барои тавсеаи ҷуғрофияи муносибатҳои иқтисодию тиҷоратӣ, диверсификатсияи ҳамкориҳои хориҷӣ ва ҷалби сармояи байналмилалӣ имкониятҳои иловагӣ фароҳам овардааст. Ҳамин тариқ, сиёсати бисёрсамта ба Тоҷикистон имкон дод, ки ҳамкориҳои хориҷиро бо назардошти имкониятҳо ва манфиатҳои гуногунҷанба инкишоф диҳад.

Яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми тағйирёбии сиёсати хориҷии кишвар густариши заминаи шартномавию ҳуқуқии муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Дар ин раванд, узвияти Тоҷикистон дар Созмони умумиҷаҳонии савдо дар соли 2013, пайвастан ба конвенсияҳо, хартияҳо ва эъломияҳои байналмилалӣ, инчунин афзоиши шумораи санадҳои дуҷонибаи байнидавлатӣ барои таҳкими ҳамкориҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, тиҷоратӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва амниятӣ заминаи мусоид фароҳам оварданд. Тибқи маълумоти дар адабиёти мавриди истифода овардашуда, Тоҷикистон бо кишварҳои ҷаҳон беш аз 2100 санади дуҷониба ба имзо расонида, ба зиёда аз 350 санади байналмилалӣ ҳамроҳ шудааст. Ин нишондиҳандаҳо аз тавсеаи тадриҷии заминаи шартномавию ҳуқуқии муносибатҳои хориҷии кишвар шаҳодат медиҳанд. Бо вуҷуди ин, барои истифодаи илмии ин омор муайян намудани манбаи расмӣ ва санаи ҷамъбасти маълумот зарур аст.

Ҷанбаи дигари муҳимми сиёсати хориҷии Тоҷикистон иштироки фаъол дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ ва минтақавӣ мебошад. Дар ин замина, ташаббусҳои байналмилалии кишвар, бахусус дар соҳаҳои обу иқлим, ҳифзи пиряхҳо, пешгирии офатҳои табиии марбут ба об ва истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ, мавқеи хосса доранд. Ин ташаббусҳо на танҳо ба ҳалли мушкилоти экологӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ равона шудаанд, балки ҳамчун воситаи густариши муколамаи байналмилалӣ, таҳкими ҳамкориҳои байнидавлатӣ ва баланд бардоштани нуфузи дипломатии Тоҷикистон низ аҳаммият доранд.

Махсусан, ташаббусҳои Тоҷикистон дар соҳаи об барои ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои таъмини дастрасӣ ба оби тоза, идоракунии устувори захираҳои обӣ ва тақвияти ҳамкориҳои байналмилалӣ дар истифодаи захираҳои обҳои фаромарзӣ мусоидат намуданд. Дар доираи ин равандҳо як қатор ташаббусҳо ва қатъномаҳои пешниҳоднамудаи Тоҷикистон дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дастгирӣ ёфта, барои баргузории чорабиниҳои байналмилалӣ ва густариши ҳамкориҳо дар ин соҳа замина фароҳам оварданд. Ин иқдомҳо мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун иштирокчии фаъоли ташаккули рӯзномаи байналмилалии обу иқлим тақвият бахшиданд.

Ҳамкориҳои Тоҷикистон бо Созмони Милали Муттаҳид оид ба масъалаҳои маориф, илм ва фарҳанг (ЮНЕСКО) низ дар ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ ва муаррифии арзишҳои миллӣ дар арсаи байналмилалӣ нақши муҳим доранд. Ба рӯйхатҳои марбутаи ин созмон ворид гардидани ёдгориҳои таърихӣ, суннатҳо ва унсурҳои фарҳангии Тоҷикистон барои муаррифии мероси миллӣ ва таҳкими нуфузи фарҳангии кишвар мусоидат кардааст. Аз ҷумла, «Шашмақом» соли 2003 ба Феҳристи шоҳкориҳои мероси шифоҳӣ ва ғайримоддии башарият, ёдгории қадимаи Саразм соли 2010 ба Феҳристи мероси ҷаҳонӣ ва Боғи миллии Тоҷикистон — кӯҳҳои Помир соли 2013 ба Феҳристи мероси ҷаҳонии табиии ЮНЕСКО ворид гардиданд. Ҳамчунин, дар доираи ҳамкориҳо бо ин созмон ҷашнҳои марбут ба шахсиятҳо ва ёдгориҳои таърихию фарҳангии Тоҷикистон, аз ҷумла Ҳисор, Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ, дар сатҳи байналмилалӣ муаррифӣ шудаанд. Ин раванд нишон медиҳад, ки дипломатияи фарҳангӣ низ ба яке аз воситаҳои муҳими таҳкими имиҷи байналмилалии Тоҷикистон табдил ёфтааст.

Самти дигари муҳимми сиёсати хориҷии Тоҷикистонро ҳамкорӣ дар соҳаи таъмини амнияти минтақавию байналмилалӣ ва муқовимат ба таҳдиду хатарҳои муосир ташкил медиҳад. Терроризм, ифротгароӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, ҷинояткории фаромиллӣ ва дигар таҳдидҳои амниятӣ хусусияти фаромиллӣ дошта, муқовимати муассир ба онҳо ҳамоҳангсозии талошҳои давлатҳо ва созмонҳои байналмилалиро тақозо менамояд. Бо назардошти мавқеи ҷуғрофӣ ва вазъи мураккаби амниятии минтақа, Тоҷикистон ба таҳкими ҳамкориҳо дар ин самт таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд. Иштирок дар фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид, Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо, Созмони ҳамкории Шанхай ва дигар сохторҳои минтақавию байналмилалӣ барои ҳамоҳангсозии иқдомҳо, мубодилаи иттилоот ва таҳияи механизмҳои муштараки муқовимат ба таҳдидҳои фаромиллӣ имконият фароҳам меорад.

Ҳамин тариқ, таҳлили заминаҳои таърихию сиёсии баргузории Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва тағйирёбии минбаъдаи сиёсати хориҷии кишвар имкон медиҳад, ки хулосаҳои зерин пешниҳод карда шаванд:

-              Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ дар шароити буҳрони амиқи сиёсиву иҷтимоӣ баргузор гардида, дар барқарорсозии фаъолияти низоми давлатдорӣ, таҳкими ҳокимияти давлатӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи рушди Тоҷикистон нақши муҳим бозид;

-              дар марҳалаи мазкур масъалаҳои ҳифзи соҳибихтиёрӣ, барқарорсозии сохти конститутсионӣ, таъмини суботи сиёсӣ ва муайян намудани мавқеи байналмилалии кишвар ба вазифаҳои афзалиятноки давлат табдил ёфтанд;

-              муқаррароти дар «Муроҷиатнома ба халқи шарифи Тоҷикистон» ироагардида заминаҳои консептуалии сиёсати хориҷии мустақили кишварро инъикос намуда, принсипҳои баробарҳуқуқии давлатҳо, эҳтироми соҳибихтиёрӣ, дахолат накардан ба корҳои дохилӣ ва рушди ҳамкориҳои мутақобилан судмандро ҳамчун самтҳои муҳими муносибатҳои байналмилалӣ муайян карданд;

-              муайян гардидани панҷ ҳавзаи асосии сиёсӣ дар марҳалаи минбаъда барои ташаккули тасаввуроти фарогир дар бораи самтҳои ҷуғрофӣ ва геосиёсии сиёсати хориҷии Тоҷикистон мусоидат намуд.

-              сиёсати бисёрсамта ва сиёсати «дарҳои кушода» дар марҳалаҳои минбаъда ҳамчун шаклҳои таҳаввулёфтаи сиёсати хориҷии кишвар ташаккул ёфта, барои густариши робитаҳои дипломатӣ, ҳамкориҳои иқтисодию сиёсӣ ва таҳкими мавқеи байналмилалии Тоҷикистон замина фароҳам оварданд.

-              ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон дар соҳаҳои обу иқлим, ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ ва таъмини амнияти минтақавӣ доираи фаъолияти дипломатии кишварро васеъ намуда, ба баланд бардоштани нуфузи байналмилалии он мусоидат карданд.

РАҲМОНЗОДА Азимҷон Шералӣ,

ходими пешбари илмии шуъбаи Осиёи Ҷанубӣ ва Шарқи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ