Рӯзи дониш дар ҳаёти ҷомеа мавқеи махсус дошта, оғози марҳилаи нави фаъолияти таълимӣ, тарбиявӣ ва маърифатиро ифода менамояд. Ҳамасола фаро расидани соли нави таҳсил барои хонандагону донишҷӯён, омӯзгорон, падару модарон ва муассисаҳои таълимӣ на танҳо бозгашт ба раванди омӯзиш, балки оғози вазифаҳо, мақсадҳо ва имкониятҳои нав мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат, мазмуни Рӯзи донишро танҳо бо баргузории чорабиниҳои идона маҳдуд намудан дуруст нест. Моҳияти аслии он дар эҳтиром гузоштан ба дониш, илм, омӯзгор ва маърифат ҳамчун арзишҳои бунёдии ҷомеа зоҳир мегардад.

Дар шароити муосир дониш ба яке аз захираҳои муҳимтарини рушди давлат табдил ёфтааст. Агар дар марҳилаҳои пешини рушди иқтисодӣ захираҳои табиӣ, замин ва сармояи моддӣ бештар мавқеи муайянкунанда дошта бошанд, имрӯз сифати неруи инсонӣ, сатҳи таҳсилот, қобилияти эҷодӣ ва истифодаи дониш дар фаъолияти амалӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Аз ин рӯ, ҳар як соли нави таҳсилро метавон ҳамчун оғози давраи нави ташаккули сармояи зеҳнии ҷомеа арзёбӣ намуд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи баланд бардоштани сифати таълиму тарбия аҳамияти хос дорад. Аксарияти аҳолии кишварро ҷавонон ташкил медиҳанд ва маҳз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, касбият ва масъулиятшиносии онҳо имкониятҳои рушди минбаъдаи иқтисодию иҷтимоии мамлакатро муайян менамояд. Аз ин мавқеъ, Рӯзи дониш рамзи оғози роҳи нав ба сӯи маърифат буда, ҳамзамон зарурати масъулияти ҷомеаро барои фароҳам овардани шароити мусоиди таълим таъкид мекунад. Бинобар ин мо мафщуми донишро ба якчанд марщила ыудо менамоем:

1.     Дониш ҳамчун омили рушди инсон ва ҷомеа

Дониш яке аз арзишҳое мебошад, ки дар раванди истифода кам намешавад, балки васеъ ва такмил меёбад. Шахсе, ки донишро аз худ менамояд, на танҳо маълумоти муайян мегирад, балки қобилияти таҳлил, муқоиса, хулосабарорӣ ва қабули қарорро низ инкишоф медиҳад. Аз ин рӯ, натиҷаи таҳсилро танҳо бо ҳаҷми маълумоти азхудшуда муайян кардан кофӣ нест.

Дар шароити имрӯза вазифаи муассисаи таълимӣ тадриҷан тағйир меёбад. Агар қаблан омӯзгор бештар ҳамчун манбаи асосии маълумот баромад мекард, имрӯз дастрасии васеъ ба интернет, китобхонаҳои электронӣ ва захираҳои рақамӣ имконияти гирифтани маълумотро хеле зиёд намудааст. Дар чунин муҳит вазифаи омӯзгор мураккабтар мегардад: ӯ бояд ба хонанда ё донишҷӯ тарзи интихоб, таҳлил, санҷиш ва истифодаи дурусти маълумотро омӯзонад.

Аз ҳамин нуқтаи назар метавон робитаи зеринро пешниҳод намуд:

маълумот → дониш → дарк → малака → татбиқ → натиҷа.

Яъне, мавҷудияти маълумот ҳанӯз маънои доштани донишро надорад. Танҳо баъди дарк ва истифодаи амалии он дониш ба неруи воқеии рушди инсон табдил меёбад.

Ин масъала дар давраи рақамикунонии ҷомеа аҳамияти бештар пайдо мекунад. Насли ҷавон бо ҳаҷми бузурги иттилоот рӯ ба рӯ мешавад. Дар чунин шароит қобилияти фарқ кардани маълумоти боэътимод аз маълумоти носаҳеҳ, истифодаи манбаъҳои илмӣ, таҳлили мустақилона ва ташаккули мавқеи асоснок ба қисми муҳими саводнокии муосир табдил ёфтааст.

Аз ин рӯ, Рӯзи дониш бояд на танҳо оғози гирифтани маълумоти нав, балки оғози марҳилаи навбатии рушди фарҳанги фикрронӣ бошад.

2.     Омӯзгор – пайвандгари дониш, тарбия ва таҷриба

Дар маркази раванди таълим омӯзгор қарор дорад. Новобаста аз рушди босуръати технологияҳои рақамӣ ва афзоиши воситаҳои электронии омӯзиш, нақши инсонӣ ва тарбиявии омӯзгор аҳамияти худро нигоҳ медорад. Технология метавонад маълумот пешниҳод кунад, машқҳоро санҷад ё раванди ҷустуҷӯро осон намояд, аммо муносибати омӯзгор бо шогирд дорои мазмуни иҷтимоӣ ва ахлоқие мебошад, ки онро танҳо бо воситаи техникӣ иваз кардан душвор аст.

Омӯзгори муосир бояд ҳамзамон чанд вазифаро иҷро намояд: дониш диҳад, шавқи омӯзишро бедор созад, қобилияти мустақилона фикр карданро инкишоф диҳад ва хонандаро барои истифодаи дониш дар ҳаёти воқеӣ омода намояд. Аз ин рӯ, сифати маориф аз сатҳи омодагии касбӣ ва рушди пайвастаи худи омӯзгор вобастагии мустақим дорад.

Рӯзи дониш аз ин ҷиҳат барои омӯзгор низ оғози марҳилаи нави фаъолияти касбӣ мебошад. Ҳар соли нави таҳсил ҳайати омӯзгоронро водор месозад, ки таҷрибаи соли гузашта, натиҷаҳои бадастомада, мушкилоти мавҷуда ва имкониятҳои усулҳои нави таълимро аз нав арзёбӣ намоянд.

Ба андешаи мо, муносибати муосири омӯзгор бо хонанда бояд аз модели одии «омӯзгор мегӯяд – хонанда қабул мекунад» ба модели ҳамкории фаъол гузарад:

омӯзгор → роҳнамоӣ → фаъолияти мустақили хонанда → таҳлил → муҳокима → ташаккули дониш.

Дар чунин низом хонанда иштирокчии фаъоли раванди таълим мегардад. Ин равиш махсусан барои ташаккули тафаккури эҷодӣ ва қобилияти ҳалли масъалаҳои ғайристандартӣ муҳим мебошад.

3.     Рӯзи дониш ва тарбияи насли ҷавон

Маориф аз тарбия ҷудо буда наметавонад. Дониши баланд бе масъулият, фарҳанги муносибат, эҳтироми ҷомеа ва ҳисси шаҳрвандӣ на ҳамеша ба натиҷаи мусбат оварда мерасонад. Бинобар ин, яке аз вазифаҳои асосии муассисаҳои таълимӣ бояд ҳамоҳанг намудани таълим ва тарбия бошад.

Рӯзи дониш имконияти муносибест, ки таваҷҷуҳи насли ҷавон ба арзишҳои илму маърифат, эҳтироми омӯзгор, китобхонӣ, худомӯзӣ ва муносибати масъулиятнок ба таҳсил тақвият дода шавад.

Дар ин раванд нақши оила низ муҳим мебошад. Муассисаи таълимӣ наметавонад вазифаи тарбиявиро дар алоҳидагӣ пурра иҷро намояд. Муносибати кӯдак ба дониш аксар вақт аз муҳити оила оғоз меёбад. Агар дар оила китоб, омӯзиш, меҳнат ва касбомӯзӣ ҳамчун арзиш қабул карда шаванд, муносибати кӯдак ба таҳсил низ устувортар ташаккул меёбад.

Аз ин рӯ, раванди ташаккули шахсияти донишмандро метавон ҳамчун натиҷаи ҳамкории се муҳити асосӣ арзёбӣ намуд:

оила ↔ муассисаи таълимӣ ↔ ҷомеа.

Заиф шудани яке аз ин робитаҳо метавонад ба натиҷаи умумии таълиму тарбия таъсир расонад. Бинобар ин, Рӯзи дониш бояд барои таҳкими ҳамкории омӯзгор, падару модар ва худи таълимгиранда низ замина фароҳам оварад.

4.     Дониш дар шароити рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ

Яке аз хусусиятҳои муҳими давраи муосир ворид шудани технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ба соҳаи маориф мебошад. Имрӯз хонанда ва донишҷӯ метавонад дар муддати кӯтоҳ ба китобҳои электронӣ, мақолаҳои илмӣ, маводи таълимӣ, барномаҳои омӯзишӣ ва воситаҳои таҳлилии гуногун дастрасӣ пайдо кунад.

Аммо афзоиши имкониятҳои технологӣ маънои коҳиш ёфтани зарурати донишро надорад. Баръакс, барои истифодаи дурусти воситаҳои рақамӣ сатҳи баланди саводнокӣ ва тафаккури интиқодӣ зарур мегардад. Шахсе, ки дониш ва қобилияти таҳлил надорад, наметавонад саҳеҳии натиҷаи пешниҳоднамудаи низоми рақамиро дуруст арзёбӣ кунад.

Аз ин рӯ, дар шароити истифодаи зеҳни сунъӣ масъалаи «чӣ қадар маълумотро медонад?» тадриҷан бо саволи муҳимтар — «то кадом андоза метавонад донишро дуруст истифода барад?» — пурра мегардад.

Ин тағйирот ба мазмуни таҳсил низ таъсир мерасонад. Дар баробари донишҳои фаннӣ, ташаккули саводнокии рақамӣ, қобилияти кор бо иттилоот, тафаккури таҳлилӣ, эҷодкорӣ, малакаи муошират ва омӯзиши мустақилона аҳамияти бештар пайдо мекунад.

Дар ин замина Рӯзи дониш мазмуни нав касб менамояд. Он метавонад рамзи гузариш аз муносибати анъанавии «дониш барои азёдкунӣ» ба муносибати «дониш барои истифода ва эҷод» бошад.

5.     Дониш ва ташаккули неруи инсонӣ

Аз нуқтаи назари иҷтимоию иқтисодӣ, маблағгузорӣ ба маориф сармоягузорӣ ба неруи инсонӣ мебошад. Кӯдаке, ки имрӯз ба мактаб қадам мегузорад, дар оянда метавонад омӯзгор, муҳандис, иқтисодчӣ, табиб, барномасоз, кишоварз, соҳибкор ё муҳаққиқ гардад. Сифати донише, ки ӯ имрӯз ба даст меорад, ба сифати фаъолияти касбии ӯ дар оянда таъсир мерасонад.

Аз ин рӯ, байни маориф ва рушди иқтисодӣ робитаи дарозмуддат вуҷуд дорад:

сифати таҳсил → ташаккули дониш ва малака → баланд шудани тахассус → афзоиши маҳсулнокии меҳнат → рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ.

Дар ин занҷира Рӯзи дониш нуқтаи ибтидоии рамзӣ мебошад, аммо аҳамияти воқеии он дар фаъолияти ҳаррӯзаи тамоми соли таҳсил зоҳир мегардад.

Ҷомеае, ки ба дониш ҳамчун сармояи дарозмуддат муносибат мекунад, барои ташаккули иқтисоди рақобатпазир имконияти бештар пайдо менамояд. Бинобар ин, хароҷот барои таҳсилотро танҳо ҳамчун масрафи иҷтимоӣ арзёбӣ кардан нодуруст аст. Он ҳамзамон сармоягузорӣ ба қобилияти истеҳсолӣ, зеҳнӣ ва инноватсионии наслҳои оянда мебошад.

Рӯзи дониш ҳамчун оғози масъулияти нав

Мазмуни Рӯзи дониш танҳо ба хонанда ё донишҷӯ дахл надорад. Он барои ҳамаи иштирокчиёни низоми маориф масъулияти муайянро ба миён мегузорад. Барои хонанда — масъулияти омӯзиш; барои омӯзгор — масъулияти сифати таълим; барои оила — фароҳам овардани муҳити мусоиди тарбия; барои муассисаи таълимӣ — ташкил намудани шароити босифати омӯзиш; барои ҷомеа ва давлат — дастгирии рушди маориф ва қадршиносии дониш.

Дар чунин шароит натиҷаи фаъолияти таълимӣ бояд на танҳо бо баҳо, диплом ё шумораи хатмкунандагон муайян карда шавад. Меъёри муҳимтар он аст, ки таълимгиранда то кадом андоза қобилияти истифодаи дониш, ҳалли масъала, мустақилона омӯхтан ва мутобиқ шудан ба тағйироти муҳити иҷтимоию иқтисодиро соҳиб гардидааст.

Маҳз аз ҳамин ҷиҳат Рӯзи дониш метавонад ҳамчун оғози як давраи нави худтакмилдиҳӣ арзёбӣ шавад. Ҳар соли таҳсил барои шахс имконияти аз нав муайян намудани мақсад, пур кардани камбудиҳои дониш ва ба даст овардани малакаҳои нав мебошад.

АБДУЛЛОЕВ Абдуккарим Абдукаюмович,

ходими пешбари илмии Шуъбаи Аврупои

Институти омузиши масалахои давлатхои Осиё ва Аврупои АМИТ,

номзади илмҳои иқтисодӣ