Дар шароите ки ҷаҳони имрӯз бо таҳаввулоти сиёсӣ, геополитикӣ ва фарҳангӣ рӯ ба рӯ аст, ҳифзи хотираи таърихӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад. Миллате, ки гузаштагони худро фаромӯш мекунад, ояндаи худро низ аз даст медиҳад. Аз ҳамин нуқтаи назар, иқдоми Ҷумҳурии Тоҷикистон дар пос доштани хотираи чеҳраҳои бузурги миллӣ на танҳо амали эҳтиром ба гузашта, балки ҳифзи асосҳои маънавии давлатдории муосири тоҷикон мебошад.

Нусратулло Махсум ва Шириншоҳ Шоҳтемур аз ҷумлаи шахсиятҳое буданд, ки барои таъсиси давлатдории тоҷикон дар давраи бисёр ҳассоси таърихӣ мубориза бурданд. Онҳо дар замоне зиндагӣ мекарданд, ки ҳастии миллати тоҷик зери хатар қарор дошт. Дар оғози асри ХХ масъалаи тақсимоти миллӣ ва ҳудудӣ дар Осиёи Марказӣ сарнавишти халқҳоро муайян мекард. Дар ҳамин шароит ин фарзандони миллат барои исботи ҳаққи тоҷикон ба давлатдорӣ, забон, фарҳанг ва ҳувияти миллӣ мубориза бурданд. Онҳо медонистанд, ки агар тоҷикон соҳиби давлат нашаванд, хатари аз байн рафтани миллат ва фарҳанги ҳазорсолаи тоҷикӣ вуҷуд дорад.

Маҳз ҳамин шахсиятҳо буданд, ки барои таъсиси Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ талош карданд. Онҳо бо ҷасорат ва иродаи қавӣ садои тоҷиконро ба марказҳои сиёсӣ расониданд. Аммо сарнавишти онҳо бисёр фоҷиавӣ буд. Дар солҳои репрессияи сиёсӣ онҳо қурбони сиёсатҳои золимона гардиданд. Онҳое, ки барои миллат хизмат карда буданд, ба ноҳақ ҳамчун душман маҳкум шуданд. Ин яке аз саҳифаҳои дардноки таърихи тоҷикон аст. Фоҷиа танҳо дар кушта шудани шахсиятҳо набуд, балки дар он буд, ки миллат аз фарзандони содиқ ва мағзҳои равшанфикри худ маҳрум гардид.

Дар чунин шароит пос доштани хотираи онҳо аҳамияти бузурги сиёсӣ ва маънавӣ дорад. Давлате, ки қаҳрамонони худро гиромӣ медорад, ба шаҳрвандони худ сабақи ватандӯстӣ ва худшиносӣ медиҳад. Маросими гузоштани хок аз қабри ин шахсиятҳо ҳамчун рамзи бозгашт ба решаҳои миллӣ ва арҷгузорӣ ба муборизаи онҳо маънои амиқ дорад.

Дар баробари Нусратулло Махсум ва Шириншоҳ Шоҳтемур, номи Нисор Муҳаммад низ барои миллати тоҷик арзиши бузурги маънавӣ дорад. Ӯ аз ҷумлаи фарзандони содиқ ва бедордили миллат буд, ки умри худро ба хизмати мардум, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва рушди маърифати ҷомеа бахшидааст. Нисор Муҳаммад дар замоне зиндагӣ ва фаъолият мекард, ки миллат ба инсонҳои боирода, худшинос ва ватандӯст ниёз дошт. Ӯ бо сухан, андеша ва мавқеи худ мардумро ба эҳтиром ба Ватан, забон ва фарҳанги миллӣ даъват мекард.

Фоҷиаи асосӣ дар он аст, ки бисёр чунин фарзандони миллат дар зиндагии худ қадри воқеии хизматҳояшонро надиданд. Онҳо бо мушкилот, фишорҳо ва баъзан ноадолатиҳои замон рӯ ба рӯ мешуданд, вале бо вуҷуди ин аз роҳи худ барнамегаштанд. Нисор Муҳаммад низ аз ҷумлаи шахсиятҳое буд, ки дарди миллатро дар қалб дошт ва барои ояндаи беҳтари Тоҷикистон зиндагӣ мекард. Имрӯз ёдоварӣ аз номи ӯ танҳо эҳтиром ба як шахс нест, балки арҷгузорӣ ба тамоми насли равшанфикрон ва фарзандони содиқи миллат мебошад.

Маҳз ҳамин гуна шахсиятҳо буданд, ки ҳисси худшиносӣ ва муҳаббат ба Ватанро дар ҷомеа зинда нигоҳ доштанд. Агар миллат чунин фарзандони худро фаромӯш кунад, тадриҷан робитаи маънавии худ бо таърихро аз даст медиҳад. Аз ҳамин сабаб, зикри номи Нисор Муҳаммад дар баробари поягузорони давлатдории тоҷикон нишон медиҳад, ки давлат имрӯз хизматҳои тамоми фарзандони арзандаи миллатро гиромӣ медорад ва намегузорад, ки номи онҳо дар саҳифаҳои таърих гум шавад.

Нақши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар эҳёи хотираи таърихии миллат бениҳоят бузург аст. Баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Тоҷикистон дар шароити бисёр мушкил қарор дошт. Ҷанги шаҳрвандӣ, буҳрони иқтисодӣ ва хатари аз байн рафтани давлат вуҷуд дошт. Дар чунин вазъият на танҳо масъалаи барқарор кардани сулҳу субот, балки масъалаи эҳёи ҳувияти миллӣ низ аҳамияти ҳаётӣ дошт.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз рӯзҳои аввал дарк мекарданд, ки барои сохтани давлати муосир танҳо иқтисод ва сиёсат кофӣ нест. Миллат бояд ба таърих, фарҳанг ва шахсиятҳои бузурги худ такя кунад. Аз ҳамин хотир, сиёсати давлатӣ дар самти эҳёи хотираи таърихӣ ба яке аз самтҳои муҳими давлатдорӣ табдил ёфт.

Маҳз бо ташаббуси Пешвои миллат номи бисёр шахсиятҳои таърихӣ дубора зинда гардид. Осори илмӣ ва таърихӣ нашр шуданд, ёдгориҳо бунёд гардиданд, кӯчаҳо ва муассисаҳо ба номи фарзандони бузурги миллат гузошта шуданд. Агар дар давраи муайяни таърих номи Нусратулло Махсум ва Шириншоҳ Шоҳтемур камтар ба забон оварда мешуд, имрӯз онҳо ҳамчун поягузорони давлатдории тоҷикон эътироф шудаанд.

Ин раванд танҳо як сиёсати фарҳангӣ нест, балки як мубориза барои ҳифзи ҳувияти миллӣ мебошад. Дар ҷаҳони муосир, ки фарҳангҳои гуногун ба ҳам таъсир мерасонанд, миллатҳо танҳо дар сурате метавонанд ҳувияти худро нигоҳ доранд, ки ба таърих ва арзишҳои худ такя намоянд. Эмомалӣ Раҳмон тавонистанд ин ҳақиқатро ба сиёсати давлатӣ табдил диҳанд.

Дар айни замон, чунин чорабиниҳо барои ҷавонон низ аҳамияти калон доранд. Насли ҷавон бояд донад, ки давлатдорӣ ва истиқлолият ба осонӣ ба даст наомадааст. Барои ҳар як порчаи ин сарзамин, барои ҳар як ҳарфи забони тоҷикӣ, барои ҳифзи фарҳанг ва миллат шахсиятҳои зиёде мубориза бурдаанд. Агар ҷавонон аз ин таърих огоҳ набошанд, эҳсоси масъулият нисбат ба Ватан низ заиф мегардад.

Имрӯз Тоҷикистон дар роҳи рушди устувор қарор дорад. Бунёди роҳҳо, неругоҳҳо, мактабҳо ва корхонаҳо муҳим аст, аммо бунёди инсон аз ҳама муҳимтар мебошад. Инсон вақте ватандӯст мешавад, ки таърихи худро бидонад ва ба қаҳрамонони миллат эҳтиром гузорад. Аз ҳамин сабаб, сиёсати давлат дар самти эҳёи хотираи таърихӣ як масъалаи стратегии миллӣ мебошад.

Бисёр миллатҳо баъд аз ба даст овардани истиқлолият ба мушкили аз нав навиштани таърихи худ рӯ ба рӯ шуданд. Тоҷикистон низ аз ин истисно нест. Солҳои тӯлонӣ бисёр воқеиятҳои таърихӣ пинҳон ё таҳриф шуда буданд. Имрӯз тадриҷан адолати таърихӣ барқарор мешавад. Ном ва хизматҳои шахсиятҳое, ки барои миллат мубориза бурданд, дубора ба ҷойгоҳи шоиста бармегарданд.

Аммо дар баробари ин, ҷомеа бояд аз фоҷиаҳои таърихӣ низ сабақ гирад. Қисмати Нусратулло Махсум ва Шириншоҳ Шоҳтемур нишон медиҳад, ки беадолатии сиёсӣ метавонад ҳатто фарзандони беҳтарини миллатро қурбон кунад. Аз ҳамин сабаб, ҳифзи сулҳ, ваҳдат ва суботи сиёсӣ барои Тоҷикистон аҳамияти сарнавиштсоз дорад. Миллате, ки ҷанги дохилиро аз сар гузаронидааст, бояд қадри оромӣ ва ҳамдигарфаҳмиро бештар донад.

Дар ин миён нақши Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун меъмори сулҳ ва ваҳдати миллӣ боз ҳам равшантар мешавад. Агар сулҳ намебуд, эҳёи хотираи миллӣ низ имконнопазир мегардид. Давлате, ки дар гирдоби ҷанг қарор дорад, наметавонад ба рушди фарҳанг ва худшиносӣ машғул шавад. Аз ҳамин хотир, сулҳу субот заминаи асосии тамоми дастовардҳои имрӯзаи Тоҷикистон мебошад.

Пос доштани хотираи шахсиятҳои миллӣ инчунин ба таҳкими ҳисси ифтихори миллӣ мусоидат мекунад. Миллате, ки ба фарзандони бузурги худ эҳтиром мегузорад, дар назди дигарон низ соҳиби обрӯ мегардад. Имрӯз Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун давлати дорои фарҳанги қадима ва таърихи бой шинохта мешавад. Ин обрӯ танҳо бо дипломатия ба даст намеояд, балки аз ҳисоби ҳифзи мероси таърихӣ ва фарҳангӣ низ ташаккул меёбад.

Маросими гузоштани капсулаҳо бо хок аз қабри қаҳрамонони миллат як амали рамзӣ бошад ҳам, дар асл дорои маънои амиқи сиёсӣ ва ахлоқӣ аст. Хок рамзи Ватан мебошад. Вақте хоки қабри фарзандони миллат бо эҳтиром ба Тоҷикистон оварда мешавад, ин гӯё бозгашти рӯҳонии онҳо ба оғӯши Ватан аст. Ин амал эҳсоси гарми ватандӯстӣ ва пайванди маънавиро дар қалби мардум бедор мекунад.

Дар ҷомеаи имрӯз, ки баъзан арзишҳои моддӣ бар арзишҳои маънавӣ ғолиб меоянд, чунин чорабиниҳо аҳамияти махсус доранд. Онҳо ба мардум хотиррасон мекунанд, ки давлатдорӣ танҳо маҷмӯи сохторҳои сиёсӣ нест. Давлат пеш аз ҳама хотира, фарҳанг, забон ва эҳсоси ягонагии миллӣ мебошад.

Ҳамчунин бояд гуфт, ки эҳтиром ба шахсиятҳои таърихӣ маънои бутсозӣ надорад. Баръакс, ҷомеа бояд зиндагӣ ва фаъолияти онҳоро бо таҳлили воқеӣ омӯзад. Онҳо низ инсон буданд, бо мушкилот, иштибоҳҳо ва муборизаҳои худ. Аммо хизматҳои онҳо дар назди миллат инкорнашаванда аст. Таърих бояд бо адолат ва ҳақиқат омӯхта шавад, на бо эҳсосоти гузаро.

Имрӯз вазифаи зиёиён, таърихнигорон ва рӯзноманигорон аз он иборат аст, ки ҳақиқати таърихиро ба мардум, махсусан ба ҷавонон, расонанд. Агар таърих ба таври дуруст омӯзонда нашавад, ҷойи онро овоза ва таҳриф мегирад. Аз ҳамин сабаб, нашри китобҳо, филмҳои ҳуҷҷатӣ ва мақолаҳои таҳлилӣ дар бораи шахсиятҳои миллӣ бисёр муҳим аст.

Хотираи Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва дигар фарзандони фарзонаи миллат бояд ҳамеша зинда бошад, зеро онҳо барои бақои миллат ва давлатдорӣ мубориза бурданд. Агар имрӯз Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол вуҷуд дорад, дар ин миён саҳми онҳо низ ҷойгоҳи махсус дорад. Пос доштани хотираи онҳо танҳо эҳтиром ба гузашта нест, балки ҳифзи виҷдон, худшиносӣ ва ҳастии миллат барои наслҳои оянда мебошад.

ДАВЛАТОВ    Зубайдулло,

ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои         

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон