(Дар ҳошияи маросими расмии қабули капсулаҳо бо хок аз маҳалли дафни қаҳрамонони Тоҷикистон Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нисор Муҳаммад ва гузоштани он дар шаҳри Душанбе)

Интиқоли хоки қаҳрамонон Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нисор Муҳаммад ба Ватан, як пирӯзии маънавии сиёсати хориҷӣ ва дохилии Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон аст. Ин рӯйдод исбот мекунад, ки Тоҷикистон ҳеҷ гоҳ фарзандони ҷоннисори худро фаромӯш намекунад ва хоки онҳо дар оғӯши Ватане, ки худашон бунёд карда буданд, барои ҳамеша оромии абадӣ меёбад.

Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нисор Муҳаммад аз ҷумлаи шахсиятҳои барҷастае мебошанд, ки дар солҳои 20-30-юми асри гузашта барои таъсиси давлатдории миллии тоҷикон ва харитаи сиёсии Тоҷикистони соҳибихтиёр ҷони худро фидо кардаанд:

Дар таърихи ҳар як миллат шахсиятҳое ҳастанд, ки номи онҳо бо қисмати давлат ва аслӣ будани ҳувияти миллии онҳо пайванди ноканданӣ дорад. Барои халқи тоҷик дар асри ХХ чунин як ситораи дурахшон ва раҳнамои наҷот Нусратулло Махсум (Чархӣ) маҳсуб меёбад. Ӯ нахустин роҳбари Тоҷикистони Шӯравӣ ва сиёсатмадоре буд, ки ҳаёти худро қурбони як ҳадафи олӣ кард: зиндаву устувор нигоҳ доштани номи Тоҷикистон дар харитаи сиёсии ҷаҳон.

Нусратулло Махсум дар деҳаи Чархии водии Рашт дар оилаи деҳқон ба дунё омада, мактаби сахти зиндагиро дар ҷавонӣ гузаштааст. Кор дар корхонаҳои пахтатозакунии Фарғона ва дигар шаҳрҳо тафаккури ӯро чун муборизи роҳи адолат шакл дод. Маҳз ҳамин ирода ва фаҳмиши амиқи дарди мардум ӯро ба сафи пеши ҷунбишҳои сиёсии он замон овард.

Солҳои 20-уми асри гузашта барои миллати тоҷик давраи тақдирсоз ва фоҷиабор буд. Ҳангоми тақсимоти ҳудудии миллии Осиёи Марказӣ дар соли 1924, бар асари сиёсатҳои ғаразноки баъзе доираҳо, халқи тоҷик аз марказҳои бузурги фарҳангии худ маҳрум гашт. Дар чунин шароити вазнин ва хатарнок, Нусратулло Махсум ҳамчун Раиси Кумитаи инқилобии Тоҷикистон ба майдони мубориза баромад.

Ӯ бо талошҳои хастанопазир ва ҷасорати беназири худ тавонист, ки 14 октябри соли 1924 таъсиси Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сосиалистии Тоҷикистонро дар сохтори Ӯзбекистон таъмин кунад. Ин аввалин қадами ҷиддӣ ва заминаи ҳуқуқӣ барои эҳёи давлатдории тоҷикон пас аз асрҳои парокандагӣ буд.

Нусратулло Махсум хуб медонист, ки сохтори мухторият имкони рушди комили иқтисодӣ ва фарҳангии тоҷиконро маҳдуд мекунад. Ӯ ҳамроҳи ҳамсангарони худ, аз ҷумла Шириншоҳ Шоҳтемур, ба муқобили фишорҳои марказ ва доираҳои шовинистӣ истодагарӣ кард.

Ба шарофати талабҳои қатъӣ, далелҳои раднопазири таърихӣ ва фаъолияти шабонарӯзии ӯ, соли 1929 як рӯйдоди бузург заминагузорӣ шуд. Тоҷикистон аз сохтори Ӯзбекистон ҷудо шуда, ба Ҷумҳурии Шӯравии Сосиалистии Тоҷикистони мустақил табдил ёфт. Ин як зафари таърихӣ ва эҳёи воқеии давлати миллӣ буд, ки имрӯз мо дар заминаи он соҳибистиқлол ҳастем.

Роҳи интихобкардаи Нусратулло Махсум бениҳоят хатарнок буд. Сиёсати мустақилхоҳӣ, ҳимояи зиёиёни миллат ва кӯшиши обод кардани кишвар ба мақомоти марказии Сталин писанд наомад. Соли 1933 ӯро аз вазифа сабукдӯш карданд ва соли 1937, дар авҷи репрессияҳои сталинӣ, ин марди бузургро бо тӯҳматҳои сохта ба қатл расониданд.

Аммо таърих нишон дод, ки ғояҳои Нусратулло Махсумро тирборон кардан ғайримумкин аст. Номи ӯ бо оби тилло дар саҳифаҳои таърихи нави Тоҷикистон сабт шуд.

Имрӯз, ки Тоҷикистони азизи мо як давлати соҳибихтиёр ва обод аст, мо бояд дарёбем, ки пойдевори ин хонаи устуворро маҳз Нусратулло Махсум бо нархи ҷони худ гузоштааст. Бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ӯ унвони олии «Қаҳрамони Тоҷикистон» дода шуд, ки ин нишонаи эҳтироми бузурги миллат ба фарзанди фидокори хеш аст. Номи ӯ, корномаи ӯ ва ишқи ӯ ба Ватан барои насли ҷавон мактаби бузурги ватандӯстист.

Таърихи ҳар як миллат аз саҳифаҳои дурахшоне иборат аст, ки онҳоро фарзандони бузургу фидокори халқ бо хуни дил ва ҷони худ навиштаанд. Дар оғози асри XX, вақте ки тақдири халқи тоҷик дар чорроҳаи таърих қарор дошт ва хатари нестшавии номи тоҷикон аз харитаи сиёсии ҷаҳон ба миён омад, мардони бузурге ба майдони мубориза ворид шуданд. Дар сафи пеши ин қаҳрамонон номи дурахшони Шириншоҳ Шоҳтемур, Арбоби бузурги сиёсӣ ва Қаҳрамони Тоҷикистон, ҷойгоҳи махсус дорад.

Саҳми ин шахсияти беназир дар ташаккули давлатдории миллии мо, бахусус дар пайвастани уезди Хоруғ (Помир) ба Тоҷикистон ва эътирофи ҳуқуқи миллии тоҷикон дар Москва, таконбахш ва фаромӯшнашаванда аст.

Яке аз бузургтарин ва ҳаётитарин хизматҳои Шириншоҳ Шоҳтемур дар назди миллат-ин талошҳои хастанопазири ӯ барои муттаҳид сохтани заминҳои тоҷикон буд. Дар солҳои 1920-ум, вазъияти сиёсии минтақаи Помир хеле печида ва ҳассос қарор дошт. Дур мондани ин қисми кӯҳистони ватан аз маркази давлати навбунёди тоҷикон метавонист боиси парокандагии комили ҷуғрофӣ ва этникии миллат гардад.

Шоҳтемур бо дурбинӣ ва ҷасорати сиёсии худ аҳамияти стратегии Помирро барои ояндаи давлатдории тоҷикон хуб дарк мекард. Ӯ шахсан ба Москва ва марказҳои қабули қарорҳои сиёсии Иттиҳоди Шӯравӣ рафта, бо ҳуҷҷатҳо ва далелҳои раднопазири таърихӣ исбот намуд, ки Помир қисми ҷудонашавандаи Тоҷикистон аст. Тӯли муборизаҳои шадиди дипломатӣ, ӯ тавонист роҳбарияти вақтро қонеъ созад ва уезди Хоруғро ба ҳайати Тоҷикистон ҳамроҳ кунад. Ин иқдом на танҳо якпорчагии заминҳои моро таъмин намуд, балки марзи ҷанубии кишварро низ устувор сохт.

Давраи фаъолияти Шириншоҳ Шоҳтемур ба авҷи ҷараёнҳои хатарноки пантуркистӣ рост омад. Идеологҳои ин ҷараён мавҷудияти миллати тоҷик, забони қадимӣ ва фарҳанги бои онро инкор мекарданд ва кӯшиш доштанд, ки тоҷиконро ҳамчун як қисми дигар халқҳо нишон диҳанд. Дар чунин шароити даҳшатбор, хомӯшӣ маънои марги миллатро дошт.

Шириншоҳ Шоҳтемур ҳамроҳ бо бародари ҳамсангари худ - Нусратулло Махсум, алайҳи ин ақидаҳои харобкор муборизаи шадид ва оштинопазир бурд. Онҳо сипари устуворе шуданд, ки тирҳои заҳролуди пантуркизмро баргардонданд. Ин ду марди фидокор бо иродаи оҳанин ба харитаи сиёсии онрӯза нигариста, талаб карданд, ки ҳуқуқи таърихии тоҷикон эътироф ва адолат барқарор шавад.

Москва дар он солҳо маркази асосии тақсимбандии ҳудудӣ ва сиёсии собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ буд. Барои он ки овози як миллати маҳрумшуда дар он ҷо шунида шавад, заковат ва ҷасорати фавқулода лозим буд. Шириншоҳ Шоҳтемур маҳз ҳамон садои расои миллат гардид.

Ӯ дар минбарҳои баланд ва дар номаҳои расмии худ ба номи роҳбарияти олии шӯравӣ, аз ҷумла Иосиф Сталин, пайваста таъкид мекард, ки тоҷикон яке аз қадимтарин халқҳои соҳибфарҳанги Осиёи Марказӣ мебошанд ва ҳақ доранд, ки давлати мустақили худро дошта бошанд. Саъю кӯшишҳои ӯ натиҷаи дилхоҳ доданд: соли 1924 Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ва охири соли 1929 Ҷумҳурии Мустақили Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон таъсис ёфт. Ин як пирӯзии бузурги таърихӣ буд, ки пойдевори Истиқлолияти имрӯзаи моро гузошт.

Шириншоҳ Шоҳтемур ва ҳамсафони ӯ барои ин муборизаҳо баҳои гарон пардохтанд. Онҳо дар солҳои репрессияи сталинӣ (1937) қурбони тӯҳматҳои ноҳақ гашта, ҷони худро фидо карданд, вале номи худро дар таърих ҷовидонӣ сохтанд.

Имрӯз, ки Тоҷикистони азизи мо як давлати соҳибихтиёр ва ҷаҳонӣ аст, мо бояд дарёбем, ки ин озодӣ ва ободӣ маҳсули хуни дили кӯҳмардони таърихи мост. Шириншоҳ Шоҳтемур барои мо на танҳо як арбоби сиёсӣ, балки рамзи ватандӯстии асил, ҷасорат ва садоқат ба миллат аст. Хизматҳои ӯ дар роҳи эҳёи миллии тоҷикон мактаби бузургест, ки насли ҷавон бояд онро ҳамеша бихонад ва сабақ бигирад.

Дар таърихи ҳар як миллат шахсиятҳое ҳастанд, ки дар лаҳзаҳои тақдирсоз боргоҳи маърифатро асос гузошта, шуури миллиро бедор мекунанд. Барои халқи тоҷик, дар оғози асри XX, чунин рисолати бузург ва сангинро маорифпарвар, ходими намоёни давлатӣ ва аввалин Комиссари халқии маорифи Тоҷикистон - Нисор Муҳаммад бар дӯш дошт.

Дар солҳои 20-уми асри гузашта, вақте ки Тоҷикистон нав ҳамчун ҷумҳурии мухтор таъсис ёфта буд, саводнокии мардум дар сатҳи фавқулода паст қарор дошт. Нисор Муҳаммад хуб дарк мекард, ки бе маориф ва илм сохтани давлати муосир ва озод ғайриимкон аст.

Ӯ шахсан дар кушодани аввалин мактабҳои усули нав ва дорулмуаллиминҳо дар Душанбе ва дигар минтақаҳо саҳм гузошт. Нақшаҳои аввалини мубориза бо бесаводии калонсолонро тарҳрезӣ ва амалӣ намуд. Кӯшиш мекард, ки ҷавонони тоҷик ба донишкадаҳои олии Тошканд, Маскав ва Ленинград барои таҳсил фиристода шаванд.

Нисор Муҳаммад на танҳо маорифпарвар, балки муҳофизи сухан ва ҳувияти миллии тоҷикон буд. Дар даврае, ки ҷараёнҳои пантуркистӣ мавҷудияти миллати тоҷикро инкор мекарданд, ӯ садои ҳақиқатро баланд кард. Ӯ дар ташкили аввалин рӯзномаву маҷаллаҳои тоҷикӣ, аз ҷумла «Овози тоҷик» ва «Тоҷикистони сурх» кумаки бевосита расонд. Зери роҳбарии ӯ аввалин китобҳои дарсӣ бо забони модарии тоҷикӣ чоп ва дастраси кӯдакон гардиданд. Матбуотро ҳамчун силоҳи асосӣ барои бедор кардани шуури миллии ҷавонон ва худшиносии онҳо истифода бурд.

Нисор Муҳаммад на танҳо ташкилотчии хуб, балки олими барҷаста ва шарқшиноси забардаст низ буд. Саҳми ӯ дар омӯзиши таърих ва фарҳанги халқҳои Осиёи Марказӣ хеле калон аст. Аммо, мутаассифона, мисли бисёр дигар равшанфикрони он давлат (ба монанди Шириншоҳ Шоҳтемур ва Нусратулло Махсум), ӯ низ қурбонии таъқиботи хунини сталинӣ гардид. Соли 1937 ӯро бо тӯҳматҳои сохта ба ҳабс гирифтанд ва ба қатл расонданд.

Нисор Муҳаммад бо кору пайкари худ нишон дод, ки бузургтарин сарвати як миллат - ин ҷавонони босавод ва соҳиби шуури миллӣ мебошанд. Номи ин қаҳрамони маориф дар таърихи Тоҷикистон бо ҳарфҳои тиллоӣ сабт шудааст ва чароғи фурӯзони ӯ имрӯз ҳам роҳи моро равшан мекунад.

Ин се маорифпарвар ва сиёсатмадори бузург дар пайи таъқиботи сталинӣ (репрессияҳои солҳои 1937-1938) бо тӯҳматҳои беасоси «зиддишӯравӣ» ва «миллатгароӣ» дар шаҳри Москва ба қатл расонида шуда, хокистару ҷасади онҳо дар гӯристони умумии №1-и дайри Донскойи Москва дафн гардида буд.

Тӯли даҳсолаҳо номи ин бузургон зери пардаи фаромӯшӣ ва сиёсати идеологӣ қарор дошт. Танҳо бо шарофати Истиқлолияти давлатӣ ва сиёсати хирадмандонаву миллатдӯстонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон адолати таърихӣ барқарор шуд.

Бо фармонҳои Президенти кишвар ба Нусратулло Махсум (соли 2006) ва Шириншоҳ Шоҳтемур (соли 2006) унвони олии «Қаҳрамони Тоҷикистон» дода шуд.

Пешвои миллат бар он ақидаанд, ки давлат бе гузашта ва қаҳрамонони худ оянда надорад. Тибқи анъанаҳои дипломативу таърихӣ, овардани капсулаҳо бо хоки пок аз маҳалли дафни онҳо беҳтарин роҳи арҷгузорӣ ба рӯҳи онҳо дониста шуд.

Овардани ин хок ба пойтахт - шаҳри Душанбе ва гузоштани он дар  рамзи бозгашти маънавии асосгузорони давлат ба ватани ободу озодашон мебошад. Ин қадам барои насли ҷавон мактаби бузурги ватандӯстӣ хоҳад буд.

 Зиёев Субҳиддин Насриевич.

 номзади илмҳои филология

 мудири шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон