Санаи 1 июли соли 2026 дар саҳифаи 15-уми рӯзномаи “Минбари халқ” чашмам ба шеъри шоир Ниҳонӣ “Қатъномаи сулҳ” бахшида ба қабули Қатъномаи Маҷмуаи Умумии Созмони Миллали Муттаҳид “Даҳсолаи байналмилалии таҳқими сулҳ ба хотири наслҳои оянда”, солҳои 2027-2036 афтид, ки он воқеан шеъри ҷолибу фарогири сиёсати сулҳофарини Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад.

Дар таърихи башарият мафҳуми сулҳ ҳамеша ҳамчун орзуи азалӣ ва ҳамчун як зарурати ҳаётӣ барои давомоти тамаддун шинохта шудааст. Аммо, сулҳи воқеӣ на танҳо орзу, балки натиҷаи талошҳои ҳамаҷонибаи сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангӣ мебошад. Дар ин росто шоир Ниҳонӣ бо сурудани шеъри бадеию таърихӣ на танҳо вазъи ҷаҳони муосирро тасвир кардааст, балки барои таҳкими сулҳи наслҳо як консепсияи мукаммали сиёсиро пешниҳод намудааст, ки дастоварди беназири Пешвои миллат дар зарфи 35 сол мебошад.

Қабули қатънома шуд барои насли поянда,

Ки ҳатман сулҳ бошад бобақо даҳ соли оянда.

Ин байт пайкараи асосии ҳамаи ташаббусро муаррифӣ мекунад. Дар таърихи муносибатҳои байналмилалӣ, қатъномаҳои Созмони Милали Муттаҳид (СММ) ва аксари санадҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамеша ба “наслҳои оянда” ишора мешавад. Ин мафҳум дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ҳамчун "Ҳуқуқи наслҳои оянда" шинохта шудааст. Маънои ин он аст, ки қарорҳои имрӯзаи мо набояд ба зиндагии фарзандон ва наберагони мо таъсири манфӣ расонанд, балки онҳо дар фазои сулҳу субот зиндагонӣ кунунд.

Аз нигоҳи таърихшиносӣ, санадҳое, ки барои "даҳ соли оянда" қабул мешаванд, нақшаҳои стратегии дарозмуддат ном гирифта шудаанд. Таърих нишон медиҳад, ки ҳар як кишвар ё созмон барои таъмини сулҳу субот барномаҳои панҷсола, даҳсола ё бистсоларо қабул мекунад. Ин иқдом нишон медиҳад, ки сулҳ як ҳадафи лаҳзавӣ нест, балки як раванди пайвастаи таърихӣ аст. Шоир бо такрори калимаи "сулҳ" дар ду мисра, онро ҳамчун як амри муқаррарӣ ва ҳатмӣ (Қатънома) муаррифӣ мекунад. Ин на танҳо орзу, балки як масъулияти таърихӣ барои таъмин кардани ҳаёти осоишта барои даҳ соли оянда аз тарафи Пешвои мо мебошад.

Бишуд иқдом ин аз Пешвои миллати тоҷик,

Тамоми даҳр пазируфтанд ин иқдоми арзанда.

Ин байт ба моҳияти сарварии сиёсӣ будани Пешвои миллат дар таърихи навини Тоҷикистон ишора мекунад. Дар илми таърих, пешвоёни бузург бо иқдомҳои худ пайраҳаи нави тамаддунро мекушоданд. Истилоҳи "Пешвои миллат" дар Тоҷикистон мақоми баланди сиёсиро ифода мекунад, ки тамоми ҷомеа онро эътироф мекунад. Калимаи "Тамоми даҳр" маънои ҳамаи замон ва дунёро дорад. Ин ба он ишора шудааст, ки ташаббуси Пешвои мо на танҳо барои як кишвар, балки барои тамоми сайёра аҳамият дорад.

Аз дидгоҳи дипломатияи таърихӣ, пешниҳоди қатънома дар арсаи байналмилалӣ кори осон нест. Он бояд дар сатҳи СММ баррасӣ ва аз ҷониби аксарияти кишварҳо ҷонибдорӣ шавад. Вожаи "Пазируфтанд" нишон медиҳад, ки ин ташаббус дар миқёси ҷаҳонӣ эътироф шудааст. Ин як дастоварди бузурги таърихӣ барои давлати тоҷик аст, ки бо шарофати муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мо онро дар давраи истиқлолият ба даст овардем. Ин иқдом рамзӣ аст, у Пешвои миллатро ҳамчун як арбоби ҷаҳонӣ, ки барои сулҳ кӯшиш мекунад, муаррифӣ менамояд.

Барои халқи тоҷик шуд аҷаб рухдоди таърихӣ,

 Қунад қатъи рақобатҳо чунин иқдоми шоянда.

Таърихи халқи тоҷик аз замони бостон (Ориёиҳо, Сомониён) то имрӯз аз ҷанг ва рақобат бо кишварҳои ҳамсоя буд. Байт ин "рухдоди таърихӣ" -ро ҳамчун давраи умедбахш тасвир мекунад. Истилоҳи "Аҷаб" нишондиҳандаи тааҷҷуби хушоянд аст, ки чунин як иқдоми сулҳомез аз тарафи кишваре, ки таърихи пур аз низоъ дошт, ба вуқӯъ пайваст.

Дар таърихшиносӣ, "Қатъи рақобатҳо" маънои хотима бахшидан ба муноқишаҳои тӯлонӣ (чи дар сатҳи дохилӣ ва чи байни давлатҳо) -ро нишон медиҳад. Таърихи ҷаҳон мисолҳои зиёде дорад, ки рақобатҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ боиси ҷангҳо шудаанд. Иқдоми шоиста дар ин ҷо як усули дипломатияи сулҳро тарғиб мекунад, ки рақобатро ба ҳамкорӣ табдил медиҳад. Ин тағйири модел дар муносибатҳои байналмилалӣ барои халқи тоҷик як рӯйдоди бузург аст, ки барои насли имрӯза ва оянда намуна мебошад.

Ҷаҳон имрӯз дорад сад гиреҳ аз нобасомонӣ,

Шавад ин қатънома уқдаҳоро худ кушоянда.

Вазъи геополитикии ҷаҳони имрӯза (соли 2026) ба давраи "Бӯҳрони боварӣ" (Trust Crisis) дохил шудааст. Дар ин шароит, калимаи "Гиреҳ" (кафо/норасоӣ) ба норасоии сулҳ ва адолат дар муносибатҳои байналмилалӣ ишора мекунад. Ин "Нобасомонӣ" ҳамон хатарест, ки сулҳи ҷаҳонро зери хатар гузоштааст. Аммо, қисмати дуюми байт "Шавад ин қатънома уқдаҳоро худ кушоянда" ҳамчун як давои таърихӣ мебошад. Истилоҳи "Уқда" дар адабиёти классикӣ маънои гиреҳҳои душвор, масъалаҳои ҳалношуда ва кашмакашҳои сиёсиро нишон додааст. Шоир баён мекунад, ки агар ин қатънома қабул шавад, ҳамаи ин гиреҳҳои мураккаби сиёсӣ метавонанд боз шаванд. Ин як умеди таърихист, ки тавассути ҳуҷҷати ҳуқуқӣ метавон низоъҳои ҷаҳониро ҳал намояд.

Пас аз ҳар ҷанг тазмин шуд талофии хисороташ,

Куҷое ҳаст ҳар тифле, шукуфад дар лабаш ханда.

Таърихи инсоният ҷангҳои зиёдеро дидааст, ки пас аз онҳо ҳамеша "Таалфот" (талафот ва хисоратҳои моддӣ ва маънавӣ) боқӣ мондааст. Ин байт ба як ҳақиқати талхи таърихӣ ишора мекунад, ки баъд аз ҳар ҷанг, ҳамеша эҳтиёҷ ба барқарорсозӣ пайдо мешавад ва шоир як навъ пешгӯии таърихӣ мекунад, ки агар сулҳ барқарор шавад, ин талофии хисорот на танҳо барои биноҳо, балки барои рӯҳияи одамон низ давобахш мебошад.

Истилоҳи "Тифл" (кӯдак) дар ин ҷо ба маънои бегуноҳӣ ва ояндаи башарият истифода шудааст. Дар бисёре аз нақлҳои таърихӣ (бахусус дар таърихи ду ҷанги ҷаҳонӣ), марги кӯдакон ҳамчун фоҷиаи бузургтарин тасвир шудааст. Ин байт бо ишора ба "Ханда дар лабаш" ишора ба сулҳе мебошад, ки дар он ҳатто кӯдакон аз хушбахтӣ баҳравар мешаванд. Ин орзуи ҳамаи халқи ҷаҳон мебошад, ки ҷангро маҳкум мекунанд.

Ҳадаф худ ҳифзи афрод аст дар олам зи офатҳо,

 Хушунат рафъ гардад, чун бувад ҳар як барозанда.

Ин байт ба яке аз принсипҳои асосии ҳуқуқи байналмилалӣ ва Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (1948) ишора мекунад. Истилоҳи "Ҳифзи афрод" (Ҳифзи одамон) мафҳуми бехатарии инсониро (Human Security) дар бар мегирад ва дар таърих ҳамчун "Бехатарии ҳамаҷониба" рушд мекунад, ки давлат набояд танҳо сарҳад, балки ҳаёт ва ҳуқуқи ҳар як шахсро ҳифз кунад.

Дар мисраи дуюм "Хушунат рафъ гардад, чун бувад ҳар як барозанда" пайванди байни "Баробарӣ" ва "Пешгирӣ аз хушунат" -ро баён мекунад. Таърих нишон медиҳад, ки хушунат (чи дар сатҳи дохилӣ ва чи дар сатҳи байналмилалӣ) аксаран аз нобаробарии иқтисодӣ, иҷтимоӣ, нажодӣ ва ғайра сарчашма мегирад. Агар ҳамаи одамон ҳуқуқ ва имкониятҳои баробар дошта бошанд, эҳтимоли хушунат ба куллӣ коҳиш меёбад, ки ин ҳадафи асосии ҳама гуна созишномаҳои таърихии сулҳ мебошад.

Шавад таҳким сулҳ аз хотири иқболи инсонҳо,

Ҳама дунё шавад ободу наврас сарфарозанда.

Калимаи "Иқбол" дар адабиёти классикии тоҷик ба маънои бахт ва саодат аст. Шоир мегӯяд, ки таҳкими сулҳ на танҳо барои давлат, балки барои иқболи ҳар як инсон дар рӯи замин мебошад. Ин як нигоҳи "Инсонпарварона"  ба таърих аст.

Аз нигоҳи таърихшиносӣ, давлатҳое, ки дар таърих ба сулҳу субот  ноил шудаанд, давраи "Ободонӣ" -ро аз сар мегузаронанд. Калимаи "Наврас" ба эҳёи тамаддун ишора мешавад. Пас аз ҷангҳо кишварҳо ба харобаҳо табдил меёбанд ва шоир пешгӯӣ мекунад, ки бо ин қатънома, ҳамаи дунё метавонад аз харобаҳо берун омада, бо тозагӣ ва ободӣ зиндагӣ кунанд.

Чу рушди устувор инсониятро дастрас гардад,

 Ба ҳам созанд ҳамкорӣ дар ин дунёи созанда.

Ин байт ба истилоҳи муосири иқтисодӣ ва экологии "Рушди устувор" ишора мекунад, ки дар таърихи асри XXI мафҳуми калидӣ ба ҳисоб меравад. Дар таърихи иқтисоди ҷаҳонӣ, кишварҳое, ки бо ҳам ҳамкорӣ кардаанд, назар ба кишварҳои танҳо фаъолияткунанда рушди бештарро доранд. Шоир бо калимаи "Созанда" ҷаҳонро ҳамчун макони эҷод ва созандагӣ тасвир мекунад, ки дар он башар ҳамчун як мавҷудоти созанда шинохта шудааст. Бинобар ин, сулҳ барои он зарур аст, ки ин созандагӣ идома ёбад.

Низои ҳизбиёну қавмӣ нором гардад қатъ,

Рақобат дур гардад баҳри ин ашхоси разманда.

Ин байт ба яке аз масъалаҳои ҳассостарини таърихи муосири Тоҷикистон ва Осиёи Марказӣ ишора мекунад: "Низои ҳизбӣ ва қавмӣ". Таърих нишон медиҳад, ки аксари кишварҳои мустақил пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ба ҷангҳои шаҳрвандӣ ва низоъҳои қавмӣ дучор шуданд (ба мисли Тоҷикистон дар солҳои 1992-1997). Шоир баён мекунад, ки ин низоъҳо бояд "Нором ва қатъ" гарданд, яъне тамоман аз байн бурда шаванд.

Истилоҳи "Ашхоси раманда" ба одамоне ишора мекунад, ки аз ин низоъҳо гурехтаанд (муҳоҷирон). Таърихшиносон ҳамеша таъкид мекунанд, ки ҳангоми ҷанг, одамони бегуноҳ ва махсусан зиёиён маҷбур мешаванд, ки ватани худро тарк кунанд. Шоир дар ин байт қатъномаи сулҳро ҳамчун воситае мебинад, ки на танҳо низоъро қатъ мекунад, балки барои баргашти ин гуна ашхос шароит фароҳам меорад.

Чи ноором дунё шуд зи қасду кина бадбинӣ,

Кунад пайванд тори кандаро он ғамзудоянда.

Ин байт бозгашт ба тасвири бӯҳрони маънавии ҷаҳон аст. Калимаи "Қасду кина" ва "Бадбинӣ" дар байни давлатҳо ва мардум ишора ба он аст, ки сабаби асосии ҷангҳои таърихӣ ҳамин мебошанд. Таърихи дипломатия сулҳ пур аз мисолҳоест, ки сарфи назар аз анҷом додани созишномаҳо, дар байни ҷонибҳо кина ва бадбинӣ боқӣ мемонад.

Аммо мисраи дуюм "Кунад пайванд тори қандаро он ғамзудоянда" як истиора мебошад, ки "Тори кандаро" ба риштаи ширин ва тоза ишора мекунад. Чунки ин қатънома (Ғамзудоянда) на танҳо кинаро дур месозад, балки байни одамон риштаи сулҳ ва меҳрубонӣ зиёда мекунад. Ин як тасвири дипломатияи нарм аст, ки бо сухан ва эҳтиром метавонад ҳатто талхтарин кинаҳоро ширин созад.

Фарогир ин қарори сулҳ шуд арзи сиёсиро,

Чи воло қатънома, ки бишуд ҳар як ба ӯ банда.

Дар "Арзи сиёсӣ" маънои онро дорад, ки ин санад дар сатҳи олии сиёсӣ баҳо дода шудааст, ки дар таърих, созишномаҳои бузург (ба монанди Созишномаи Версал пас аз Ҷанги Якум ё Созишномаи сулҳи Париж) ҳамеша арзиши сиёсии баланд доштаанд. Калимаи "Воло" ва "Банда" муносибати одамонро бо ин санад нишон медиҳад. Одамон на танҳо онро эътироф кардаанд балки ба он меҳр бастаанд ва эҳтиром гузоштаанд.

Шавад ҳамзистию ҳам пешрафт, амну шукуфоӣ,

Нагардад ҳеч гоҳе одам аз уммед дилканда.

"Ҳамзистӣ" маънои тамоми мардуми сайёраро дар назар дорад, ки аз сулҳ баҳравар бошанд ва дар шароити сулҳу амони зиндагонӣ кунанд. Ханда нишонаи хушбахтӣ буда. Кулли мардуми рӯйи замин бояд аз орзуи сулҳ ва хушбахтӣ маҳрум набошанд.

Фаъози маънавӣ бояд ҷаҳону ҷумла инсонро,

Мабодо бозмонад зин-амал гардуни гарданда.

Дар таърихшиносӣ, ҳаракатҳои маънавӣ (ба мисли пайдоиши динҳо ё ҳаракатҳои маърифатӣ) ҳамеша тавозуни ҷаҳонро тағйир додаанд. Шоир ба ин назария пайравӣ карда, мегӯяд, ки ҷаҳон ва тамоми инсонҳо ба "Фаъози маънавӣ" (Эҳёи маънавӣ) наҷот ёфтанд, пирӯзӣ ба даст оварданд.

Истилоҳи "Гардуни гарданда"-ро шоир ба замон ва тақдир ишора карда, мехоҳад, ки ин тағйироти маънавӣ бетаваққуф ба амал ояд.

Ва манбаъҳо ҳама гӯянд аз иғвову аз ошӯб,

Фаро гирад ҷаҳон то сулҳ, Ваҳдат бояд рахшанда!

Ин байт ба "Манбаъшиносӣ" дар таърих ишора мекунад. "Манбаъҳо" дар илми таърих ба ҳуҷҷатҳо, китобҳо ва осори гузашта рӯ овардан аст, ки ҳамаи санадҳои таърихӣ аз харобӣ, иғво (фирефтагӣ) ва ошӯб (шӯриш) иборатанд. Шоир "Ваҳдат"-ро ҳамчун ягона роҳи наҷот пешниҳод мекунад, ки "Рахшанда" маънои тобанда ва пурнурро нишон дода, ҳамаи ин иғвову ошӯбҳоро бояд бо як нури ягона - Нури ваҳдат - пароканда кунад.

Навои сулҳи дунёро ба сози меҳр бинвозанд,

Тамоми халқҳо бо ҳам шаванд он гаҳ сароянда.

Ин байт ба истилоҳи "Фарҳанги сулҳ" ишора мекунад, ки аз ҷониби ЮНЕСКО тарғиб мешавад. Шоир мегӯяд, ки сулҳ на танҳо як ҳуҷҷат, балки як оҳанг аст ва агар ин оҳанг дар тамоми ҷаҳон садо диҳад, тамоми халқҳо онро мешунаванд.

"Сози меҳр"-ро шоир бо ҳамоҳангӣ таҳлил карда, иброз мекунад, ки агар кишварҳо бо ҳам созгор бошанд, он гоҳ тамоми халқҳо метавонанд дар сурудҳо ва фарҳанги худ сулҳро бисароянд. Таърих нишон медиҳад, ки фарҳанг ва мусиқӣ ҳамеша ҳамчун пули байни халқҳо хизмат мекунад. Ин байт даъват ба ҳамкории фарҳангии ҷаҳонӣ мебошад.

Ки бар таҳкими сулҳи наслҳо ин авф нофеъ аст,

Қабули ҳуҷҷате бояд, тамоми даҳр бахшанда.

Ин байт ба ғояҳои "Наслҳои оянда" ва "Ҳуҷҷатгузории байналмилалӣ" бахшида шудааст. Дар илми ҳуқуқи байналмилалӣ ва таърихи дипломатия, "Таҳкими сулҳ" на танҳо як мафҳуми назариявӣ, балки раванди пайвастаи ба даст овардани тавозун аст. Шоир истилоҳи "Ин навъ" -ро истифода бурда, қабули қатъномаи даҳсола ҳамчун як модели нави ҳамкорӣ меҳисобад.

Аз дидгоҳи таърихшиносӣ, ҳамаи бузургтарин давраҳои сулҳ (ба монанди сулҳи Вестфалия дар соли 1648 ё Созишномаи Версал дар соли 1919) бо "Қабули ҳуҷҷат" оғоз шудаанд. Ҳуҷҷат дар ин ҷо рамзи уҳдадорӣ ва қонунӣ гардонидани сулҳ аст. Тамоми даҳр (яъне тамоми замон ва ҷаҳон) аз ин ҳуҷҷат баҳра хоҳад бурд. Ин байт воқеияти таърихиро баён мекунад, ки бе санади расмӣ, сулҳ метавонад лаҳзавӣ ва ноустувор бошад. Маҳз ҳамин ҳуҷҷат аст, ки сулҳро ба мероси фарҳангӣ ва ҳуқуқии наслҳо табдил медиҳад.

Сиёсат баҳри сулҳ ояд зи минбарҳои олишон,

Низоми машварат бошад рафоқатрофизоянда.

Ин байт ба "Дипломатияи ҳамоҳангсоз" ва "Идоракунии ҷаҳонӣ" дахл дорад. Истилоҳи "Минбар" дар шеър ба маънои суханронӣ ва таблиғи сиёсӣ аст, аммо дар таърихшиносии муосир он рамзи "Трибунаи байналмилалӣ" (ба монанди Созмони Милали Муттаҳид) мебошад. Шоир мегӯяд, ки сиёсати ҳақиқӣ барои сулҳ аз баландтарин минбарҳо (мақомот) садо хоҳад дод.

Қисми дуввуми байт "Низоми машварат бошад рафоқатрофизоянда" яке аз ғояҳои асосии дипломатияи муосирро тасвир мекунад. Дар таърихи дипломатия, "Машварат" ягона роҳи пешгирӣ аз хушунати низомӣ мебошад, ки агар низоми машварат дуруст кор кунад, он метавонад ҳар гуна ихтилофотро рад (бартараф) карда, ба сулҳи пурсафед (тоза ва беайб) роҳ кушояд. Таърих собит кардааст, ки агар кишварҳо аз "машварат" рӯ гардондаанд, натиҷаи он ба ҷанг оварда мерасонад.

Ниҳоде кард бояд дар амал аз баҳри осоиш,

Бувад нозир ба ҳар кирдор аз боло намоянда.

Калимаи "Ниҳод" (Институт/Созмон) дар ҳуқуқи байналмилалӣ ба мақомоте ишора мекунад, ки дастуру қоидаҳоро татбиқ менамоянд. Шоир таъкид мекунад, ки танҳо қабули қатънома кифоя нест, балки барои он "Ниҳоде" зарур аст, ки "Нозир" (идоракунандаи устувор) дошта бошад.

Дар таърихи дипломатия, бештари созишномаҳо ба сабаби набудани ниҳоди назоратӣ (ба монанди Шӯрои Амнияти СММ) шикаст хӯрдаанд. Байт барои пешгирии ин хатои таърихӣ, таъсиси як ниҳоди "Нозир" -ро пешниҳод мекунад, ки аз боло (мақоми олӣ) ҳамаи кирдорҳоро назорат мекунад. Ин мафҳум ба "Шаффофият" ва "Ҳисоботдиҳӣ" дар сиёсати ҷаҳонӣ ишора мекунад. Бе назорат, сулҳ наметавонад устувор бошад.

Дабири кулл, ки аз ин қатънома баҳравар гардид,

 Қунад бо ҳам ҳама якҷо шарикони пароканда.

Ин байт ба "Нақши роҳбарӣ" дар ҳаракатҳои сулҳи ҷаҳонӣ ишора мекунад. "Дабири кулл" дар адабиёти сиёсӣ ва таърихӣ одатан ба котиби як созмони бонуфуз (масалан, Котиби генералии СММ) ишора мешавад. Шоир мегӯяд, ки ин шахсият (ё мақом) аз қабули қатънома "Баҳравар" (Манфиат ва неру гирифта) шудааст ва ҳоло вазифаи ӯст, ки ин неруро барои иттиҳод эълон намояд.

Дар таърихи муосир (ба хусус пас аз пошхӯрии ҷаҳони дутқутбӣ), бисёре аз кишварҳо ва гурӯҳҳо "Пароканда" ва ҷудо шудаанд. Ин байт Дабири куллро даъват мекунад, ки нақши "Ҷамъкунанда" -ро бозад. Якҷо кардани шарикони пароканда маънои барқарор кардани дипломатияи бисёрҷониба (Multilateralism)-ро дорад, ки дар асри гузашта низ барои устуворӣ нақши муҳим дошт.

Ниҳониё, бикун таҳқиқ афкори ҷаҳонфазлон,

Ки ин иқдом ғамҳоро шуд аз дилҳо рабоянда.

Ин байт ниҳоӣ ё хулосаи андешаи шоир аст. Ба шахси "Ниҳонӣ" (метавонад маънои худи шоир ё ақли ботинии ҷомеаро дошта бошад) хитоб карда, мегӯяд, ки "Таҳқиқи афкори ҷаҳонфазлон" (Андешаҳои равшанфикрони ҷаҳон) лозим аст. Шоир дар ин ҷо на қатънома, балки "Тафаккур" -ро ҳамчун воситаи асосии сулҳ пешниҳод мекунад.

Дар илми таърих, ҳамаи тағйироти бузург (ба мисли барҳам додани ғуломдорӣ, барқарорсозии ҳуқуқи занон ва ғайра) аввал аз "Тағйири афкор" оғоз шудааст. Агар ҷаҳонфазлон (зиёиён, академикҳо, муаррихон ва равшанфикрон) андешаи худро ба сулҳ равона кунанд, ин метавонад "ғамро аз дилҳо раво кунад" (Ғам ва андуҳро аз дили мардум дур кунад). Ин байт дарвоқеъ ба зарурати таъсиси "Академияи сулҳ" ё "Маркази тадқиқоти сулҳ" ишора мекунад. Бе таҳлили илмии сабабҳои ҷангҳо, сулҳи ҳақиқӣ ба даст намеояд.

Таҳлили илмии шеъри «Қатъномаи сулҳ» аз эҷодиёти шоир Ниҳонӣ ба мо имкон дод, ки аз дидгоҳи илми таърих пайраҳаи тафаккури сулҳомезро амиқтар дарк намоем. Аз баррасии 20 байт ва таҳлили мукаммали онҳо ба хулосаҳои зерин расидем:

Аввалан, ин шеър на танҳо як асари бадеӣ, балки як ҳуҷҷати сиёсии мукаммал мебошад, ки барои ҳалли бӯҳронҳои ҷаҳони муосирро роҳнамоӣ мекунад. Муаллиф бо дарки амиқи вазъи «нобасомонӣ» дар арсаи байналмилалӣ (ки бо давраи Бӯҳрони боварӣ ва таназзули дипломатияи анъанавӣ мувофиқат мекунад), қабули ҳуҷҷати расмӣ (Қатънома) ва таъсиси ниҳодҳои назоратиро ҳамчун ягона роҳи наҷот меҳисобад.

Дуюм, тадқиқот нишон дод, ки дар андешаи шоир, сулҳ як ҳадафи лаҳзавӣ нест, балки раванди пайвастаи таърихӣ мебошад. Таъкид ба «даҳ соли оянда» ва «наслҳои оянда» собит мекунад, ки ташаббуси сулҳ бояд дар доираи «Ҳуқуқи байни наслҳо» баррасӣ шуда, барои наслҳои оянда ҳамчун мероси устувор боқӣ монад. Шоир барои амалӣ шудани ин ҳадаф, зарурати «Тағйири афкор» -ро дар ҷомеаи ҷаҳонӣ ба воситаи равшанфикрон ва муаррихон пешниҳод мекунад.

Сеюм, тавассути ин тадқиқот муайян карда шуд, ки шеъри мазкур ба се рукни асосии дипломатияи муосир такя мекунад: Дипломатияи пешгирикунанда (тавассути «Низоми машварат»), Ҳуҷҷатгузории ҳуқуқӣ (тавассути «Қабули ҳуҷҷат») ва механизми назорати амалӣ (тавассути «Ниҳод»). Ин се унсур, ки дар таърихи муносибатҳои байналмилалӣ аксаран аз ҷониби кишварҳо нодида гирифта мешуд, дар ин шеър ҳамчун формулаи комили сулҳ муаррифӣ шудааст.

Чорум, маънавият ва фарҳанг дар тафаккури шоир ҷойгоҳи хос доранд. Бо истифода аз тасвирҳои «Тори қанд», «Навои сулҳ» ва «Ваҳдат», муаллиф сулҳро на танҳо як ҳақиқати сиёсӣ, балки як эҳёи маънавӣ ва фарҳангии ҷаҳонӣ мешуморад. Ин нигоҳи гуманистӣ барои ҳар як муаррих ва хонандаи ботадбир ибратомез аст, зеро сулҳ бе тағйири дилу андеша ҳеҷ гоҳ устувор нахоҳад буд.

Дар ниҳоят, мақолаи мазкур собит менамояд, ки сулҳи ҳақиқӣ натиҷаи талоши дастаҷамъӣ, иродаи устувор ва тафаккури илмӣ мебошад. Шоири соҳибназар, бо назардошти таҷрибаҳои талхи таърихӣ, ба ҷаҳониён даъват мекунад, ки аз «иғво» ва «ошӯб» рӯй гардонда, ба «Ваҳдат» ва «Сулҳ» бипайванданд. Ин гуфтор, аз нигоҳи таърихшиносӣ, на танҳо арзиши адабӣ, балки арзиши амалӣ ва стратегӣ дошта, метавонад барои ҳалли низоъҳои муосири ҷаҳонӣ ҳамчун намуна ва роҳнамо хизмат намояд. Маҳз ҳамин аст, ки «Ин иқдом ғамхоро шуд аз дилҳо равоянда».

ҚУРБОНОВА Ширин

сарходими илмии Шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

доктори илмҳои таърих.