Аннотатсия
Дар мақола мафҳуми ҷаҳони бисёрқутбӣ дар заминаи дигаргуншавии муосири низоми муносибатҳои байналмилалӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Раванди таҳаввули тасаввурот дар бораи қутбиятнокии низоми байналмилалӣ таҳлил гардида, хусусиятҳои асосии моделҳои якқутбӣ, дуқутбӣ ва бисёрқутбии сохтори ҷаҳонӣ ошкор карда мешаванд. Ба раванди аз нав тақсим шудани иқтидори иқтисодӣ, сиёсӣ, технологӣ ва институтсионалӣ байни марказҳои гуногуни қудрат, афзоиши нақши давлатҳои Осиё, Ҷануби Глобалӣ ва иттиҳодияҳои минтақавӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мегардад.
Масъалаи таносуби бисёрқутбӣ ва идоракунии глобалӣ таҳқиқ мешавад. Муқаррар карда мешавад, ки бисёрқутбӣ набояд танҳо ҳамчун афзоиши механикии шумораи марказҳои қудрат фаҳмида шавад. Он ҳамчунин тағйир додани созукорҳои (механизмҳои) таҳияи меъёрҳои байналмилалӣ, баланд бардоштани нақши ниҳодҳои бисёрҷониба ва васеъ намудани намояндагии давлатҳои рӯ ба рушдро дар низоми қабули қарорҳои байналмилалӣ пешбинӣ менамояд. Дар ин замина Ташаббуси идоракунии глобалии Ҷумҳурии Мардумии Чин, ки аз ҷониби Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷинпин 1 сентябри соли 2025 дар шаҳри Тянҷин дар мулоқот дар формати «Созмони ҳамкории Шанхай плюс» пешниҳод гардида буд, мавриди баррасӣ қарор мегирад. Санади расмии контсептуалии Ташаббуси идоракунии глобалӣ панҷ принсипи онро муайян менамояд: баробарии соҳибихтиёрӣ, риояи ҳуқуқи байналмилалӣ, бисёрҷонибагӣ, муносибати инсонмеҳвар ва тамаркуз ба корҳои амалӣ [1].
Ба ҷойгоҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми бисёрқутбии ташаккулёбанда низ таваҷҷуҳи алоҳида дода мешавад. Имконҳои дипломатияи бисёрҷониба, иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид, Созмони ҳамкории Шанхай ва дигар сохторҳои байналмилалӣ, инчунин аҳамияти ибтикори Чин ҷиҳати ҳалли масъалаҳои рушди устувор, дипломатияи об, энергетика, пайвастагии нақлиётӣ, дигаргунсозии рақамӣ ва амнияти минтақавӣ таҳлил мегарданд.
Дар мақола муаллифи он ба чунин хулоса расидааст, ки бисёрқутбии муосир модели ниҳоӣ ва пурра ташаккулёфтаи тартиботи байналмилалӣ набуда, балки раванди идомадори дигаргуншавии сохторӣ мебошад. Устувории он аз қобилияти марказҳои пешбари қудрат барои ба ҳам пайвастани рақобат бо ҳамкории бисёрҷониба, инчунин аз самаранокии ниҳодҳои байналмилалӣ дар таъмини иштироки давлатҳои хурд ва миёна вобаста хоҳад буд.
Калидвожаҳо: бисёрқутбӣ, ҷаҳони бисёрқутбӣ, муносибатҳои байналмилалӣ, тартиботи ҷаҳонӣ, идоракунии глобалӣ, Чин, Ташаббуси идоракунии глобалӣ, Созмони ҳамкории Шанхай, Ҷануби Глобалӣ, Созмони Милали Муттаҳид, Тоҷикистон, Осиёи Марказӣ.
Муқаддима
Низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ дар ҳолати дигаргуншавии амиқи сохторӣ қарор дорад. Таносуби иқтидорҳои иқтисодӣ ва сиёсии давлатҳои пешбар, конфигуратсияи ниҳодҳои байналмилалӣ, хусусияти рақобати глобалӣ ва нақши иттиҳодияҳои минтақавӣ тағйир меёбанд. Ҳамзамон вобастагии мутақобилаи давлатҳо дар арсаҳои савдо, энергетика, нақлиёт, молия, технологияҳо, амнияти экологӣ ва мубодилаи иттилоот меафзояд.
Дар адабиёти илмӣ ин дигаргуншавӣ аксар вақт тавассути категорияи “бисёрқутбӣ” тавсиф карда мешавад. Бо вуҷуди ин, мазмуни ин мафҳум ҳамоно мавриди баҳс қарор дорад. Танҳо мавҷудияти якчанд давлатҳои бонуфуз ҳанӯз маънои ташаккули тартиботи устувори байналмилалии бисёрқутбиро надорад. Тавре Д. А. Дегтярёв қайд менамояд, масъалаи тартиботи бисёрқутбии ҷаҳонӣ на танҳо ба тақсимоти қудрат миёни давлатҳо, балки ба хусусияти ҳамкории марказҳои қудрати ташаккулёбанда, созукорҳои (механизмҳои) институтсионалӣ ва устувории низоми дахлдор низ вобаста мебошад [2, с. 404–419].
Аз ин рӯ, бисёрқутбиро ҳамзамон дар ду ченак — сохторӣ ва институтсионалӣ — баррасӣ кардан мувофиқи мақсад мебошад. Дар ҷанбаи сохторӣ сухан дар бораи тақсимоти захираҳои моддӣ миёни якчанд маркази қудрат меравад. Дар ҷанбаи институтсионалӣ бошад, сухан дар бораи қобилияти низоми байналмилалӣ ҷиҳати таъмини ҳамоҳангсозии манфиатҳои ин марказҳо ва давлатҳое меравад, ки дорои захираҳои муқоисашаванда нестанд.
Маҳз ҷанбаи дуюм дар шароити имрӯза аҳамияти махсус пайдо мекунад. Агар тағйирёбии тавозуни қудрат бо рушди созукорҳои (механизмҳои) ҳамкории байналмилалӣ ҳамроҳӣ накунад, бисёрқутбӣ метавонад на ба субот, балки ба шиддат гирифтани рақобат оварда расонад. Аз ин рӯ, масъалаи марказӣ ин аст, ки сохтори бисёрқутбӣ бо идоракунии самараноки глобалӣ чӣ гуна метавонад ба ҳам пайваста шавад.
Дар ин замина дидгоҳу ибтикороти Ҷумҳурии Мардумии Чин аҳамияти махсус пайдо мекунад. Пекин дар тӯли даҳсолаҳои охир пайваста дидгоҳи хоси худро дар бораи тартиботи ҷаҳонӣ инкишоф медиҳад, ки бар таҳкими бисёрҷонибагӣ, баланд бардоштани нақши давлатҳои рӯ ба рушд ва ислоҳоти ниҳодҳои байналмилалӣ асос ёфтааст [3; 4].
Марҳалаи нави ин раванд бо пешниҳоди Ташаббуси идоракунии глобалӣ аз ҷониби Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷинпин 1 сентябри соли 2025 иртибот дорад. Дар санади расмии Чин таъкид мегардад, ки ибтикор на барои аз байн бурдани тартиботи байналмилалии мавҷуда, балки барои ислоҳот ва такмили он бо нигоҳ доштани нақши марказии Созмони Милали Муттаҳид ва ҳуқуқи байналмилалӣ равона шудааст [1].
Ҳамин тавр, таҳқиқи Ташаббуси идоракунии глобалӣ на танҳо ҳамчун таҳлили як ибтикори мушаххаси сиёсати хориҷии Чин, балки ҳамчун имкони баррасии раванди васеътари ташаккули ҷаҳони бисёрқутбӣ аҳамият дорад.
*****
Мафҳуми қутбият яке аз категорияҳои бунёдии назарияи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Он барои тавсифи тақсимоти қудрат ва иқтидор миёни иштирокчиёни асосии низоми байналмилалӣ истифода мешавад.
Ба маънои умумӣ, қутбият теъдод ва вазни нисбии марказҳои қудратро инъикос менамояд, ки қобилияти таъсир расонидан ба фаъолияти низоми байналмилалиро доранд. Вобаста ба шумораи чунин марказҳо одатан якқутбӣ, дуқутбӣ ва бисёрқутбӣ ҷудо карда мешаванд.
Низоми якқутбӣ мавҷудияти як давлат ё марказеро пешбинӣ менамояд, ки аз рӯйи маҷмуи захираҳои калидӣ аз дигар иштирокчиён ба таври назаррас бартарӣ дорад. Низоми дуқутбӣ бо рақобати ду маркази нисбатан муқоисашавандаи қудрат тавсиф мешавад. Низоми бисёрқутбӣ бошад, мавҷудияти якчанд давлат ё гурӯҳи давлатҳоро дар назар дорад, ки қодиранд ба таври мустақилона ба равандҳои асосии сиёсати ҷаҳонӣ таъсир бирасонанд.
Бо вуҷуди ин, чунин таснифот танҳо сатҳи ибтидоии таҳлил мебошад.
Тавре адабиёти илмии муосир нишон медиҳад, тартиботи байналмилалиро танҳо бо теъдоди «қутбҳо» маҳдуд кардан мумкин нест. Зарур аст, ки захираҳои иқтисодӣ, ҳарбӣ, технологӣ, дипломатӣ ва институтсионалӣ, инчунин хусусияти муносибатҳои байни марказҳои қудрат ба назар гирифта шаванд [2; 5].
Дар ин робита дидгоҳи А. Д. Богатуров таваҷҷуҳи хос дорад, ки тартиботи байналмилалиро ҳамчун натиҷаи ҳамкории сохтори низоми байналмилалӣ, тақсимоти қудрат ва созукорҳои (механизмҳои) танзими муносибатҳои байналмилалӣ баррасӣ менамояд [5].
Мафҳуми маркази қудрат низ аҳамияти назаррас дорад. Маркази қудрат ҳатман набояд аз рӯйи ҳамаи нишондиҳандаҳо бартарӣ дошта бошад. Қудрати муосири байналмилалӣ хусусияти маҷмуӣ дошта, иқтидори иқтисодӣ, имконҳои технологӣ, қобилияти ҳарбӣ, захираҳои демографӣ, нуфузи сиёсӣ, фаъолияти дипломатӣ ва қобилияти ташаккули ниҳодҳо ва меъёрҳои байналмилалиро дар бар мегирад.
Аз ин рӯ, бисёрқутбии муосирро дурусттар ҳамчун тақсимоти нобаробари намудҳои гуногуни қудрат миёни якчанд давлат ва иттиҳодияҳои минтақавӣ фаҳмидан мумкин аст.
Маҳз дар ҳамин ҷо фарқияти фаҳмиши муосири бисёрқутбӣ аз модели классикии тавозуни қудратҳои бузурги асри XIX зоҳир мегардад.
Имрӯз нуфузи давлат на танҳо бо қудрати ҳарбӣ муайян карда мешавад. Масалан, ниҳодҳои молиявӣ, корпояҳои (платформаҳои) технологӣ, масирҳои энергетикӣ, долонҳои нақлиётӣ, инфрасохтори рақамӣ ва созмонҳои байналмилалӣ ба манбаъҳои мустақили нуфузи байналмилалӣ табдил меёбанд.
Аз ин рӯ, бисёрқутбии муосир ҳамзамон дорои ченакҳои ҳарбӣ-сиёсӣ, иқтисодӣ, технологӣ ва институтсионалӣ мебошад.
*****
Пас аз анҷоми ҷанги сард низоми байналмилалӣ дар муддати тӯлонӣ бо мавқеи ҳукмфармои Иёлоти Муттаҳида тавсиф мешуд. Аммо аллакай дар ибтидои асри XXI тамоюлҳои аз нав тақсим шудани иқтидори иқтисодӣ ва сиёсии ҷаҳонӣ ба назар расиданд.
Афзоиши иқтисодии Чин аҳамияти махсус пайдо намуд. Ҳамзамон нақши Ҳиндустон, давлатҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, Бразилия ва дигар кишварҳои Ҷануби Глобалӣ афзоиш ёфт.
Таҳқиқоти сиёсати хориҷии Чин нишон медиҳад, ки Пекин тадриҷан аз стратегияи асосан мутобиқшаванда ба иштироки фаъолтар дар ташаккули ниҳодҳои байналмилалӣ ва созукорҳои (механизмҳои) идоракунии глобалӣ мегузарад [3; 6].
Е. Н. Грачиков қайд менамояд, ки Чин дидгоҳи хоси худро роҷеъ ба низоми байналмилалӣ ва тартиботи ҷаҳонӣ ташаккул медиҳад ва на танҳо ба қудрати моддӣ, балки ба воситаҳои дискурсивӣ, меъёрӣ ва институтсионалии таъсир низ таваҷҷуҳ зоҳир менамояд [6].
Бо вуҷуди ин, бисёрқутбӣ маънои аз байн рафтани рақобат миёни қудратҳои бузургро надорад. Баръакс, афзоиши теъдоди марказҳои қудрат метавонад боиси мураккаб гардидани низоми байналмилалӣ шавад.
Дар шароити бисёрқутбӣ ҳадди ақал се раванди ба ҳам алоқаманд ба вуҷуд меоянд.
Якум, диверсификатсияи марказҳои рушди иқтисодӣ ба амал меояд.
Дуюм, нақши созмонҳои байналмилалии минтақавӣ меафзояд.
Сеюм, аҳамияти Ҷануби Глобалӣ ҳамчун субъекти мустақили сиёсати байналмилалӣ афзун мегардад.
Аз ҳамин сабаб ҷаҳони бисёрқутбии муосирро танҳо тавассути муносибатҳои байни чанд қудрати бузург баррасӣ кардан мумкин нест. Давлатҳои миёна ва хурд низ нақши муҳим пайдо мекунанд ва имкон пайдо менамоянд, ки бо истифода аз рақобат ва ҳамкории байни марказҳои гуногуни қудрат сиёсати хориҷии чандиртарро пеш баранд.
Барои чунин давлатҳо созмонҳои байналмилалӣ аҳамияти махсус доранд, зеро ниҳодҳои бисёрҷониба имкон медиҳанд, ки маҳдудияти захираҳои моддии худ тавассути воситаҳои сиёсӣ ва дипломатӣ ҷуброн карда шавад.
*****
Яке аз масъалаҳои марказии сиёсати байналмилалии муосир таносуби бисёрқутбӣ ва идоракунии глобалӣ мебошад.
Агар низоми байналмилалӣ бештар бисёрмарказӣ шавад, зарурати таъсиси созукорҳое (механизмҳое) ба миён меояд, ки имкони ҳамоҳангсозии манфиатҳои марказҳои гуногуни қудратро фароҳам меоваранд.
Дар ин робита мафҳуми идоракунии глобалӣ аз мафҳуми ҳукумати ҷаҳонӣ васеътар мебошад. Сухан дар бораи таъсиси маркази ягонаи фаромиллӣ намеравад, балки маҷмуи ниҳодҳои байналмилалӣ, қоидаҳо, расмиёт ва созукорҳои (механизмҳои) ҳамкорӣ дар назар аст, ки ба давлатҳо барои ҳалли масъалаҳои умумӣ имкон медиҳанд [7].
Масъалаҳои муосири глобалӣ — тағйирёбии иқлим, суботи молиявии байналмилалӣ, ҳамагирҳо (пандемияҳо), амнияти рақамӣ, зеҳни сунъӣ, ҷинояткории фаромиллӣ ва амнияти энергетикӣ — воқеан қабули қарорҳои дастаҷамъиро талаб менамоянд.
Қобили таваҷҷуҳ аст, ки чунин матраҳи масъала дар доираи Созмони Милали Муттаҳид низ эътироф шудааст. Паймони оянда, ки соли 2024 қабул гардид, самаранокии низоми байналмилалиро мустақиман бо таҳкими бисёрҷонибагӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ ва ислоҳоти идоракунии глобалӣ алоқаманд менамояд [8].
Дар Паймон зарурати бештар намояндагикунанда, фарогир ва мутобиқ ба воқеияти муосири сиёсӣ ва иқтисодӣ гардонидани ниҳодҳои байналмилалӣ таъкид мешавад [8].
Ҳамин тавр, баҳс дар бораи ислоҳоти идоракунии глобалӣ танҳо ибтикори Чин нест. Он як масъалаи фароху васеи байналмилалиро инъикос менамояд.
Маҳз дар ҳамин қарина Ташаббуси идоракунии глобалии Ҷумҳурии Мардумии Чинро бояд баррасӣ кард.
*****
1 сентябри соли 2025 дар шаҳри Тянҷин дар мулоқот дар формати «Созмони ҳамкории Шанхай плюс» Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷинпин Ташаббуси идоракунии глобалӣ-ро пешниҳод намуд.
Тибқи санади расмии контсептуалии Ҷумҳурии Мардумии Чин, ташаббус дар шароити афзоиши чолишҳои глобалӣ, суст гардидани раванди татбиқи Ҳадафҳои рушди устувор, тағйирёбии иқлим, тафовути рақамӣ ва пайдо шудани соҳаҳои нави ниёзманди танзими байналмилалӣ, аз ҷумла зеҳни сунъӣ, фазои маҷозӣ ва кайҳон, таҳия шудааст [1].
Мавқеи принтсипиалии изҳороти ҷониби Чин он мебошад, ки сухан дар бораи шикасти тартиботи байналмилалии мавҷуда намеравад.
Баръакс, Пекин зарурати ислоҳ ва такмили низоми амалкунанда, пеш аз ҳама дар доираи Созмони Милали Муттаҳид ва ҳуқуқи байналмилалиро таъкид менамояд [1].
Ҳамин тариқ, Ташаббуси идоракунии глобалӣ бештар пешниҳоди таъсиси низоми алтернативии байналмилалӣ набуда, балки пешниҳоди тағйир додани созукорҳои (механизмҳои) фаъолияти низоми мавҷуда мебошад.
Ҷониби Чин панҷ принтсипи асосии ибтикорро муайян мекунад:
1. баробарии соҳибихтиёрӣ;
2. волоияти ҳуқуқи байналмилалӣ;
3. бисёрҷонибагӣ;
4. муносибати инсонмеҳвар;
5. тамаркуз ба корҳои амалӣ [1].
Ин принтсипҳоро муфассал баррасӣ кардан зарур аст.
*****
Принтсипи аввалини Ташаббуси идоракунии глобалӣ баробарии соҳибихтиёрӣ мебошад.
Дар ҳуҷҷати расмии Чин таъкид мегардад, ки давлатҳо новобаста аз андоза, иқтидори иқтисодӣ ва имконҳои сиёсӣ бояд ҳуқуқи баробар барои иштирок дар идоракунии байналмилалӣ дошта бошанд [1].
Аз нуқтаи назари назарияи муносибатҳои байналмилалӣ, ин принтсип аҳамияти бунёдӣ дорад.
Бисёрқутбӣ метавонад ҳамчун сохтори воқеии тақсимоти қудрат вуҷуд дошта бошад, аммо ин ҳанӯз маънои баробарии сиёсии иштирокчиёни низоми байналмилалиро надорад.
Масалан, якчанд қудрати бузург метавонанд миёни ҳам рақобат кунанд ва ҳамзамон дар дараҷаи таъсири худ ба давлатҳои хурд ва миёна фарқияти назаррас дошта бошанд.
Аз ин рӯ, фарқ гузоштан байни бисёрқутбӣ ҳамчун тақсимоти қудрат ва
бисёрқутбӣ ҳамчун принтсипи намояндагии байналмилалӣ зарур мебошад.
Барои кишварҳои Ҷануби Глобалӣ ҷанбаи дуюм аҳамияти махсус дорад.
Дар ин робита Ташаббуси идоракунии глобалӣ бо масъалаи васеътари ислоҳоти ниҳодҳои байналмилалӣ ҳамоҳанг мешавад. Паймони оянда низ муқаррароти зарурати бештар намояндагикунанда ва мутобиқ ба сохтори муосири ҷомеаи байналмилалӣ гардонидани ниҳодҳои глобалиро фаро мегирад [8].
Ҳамин тариқ, байни ташаббуси Чин ва баҳси муосири байналмилалӣ робитаи муайяни мазмунӣ вуҷуд дорад.
*****
Принтсипи дуюми Ташаббуси идоракунии глобалӣ риояи ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад.
Дар контсепсияи Чин Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид ҷойгоҳи махсус дорад.
Барои таҳлили ин муқаррарот бояд ба назар гирифт, ки ҳуқуқи байналмилалӣ яке аз созукорҳои (механизмҳои) асосии ҳимояи баробарии расмии давлатҳо мебошад.
Барои давлатҳои хурд ва миёна аҳамияти меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ аксар вақт махсусан муҳим мебошад, зеро ҳуқуқ ба онҳо воситаҳои ҳимояи соҳибихтиёрӣ ва тамомияти арзиро, новобаста аз иқтидори моддии онҳо, фароҳам меоварад.
Аз ин рӯ, таҳкими тартиботи ҳуқуқии байналмилалӣ ба таври объективӣ ба манфиатҳои давлатҳое ҷавобгӯ мебошад, ки дорои захираҳои қудратҳои бузург нестанд.
Ҳамзамон бояд ба назар гирифт, ки дар сиёсати байналмилалӣ байни принтсипҳои меъёрӣ ва амалияи татбиқи онҳо ихтилофи доимӣ вуҷуд дорад.
Аз ин рӯ, масъалаи калидӣ на танҳо эътирофи ҳуқуқи байналмилалӣ, балки таъмини татбиқи пайдарпаю собитқадами он низ мебошад.
Дар ин робита Ташаббуси идоракунии глобалӣ, пеш аз ҳама, ҳамчун контсепсияи сиёсии ислоҳоти идоракунии глобалӣ баррасӣ карда мешавад, ки самаранокии он аз татбиқи амалии он вобаста хоҳад буд.
*****
Принтсипи сеюми Ташаббуси идоракунии глобалӣ бисёрҷонибагӣ мебошад.
Он маҳз дар шароити бисёрқутбӣ аҳамияти вижа пайдо мекунад.
Агар якчанд маркази қудрат вуҷуд дошта бошад, гирифтани тасмимҳои якҷониба аз ҷиҳати объективӣ камтар устувор мегардад. Ҳар қадар теъдоди субъектҳои мустақил зиёд бошад, ҳамон қадар зарурати созукорҳои (механизмҳои) ҳамоҳангсозӣ бештар мешавад.
Аз ин ҷо робитаи принтсипиалии зерин ба миён меояд: бисёрқутбӣ зарурати бисёрҷонибагиро ба вуҷуд меорад, бисёрҷонибагӣ бошад, барои идоракунии бисёрқутбӣ шароити институтсионалӣ фароҳам месозад.
Дар акси ҳол сохтори бисёрқутбӣ метавонад ба ташаккули блокҳои рақобаткунанда оварда расонад.
Таърихи муносибатҳои байналмилалӣ нишон медиҳад, ки тавозуни қудрат худ аз худ суботро кафолат намедиҳад. Он ба созукорҳои (механизмҳои) дипломатӣ, созмонҳои байналмилалӣ ва қоидаҳои ҳамкорӣ ниёз дорад.
Аз ин рӯ, на танҳо шумораи марказҳои қудрат, балки қобилияти низоми байналмилалӣ ҷиҳати табдил додани рақобати миёни онҳо ба ҳамкории идорашаванда низ муҳим мебошад.
Маҳз чунин равиш дар Ташаббуси идоракунии глобалӣ ба мушоҳида мерасад.
Чин пешниҳод менамояд, ки ҳамкорӣ дар доираи Созмони Милали Муттаҳид, созмонҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ таҳким дода шавад [1].
*****
Принтсипи чаҳоруми Ташаббуси идоракунии глобалӣ ба муносибати инсонмеҳвар алоқаманд мебошад.
Дар ин маврид сухан дар бораи он меравад, ки самаранокии идоракунии глобалӣ бояд на танҳо аз нуқтаи назари манфиатҳои давлатҳо, балки аз мавқеи натиҷаҳои судовари иҷтимоӣ ва иқтисодӣ барои аҳолӣ низ арзёбӣ шавад.
Ин мавзуъ бевосита бо проблемаи нобаробарии глобалӣ иртибот дорад.
Иқтисоди ҷаҳонӣ нобаробар рушд мекунад. Тафовутҳо дар дастрасӣ ба сармоя, технологияҳо, инфрасохтор, захираҳои энергетикӣ ва таҳсилоти босифат боқӣ мемонанд.
Аз ин рӯ, барои давлатҳои рӯ ба рушд ислоҳоти идоракунии глобалӣ на танҳо бо намояндагии сиёсӣ, балки бо имкони дастрасӣ ба захираҳои рушд низ алоқаманд мебошад.
Дар ин робита контсепсияи чинии идоракунии глобалӣ бо Ташаббуси қаблан пешниҳодшудаи рушди глобалӣ робитаи зич дорад.
Бо вуҷуди ин, бояд байни ин ду самт фарқ гузошта шавад.
Ташаббуси рушди глобалӣ асосан ба масъалаҳои рушд ва татбиқи Ҳадафҳои рушди устувор равона гардида бошад, Ташаббуси идоракунии глобалӣ ба масъалаи бунёдитар — созукорҳои (механизмҳои) фаъолияти низоми байналмилалӣ — рӯ меоварад.
Ҳамин тариқ, чаҳор ташаббуси глобалии Чин сохтори ба ҳам алоқамандро ташкил медиҳанд:
А) рушди глобалӣ;
Б) амнияти глобалӣ;
В) ҳамкории тамаддунҳо;
Г) идоракунии глобалӣ.
Алоқамандии онҳо имкон медиҳад, ки контсепсияи муосири сиёсати хориҷии Чин ҳамчун низоми фарогири тасаввурот дар бораи рушди байналмилалӣ баррасӣ карда шавад [1; 3; 6].
*****
Принтсипи панҷуми Ташаббуси идоракунии глобалӣ тамаркуз ба корҳои амалӣ мебошад.
Ин муқаррарот бо яке аз мушкилоти калонтарини низоми муосири муносибатҳои байналмилалӣ — фосилаи байни эъломияҳои байналмилалӣ ва татбиқи онҳо — алоқаманд мебошад.
Дар амалияи байналмилалӣ шумораи зиёди созишномаҳо ва ҳуҷҷатҳои стратегӣ вуҷуд доранд, аммо иҷрои онҳо аз захираҳои молиявӣ, иродаи сиёсӣ ва қобилияти институтсионалии давлатҳо вобаста мебошад.
Лоиқи таваҷҷуҳ аст, ки Паймони ояндаи Созмони Милали Муттаҳид низ зарурати гузариш аз уҳдадориҳои сиёсӣ ба амалҳои мушаххасро таъкид менамояд [8].
Ташаббуси Чин арсаҳоеро ҷудо менамояд, ки дар онҳо идоракунии байналмилалӣ бо чолишҳои нав рӯ ба рӯ мешавад: тағйирёбии иқлим, зеҳни сунъӣ, фазои маҷозӣ, кайҳон, савдо ва низоми молиявии байналмилалӣ [1].
Танзими зеҳни сунъӣ дурнамои махсус дорад.
Рушди технологияҳо нисбат ба ташаккули қоидаҳои байналмилалии истифодаи онҳо босуръаттар сурат мегирад. Аз ин рӯ, масъалаи идоракунии байналмилалии зеҳни сунъӣ тадриҷан ба самти мустақили сиёсати глобалӣ табдил меёбад.
Барои кишварҳои рӯ ба рушд ин масъала аҳамияти дуҷониба дорад: аз як тараф, таъмини амнияти технологияҳо зарур аст ва, аз тарафи дигар, пешгирӣ намудани пайдоиши тафовути нави технологӣ хеле муҳим мебошад.
*****
Пешниҳоди Ташаббуси идоракунии глобалӣ дар корпояи (платформаи) Созмони ҳамкории Шанхай аҳамияти қонунии сиёсӣ дорад.
Созмони ҳамкории Шанхай дар ибтидо, пеш аз ҳама, ҳамчун созукори (механизми) ҳамкории минтақавӣ дар соҳаи амният таъсис дода шуда буд. Бо гузашти вақт рӯзномаи он васеъ гардида, ҳамкории иқтисодӣ, нақлиётӣ, энергетикӣ ва гуманитариро низ фаро гирифт.
Барои Чин Созмони ҳамкории Шанхай корпояи (платформаи) муҳими ҳамкории давлатҳои дорои низомҳои сиёсии гуногун, моделҳои иқтисодии мухталиф ва манфиатҳои миллии гуногун мебошад.
Дар ин робита созмонро метавон намунаи бисёрҷонибагии минтақавӣ арзёбӣ намуд.
Аҳамияти он на дар бартараф намудани фарқиятҳои байни давлатҳо, балки дар таъсиси созукорҳои (механизмҳои) ҳамкории муштараки онҳо мебошад.
Барои ҷаҳони бисёрқутбӣ чунин таҷриба аҳамияти махсус дорад.
Агар низоми ҷаҳонӣ воқеан бештар бисёрмарказӣ гардад, созмонҳои минтақавӣ метавонанд нақши сатҳи миёнаравро байни давлатҳои миллӣ ва ниҳодҳои глобалӣ иҷро намоянд.
*****
Алоқамандии Ташаббуси идоракунии глобалӣ бо ибтикори чинии «Камарбанд ва роҳ» низ баррасии алоҳидаро тақозо менамояд.
«Камарбанд ва роҳ» асосан ба бунёди инфрасохтори моддии пайвастагии байналмилалӣ: долонҳои нақлиётӣ, иншооти энергетикӣ, лоиҳаҳои саноатӣ ва логистикӣ равона шудааст.
Ташаббуси идоракунии глобалӣ хусусияти дигар дорад. Он дидгоҳи сиёсӣ ва институтсионалии ҳамкории глобалиро ироа менамояд.
Аз ин рӯ, байни онҳо робитаи функтсионалӣ вуҷуд дорад.
Шартан метавон гуфт: «Камарбанд ва роҳ» инфрасохтори ҳамкориро ба вуҷуд меорад, Ташаббуси идоракунии глобалӣ бошад, принтсипҳои ташкили ҳамкории байналмилалиро пешниҳод менамояд.
Ҳамзамон таҳлили илмӣ бояд аз ҳаммонандсозии содаи ин лоиҳаҳо худдорӣ намояд.
Иштироки Чин дар ниҳодҳои байналмилалӣ ҳамчунин тавассути БРИКС, Созмони ҳамкории Шанхай, Созмони Милали Муттаҳид ва дигар форматҳо густариш меёбад. Таҳқиқоти иштироки Ҷумҳурии Мардумии Чин дар БРИКС нишон медиҳад, ки Пекин созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷониба, аз ҷумла механизмҳои ислоҳоти идоракунии иқтисодии глобалиро ҳамчун восита баррасӣ менамояд [4].
Ҳамин тариқ, стратегияи Чин маҷмуи воситаҳои иқтисодӣ, институтсионалӣ ва меъёриро ташкил медиҳад.
*****
Масъалаи принтсипиалӣ аз он иборат аст, ки Ташаббуси идоракунии глобалӣ бевосита ба бисёрқутбӣ чӣ иртибот дорад.
Дар назари аввал, Ташаббуси идоракунии глобалӣ ба маънои маҳдуд контсепсияи ҷаҳони бисёрқутбӣ нест.
Он номгӯи марказҳои қудратро муайян намекунад ва модели расмии тақсимоти қудратро миёни онҳо пешниҳод намесозад.
Аммо аҳамияти он дар чизи дигар ифода меёбад.
Ташаббуси идоракунии глобалӣ чаҳорчӯбаи институтсионалиро барои фаъолияти ҷаҳони дорои якчанд маркази қудрат ироа менамояд.
Агар низоми байналмилалӣ воқеан ба сӯи бисёрқутбӣ ҳаракат кунад, заруратҳои зерин ба миён меоянд: таъмини иштироки баробарҳуқуқи давлатҳо; таҳкими ҳуқуқи байналмилалӣ; ҳифзи бисёрҷонибагӣ; ислоҳоти ниҳодҳои байналмилалӣ; ба назар гирифтани манфиатҳои кишварҳои рӯ ба рушд; таъсиси созукорҳои (механизмҳои) байналмилалии танзими технологияҳои нав; баланд бардоштани самаранокии ҳамкории байналмилалӣ.
Маҳз ҳамин вазифаҳо дар маркази ташаббуси Чин қарор доранд [1].
Аз ин рӯ, Ташаббуси идоракунии глобалиро метавон ҳамчун яке аз намунаҳои гузариш аз бисёрқутбӣ ҳамчун тақсимоти қудрат ба бисёрқутбӣ ҳамчун модели институтсионалии ҳамкории байналмилалӣ баррасӣ намуд.
Дар ҳамин ҷо аҳамияти назариявии умдатарини он зоҳир мегардад.
*****
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи бисёрқутбӣ аҳамияти бевоситаи сиёсати хориҷӣ дорад.
Тоҷикистон давлатест дорои захираҳои моддии маҳдуд, ки ба уқёнуси ҷаҳонӣ роҳ надорад, ва дар минтақаи аз ҷиҳати стратегӣ муҳими Осиёи Марказӣ ҷойгир мебошад.
Дар чунин шароит дипломатияи бисёрҷониба ба яке аз воситаҳои муҳимтарини таъмини манфиатҳои миллӣ табдил меёбад.
Таърихан сиёсати хориҷии Тоҷикистони соҳибистиқлол дар шароити мураккаби дохилӣ ва байналмилалӣ ташаккул ёфтааст. Пас аз анҷоми низои шаҳрвандӣ ва таҳкими ниҳодҳои давлатӣ кишвар тадриҷан робитаҳои байналмилалии худро васеъ намуда, истифодаи созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷонибаро фаъолтар кард.
Сиёсати хориҷии муосири давлати Тоҷикистон бо талош барои нигоҳ доштани муносибатҳо бо марказҳои гуногуни қудрат ва ҳамзамон иштироки фаъол дар созмонҳои байналмилалӣ тавсиф мешавад.
Дар адабиёти илмӣ дипломатияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун унсури муҳими давлатсозӣ ва таъмини манфиатҳои миллӣ баррасӣ мешавад [9; 10].
Иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид, Созмони ҳамкории Шанхай, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, Созмони Аҳдномаи амнияти дастаҷамъӣ ва дигар сохторҳои байналмилалӣ аҳамияти вижа дорад.
Чунин равиш ба мантиқи ҷаҳони бисёрқутбӣ мувофиқат мекунад, ки дар он давлатҳои хурду миёна имконият пайдо мекунанд, ки созмонҳои байналмилалиро барои васеъ намудани фазои дипломатии худ истифода баранд.
*****
Барои Тоҷикистон рушди муносибатҳо бо Чин аҳамияти махсус дорад.
Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон Чинро шарики ҳамаҷонибаи стратегӣ арзёбӣ намуда, рушди муносибатҳо бо Ҷумҳурии Мардумии Чинро ба самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷӣ мансуб медонад [11].
2 сентябри соли 2025 дар Пекин мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон бо Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷинпин баргузор гардид. Дар ҷараёни мулоқот масъалаҳои ҳамкории дуҷониба ва бисёрҷониба, аз ҷумла ҳамкорӣ дар доираи Созмони ҳамкории Шанхай, муҳокима шуданд. Ҷониби Тоҷикистон аз Ташаббуси идоракунии глобалӣ ҷонибдорӣ намуд [12].
Ин далел барои дарки мавқеи Душанбе аҳамияти назаррас дорад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо ба баҳси назариявӣ дар атрофи бисёрқутбӣ, балки пеш аз ҳама ба созукорҳои (механизмҳои) амалӣ манфиатдор аст, ки имкон медиҳанд масъалаҳои мушаххаси рушди миллӣ ва минтақавӣ ҳал карда шаванд.
Ба масъалаҳои марбута инҳо дохил мешаванд: рушди устувор; пайвастагии нақлиётӣ; энергетика; захираҳои об; тағйирёбии иқлим; рақамикунонӣ; амнияти минтақавӣ; рушди савдо; ҷалби сармоягузорӣ.
Дар моҳи сентябри соли 2025 миёни Тоҷикистон ва Чин як қатор асноди нави ҳамкорӣ ба имзо расиданд, аз ҷумла созишнома дар соҳаи алоқаи байналмилалии автомобилӣ ва ёддошти тафоҳум байни мақомоти корҳои хориҷӣ оид ба масъалаҳои амният [13].
Ҳамин тариқ, ҳамкории Тоҷикистону Чин ҳамзамон дар сатҳҳои дуҷониба ва бисёрҷониба густариш меёбад.
*****
Яке аз самтҳои хоси дипломатияи байналмилалии Тоҷикистон масъалаи об мебошад.
Хусусиятҳои ҷуғрофии кишвар аҳамияти махсуси захираҳои обро барои иқтисод, энергетика ва ҳамкории минтақавӣ муайян менамоянд.
Об ҳамзамон захираи миллӣ ва омили фаромарзӣ мебошад.
Аз ин рӯ, идоракунии самараноки захираҳои об бидуни ҳамкории байналмилалӣ имконнопазир аст.
Дар ин робита дипломатияи оби Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки чӣ гуна давлате, ки дорои захираҳои муқоисашаванда бо қудратҳои бузург нест, метавонад тавассути созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷониба рӯзномаи байналмилалиро ташаккул диҳад.
Маҳз дар ҳамин ҷо контсепсияи бисёрқутбӣ аҳамияти амалӣ пайдо мекунад.
Барои давлатҳои хурд ва миёна низоми байналмилалӣ он вақт самараноктар мегардад, ки ба онҳо имкон медиҳад масъалаҳои миллиро ба мавзуи ҳамкории байналмилалӣ табдил диҳанд.
Дипломатияи оби Ҷумҳурии Тоҷикистон намунаи чунин равиш мебошад.
*****
Осиёи Марказӣ яке аз минтақаҳоест, ки дар он хусусияти бисёрқутбии низоми муосири байналмилалӣ махсусан равшан зоҳир мегардад.
Дар минтақа манфиатҳои Россия, Чин, Иттиҳоди Аврупо, Иёлоти Муттаҳида, Туркия, Эрон, давлатҳои Осиёи Ҷанубӣ ва худи кишварҳои Осиёи Марказӣ ба ҳам мепайванданд.
Ҳамзамон давлатҳои минтақа на танҳо кӯшиш менамоянд манфиатҳои марказҳои берунии қудратро ба назар гиранд, балки барои таҳкими субъектнокии минтақавии худ низ талош кунанд.
Барои давлати Тоҷикистон ин маънои зарурати ба ҳам пайвастани муносибатҳои дуҷониба бо давлатҳои гуногун ва иштирок дар форматҳои бисёрҷонибаро дорад.
Дар чунин шароит Созмони ҳамкории Шанхай аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Он ба Ҷумҳурии Тоҷикистон имкон медиҳад, ки ҳамзамон дар масъалаҳои амнияти минтақавӣ, ҳамкории иқтисодӣ, нақлиёт ва рушд иштирок намояд.
Ҳамин тариқ, бисёрҷонибагии минтақавӣ ба унсури муҳими стратегияи сиёсати хориҷии давлати Тоҷикистон табдил меёбад.
*****
Бо вуҷуди тамоюлҳои объективии аз нав тақсим шудани нуфузи ҷаҳонӣ, бисёрқутбиро набояд ба таври худкор ҳамчун модели устувор ё одилона баррасӣ намуд.
Мушкилоти аввал рақобати марказҳои қудрат мебошад.
Агар якчанд давлатҳои бузург ҳамзамон барои густариши нуфузи худ талош намоянд, низоми байналмилалӣ метавонад бештар ихтилофнок гардад.
Мушкилоти дуюм набудани фаҳмиши ягонаи меъёрҳои байналмилалӣ мебошад.
Марказҳои гуногуни қудрат метавонанд соҳибихтиёрӣ, амният, ҳуқуқи байналмилалӣ ва шаклҳои қобили қабули дахолатро ба таври гуногун тафсир намоянд.
Мушкилоти сеюм қафомонии институтсионалӣ мебошад.
Созмонҳои байналмилалӣ дар шароите таъсис ёфтаанд, ки аз сохтори муосири иқтисод сиёсати ҷаҳонӣ ба таври назаррас фарқ дошт.
Аз ин рӯ, ислоҳоти ниҳодҳои глобалӣ ба зарурати объективӣ табдил меёбад.
Маҳз ба ҳамин масъала Созмони Милали Муттаҳид дар Паймони оянда таваҷҷуҳ менамояд, ки дар он зарурати мутобиқ намудани низоми бисёрҷониба ба ҷаҳони тағйирёбанда таъкид шудааст [8].
Мушкилоти чорум имкони ташаккули фазоҳои рақобаткунандаи иқтисодӣ ва технологӣ мебошад.
Тақсим шудани бозорҳо, технологияҳо ва низомҳои молиявӣ метавонад боиси афзоиши хароҷот барои давлатҳои рӯ ба рушд гардад.
Аз ин рӯ, бисёрқутбӣ на танҳо ба тавозуни қудрат, балки ба созукорҳои (механизмҳои) вобастагии мутақобила ва густариши ҳамкорӣ низ ниёз дорад.
Хулоса
Мафҳуми ҷаҳони бисёрқутбӣ яке аз категорияҳои марказии таҳлили муосири муносибатҳои байналмилалӣ мебошад.
Мазмуни онро танҳо ба афзоиши теъдоди давлатҳои дорои захираҳои назаррас маҳдуд кардан мумкин нест. Бисёрқутбӣ раванди мураккаби тағйирёбии сохтори низоми байналмилалӣ мебошад, ки аз нав тақсим шудани иқтидори иқтисодӣ, сиёсӣ, технологӣ ва институтсионалиро дар бар мегирад.
Низоми муосири байналмилалӣ воқеан нишонаҳои таҳкими якчанд маркази қудратро нишон медиҳад. Имконҳои байналмилалии Чин, Ҳиндустон ва дигар давлатҳои Осиё ва Ҷануби Глобалӣ афзоиш ёфта, аҳамияти созмонҳои минтақавӣ боло меравад ва давлатҳои рӯ ба рушд талош менамоянд, ки дар идоракунии глобалӣ намояндагии бештар пайдо кунанд.
Бо вуҷуди ин, худи бисёрқутбӣ суботро кафолат намедиҳад.
Масъалаи асосӣ аз роҳандозии чунин созукорҳои (механизмҳои) байналмилалӣ иборат аст, ки ба якчанд маркази қудрат имкон диҳанд дар доираи қоидаҳои умумӣ ҳамзистӣ намоянд.
Маҳз аз ҳамин сабаб масъалаи бисёрқутбӣ бо масъалаи идоракунии глобалӣ робитаи зич дорад.
Дар ин замина Ташаббуси идоракунии глобалии Ҷумҳурии Мардумии Чин таваҷҷуҳи назаррасро ба худ ҷалб менамояд. Он аз ҷониби Си Ҷинпин 1 сентябри соли 2025 пешниҳод шуда, панҷ принтсип — баробарии соҳибихтиёрӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ, бисёрҷонибагӣ, инсонмеҳварӣ ва тамаркуз ба корҳои амалиро пешниҳод менамояд [1]. Ҷониби Чин ҳамзамон ба нигоҳ доштани нақши марказии Созмони Милали Муттаҳид ва зарурати ислоҳот, на вайрон кардани низоми байналмилалии мавҷуда, таъкид мекунад [1].
Ҳамин тариқ, Ташаббуси идоракунии глобалӣ метавонад ҳамчун яке аз вариантҳои посухи институтсионалӣ ба тағйироти сохтории сиёсати ҷаҳонӣ баррасӣ шавад.
Аҳамияти он, пеш аз ҳама, дар кӯшиши ба ҳам пайвастани ду раванд ифода меёбад — ташаккули ҷаҳони бештар бисёрмарказӣ ва нигоҳ доштани созукорҳои (механизмҳои) танзими бисёрҷониба.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин фароянд аҳамияти махсус дорад.
Тоҷикистон ҳамчун давлати миёнаи Осиёи Марказӣ ба таври объективӣ ба низоми байналмилалие манфиатдор мебошад, ки дар он ҳуқуқи байналмилалӣ, баробарии соҳибихтиёрӣ ва ниҳодҳои бисёрҷониба аҳамияти назаррас дошта бошанд.
Дар шароити ташаккули ҷаҳони бисёрқутбӣ Душанбеи расмӣ имконият пайдо мекунад, ки тавассути иштирок дар Созмони Милали Муттаҳид, Созмони ҳамкории Шанхай ва дигар сохторҳои байналмилалӣ фазои дипломатии худро фарох намуда, ҳамзамон муносибатҳои дуҷонибаро бо марказҳои гуногуни қудрат рушду тавсеа диҳад.
Пуштибонии Ташаббуси идоракунии глобалӣ аз ҷониби давлати Тоҷикистон манфиатдории кишварро ба таҳкими ҳамкории байналмилалӣ ва созукорҳои (механизмҳои) бисёрҷониба инъикос менамояд [12].
Масъалаҳои амнияти обӣ ва иқлимӣ, рушди устувор, энергетика, пайвастагии нақлиётӣ ва дигаргунсозии рақамӣ аҳамияти махсус доранд.
Дар доираи назариявии васеътар, бисёрқутбии муосир бояд на ҳамчун низоми ниҳоии ташаккулёфта, балки ҳамчун раванди ташаккули меъмории нави муносибатҳои байналмилалӣ баррасӣ шавад.
Рушди минбаъдаи он аз қобилияти давлатҳо барои ба ҳам пайвастани рақобат бо ҳамкорӣ, манфиатҳои миллӣ бо уҳдадориҳои байналмилалӣ ва тақсимоти қудрат бо ниҳодҳои (институтҳои) самараноки идоракунии глобалӣ вобаста хоҳад буд.
Аз ин рӯ, масъалаи марказии марҳалаи муосири сиёсати ҷаҳонӣ на танҳо ин аст, ки чанд маркази қудрат вуҷуд дорад, балки инчунин он аст, ки ин марказҳо бо ҳамдигар чӣ гуна ҳамкорӣ хоҳанд кард ва то кадом андоза низоми байналмилалӣ метавонад иштироки давлатҳои дорои миқёс ва иқтидори гуногунро дар қабули қарорҳо таъмин намояд.
Дар ин робита бисёрқутбӣ ва идоракунии глобалӣ равандҳои ба ҳам алоқаманд мебошанд.
Агар бисёрқутбӣ тағйирёбии сохтори низоми байналмилалиро инъикос намояд, пас идоракунии глобалӣ бояд созукорҳоеро (механизмҳоеро) ба вуҷуд оварад, ки ба ин сохтори нав имкон диҳанд бидуни аз байн бурдани ҳамкории байналмилалӣ фаъолият намояд.
Ташаббуси идоракунии глобалии Чин яке аз пешниҳодҳои барҷаста дар доираи ин баҳс мебошад. Аҳамияти амалии он на танҳо бо миқёси фаъолияти дипломатии Чин, балки, пеш аз ҳама, бо қобил будани принтсипҳои пешниҳодшуда ҷиҳати ноилшавӣ ба татбиқи васеи байналмилалӣ муайян хоҳад шуд.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дигар давлатҳои Осиёи Марказӣ ташаккули чунин низом имконият фароҳам меоварад, ки дипломатияи бисёрҷониба барои татбиқи манфиатҳои миллӣ ва минтақавӣ фаъолонатар истифода шавад.
Дар ниҳояти кор, устувории ҷаҳони бисёрқутбии оянда на танҳо бо таносуби қудратҳо миёни давлатҳои бузург, балки бо қобилияти ҷомеаи байналмилалӣ барои эҷоди низоми намояндагикунанда, ҳуқуқбунёд, бисёрҷониба ва аз ҷиҳати амалӣ самараноки идоракунии глобалӣ муайян карда хоҳад шуд.
САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,
сарходими илмии шуъбаи Аврупои
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,
мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих
РӮЙХАТИ АДАБИЁТ
1. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Мардумии Чин. Ҳуҷҷати консептуалӣ оид ба Ташаббуси идоракунии глобалӣ. Пекин, 2 сентябри соли 2025. [Захираи электронӣ].
2. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Мардумии Чин. Ташаббуси идоракунии глобалӣ саривақтӣ буда, самтро нишон медиҳад ва масъулиятро намоиш медиҳад. 1 сентябри соли 2025. [Захираи электронӣ].
3. Грачиков Е. Н. КНР и международная система: Формирование собственной модели мироустройства // Вестник международных организаций: образование, наука, новая экономика. 2022. Т. 17. № 1. С. 7–24. DOI: 10.17323/1996-7845-2022-01-01.
4. Лексютина Я. Китай в БРИКС: Мотивация участия // Мировая экономика и международные отношения. 2014. № 4. С. 81–89. DOI: 10.20542/0131-2227-2014-4-81-89.
5. Богатуров А. Д. Международные отношения и мировая политика. М.: Аспект Пресс, 2017.
6. Грачиков Е. Н. Китайский мировой порядок: Дискурс, теория, нематериальная сила // Мировая экономика и международные отношения. 2026. Т. 70. № 4. С. 72–86. DOI: 10.20542/0131-2227-2026-70-4-72-86.
7. Лебедева М. М. Мировая политика. М.: КНОРУС, 2021.
8. Организация Объединённых Наций. Пакт во имя будущего. A/RES/79/1. Нью-Йорк, 2024. Русская версия.
9. Сайидзода З. Ш. 25 лет внешней политики Президента Республики Таджикистан Эмомали Рахмона (1992–2017 гг.): Исторические аспекты становления и развития: монография. Душанбе: Контраст, 2020. 336 с.
10. Сайидзода З. Ш. Актуальные аспекты внешнеполитического механизма и международной деятельности Республики Таджикистан. 2-е изд., доп. Душанбе: Контраст, 2011. 206 с.
11. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Муносибатҳои дуҷониба байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Мардумии Чин [Захираи электронӣ].
12. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Мулоқот бо Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин Си Ҷинпин. 3 сентябри соли 2025. [Захираи электронӣ].
13. Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ба имзо расидани ҳуҷҷатҳои нави ҳамкорӣ байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Мардумии Чин. 4 сентябри соли 2025. [Захираи электронӣ].
14. Дегтерёв Д. А. Многополярный миропорядок: Старые мифы и новые реалии // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения. 2019. Т. 19. № 3. С. 404–419. DOI: 10.22363/2313-0660-2019-19-3-404-419.
15. Децюань Ч. Мировой порядок в XXI веке: Взгляд из Китая // Мировая экономика и международные отношения. 2013. № 6. С. 102–109. DOI: 10.20542/0131-2227-2013-6-102-109.
16. Виноградов А. В. «Однополярная Азия»: Китайский региональный порядок // Мировая экономика и международные отношения. 2021. Т. 65. № 3. С. 23–32. DOI: 10.20542/0131-2227-2021-65-3-23-32.
17. Солянова М. В. Проблема мирового порядка в современных западных исследованиях // Вестник МГИМО Университета. 2016.
18. Акопов А. К. Политико-исторические концепции мирового порядка в теории международных отношений // Международные отношения. 2025.
19. Давитадзе М. Д. Основы сосуществования однополярного и многополярного мира // [научное издание]. 2023.
20. Лексютина Я. Китай в БРИКС: Мотивация участия // Мировая экономика и международные отношения. 2014. № 4. С. 81–89. DOI: 10.20542/0131-2227-2014-4-81-89.
