(бардошт аз Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №105-и шаҳри Душанбе, 31 августи соли 2026)

Маориф имрӯз танҳо мактаб, китоби дарсӣ, имтиҳон ва диплом нест. Маориф масъалаи рақобатпазирии миллӣ, сифати сармояи инсонӣ ва қобилияти давлат барои посух гуфтан ба талаботу чолишҳои оянда мебошад. Аз ин рӯ, андешаҳои дар суханронӣ бахшида ба оғози соли нави таҳсил ва Рӯзи дониш баёнгардида сазовори онанд, ки на танҳо ҳамчун табрики аҳли маориф, балки ҳамчун маҷмӯи самтҳои муҳими рушди минбаъдаи низоми маориф ва омодасозии инсон ба оянда мавриди таҳлил қарор гиранд.

АЗ ИСТИҚЛОЛ ВА СУЛҲ - БА РУШДИ ИНСОН

Таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол собит менамояд, ки рушди устувори маорифро бидуни сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва давлатдории устувор тасаввур кардан ғайриимкон аст.

Дар даврони истиқлол дар кишвар муассисаҳои нави таълимӣ бунёд гардида, инфрасохтори соҳаи маориф густариш ёфт, имкониятҳои таҳсил барои кӯдакону ҷавонон афзоиш пайдо карданд ва низоми таҳсилоти касбӣ ва олӣ марҳалаҳои нави рушдро тай намуд.

Аммо бо гузашти вақт худи мантиқи рушди соҳа низ тағйир меёбад.

Агар дар марҳалаи муайян масъалаи асосӣ таъмини инфрасохтори зарурии таълимӣ бошад, имрӯз масъалаи дигар ба миён меояд: ин низом чӣ гуна дониш ва чӣ гуна инсонро тарбия мекунад?

Маҳз дар ҳамин нуқта фарқи байни рушди миқдорӣ ва рушди сифатии маориф равшан мегардад.

Бунёди мактаби муосир зарур аст. Аммо аз он муҳимтар аст, ки ин мактаб бо мазмуну муҳтавои муосири таълимӣ пур карда шавад, омӯзгори соҳибкасб дошта бошад, хонанда бо китоби босифат таъмин гардад, синфхонаю озмоишгоҳҳо ба талаботи замон ҷавобгӯ бошанд ва барои эҷодкориву ҷустуҷӯи илмӣ имконият фароҳам оварда шавад.

Ба ибораи дигар, марҳалаи нави рушди соҳа моро водор месозад, ки аз густариши имкониятҳои таҳсил ба баланд бардоштани сифати он бештар таваҷҷуҳ намоем.

САРМОЯИ АСОСИИ ДАВЛАТ - ИНСОН

Яке аз андешаҳои муҳими суханронӣ ба тағйир ёфтани тасаввурот дар бораи сарвати миллӣ иртибот дорад.

Дар ҷаҳони муосир захираҳои табиӣ ҳамоно аҳаммияти калон доранд, вале нақши дониш, технология, малакаҳои касбӣ ва қобилияти инсон барои эҷоди арзиши нав торафт меафзояд.

Аз ин рӯ, инсони донишманд ба яке аз муҳимтарин сарватҳои стратегӣ ва такягоҳи рушди давлат табдил меёбад.

Ин маънои онро дорад, ки маблағгузорӣ ба кӯдакистон, мактаб, муассисаи таҳсилоти касбӣ, донишгоҳ, озмоишгоҳи илмӣ ва такмили ихтисоси омӯзгор танҳо хароҷоти соҳаи иҷтимоӣ нест.

Ин - сармоягузорӣ ба ояндаи иқтисодӣ, технологӣ ва зеҳнии кишвар мебошад.

Маорифро низ аз иқтисод ҷудо кардан мумкин нест.

Муҳандиси хуб ба саноат зарур аст.

Агрономи соҳибтаҷриба ба кишоварзии муосир.

Барномасоз ба иқтисоди рақамӣ.

Мутахассиси зеҳни сунъӣ ба рушди технологияҳо.

Омӯзгор бошад, ба тамоми низоми тавлид ва интиқоли дониш хизмат мекунад.

Аз ин рӯ, саволи «маорифи мо чӣ гуна хоҳад буд?» ҳамзамон саволи дигареро ба миён мегузорад:

«Иқтисоди Тоҷикистон баъд аз даҳ, бист ва сӣ сол чӣ гуна хоҳад буд?»

ВАЗИФАИ АСОСӣ - ДИПЛОМ НЕ, МУТАХАССИС

Яке аз нуктаҳои калидӣ ин андеша мебошад, ки ба давлат пеш аз ҳама мутахассис зарур аст, на танҳо соҳиби диплом.

Ин масъала аҳаммияти принсипиалӣ дорад.

Диплом аз хатми як марҳалаи таҳсил шаҳодат медиҳад, вале худ аз худ кафолати касбияти воқеиро таъмин намекунад.

Мутахассиси муосир бояд на танҳо донишҳои назариявӣ, балки малакаҳои амалӣ, қобилияти кор бо иттилоот, технологияҳои рақамӣ, таҷҳизоти муосир ва забонҳои хориҷиро дошта бошад ва омода бошад, ки донишҳои худро пайваста нав кунад.

Аз ин ҷо зарурати тақвияти робитаи муассисаҳои таълимӣ бо бахши воқеии иқтисод ба миён меояд.

Ин масъала махсусан барои таҳсилоти касбӣ муҳим мебошад.

Агар хатмкунандаи муассисаи касбӣ баъди ворид шудан ба корхона маҷбур шавад амалан аз нав касби худро омӯзад, пас робитаи байни низоми таҳсил ва бозори меҳнат ҳанӯз ба сатҳи зарурӣ нарасидааст.

Аз ин рӯ, рушди таҳсилоти касбӣ бояд бар чунин занҷири мантиқӣ асос ёбад:

дониш → амалия → салоҳият → касб → ҷойи кор.

Маҳз чунин пайдарҳамӣ маорифро ба механизми воқеии рушди иқтисодӣ табдил медиҳад.

ТАҲСИЛОТИ БАРВАҚТӣ - ЗАМИНАИ ОЯНДА

Дар ин низом таҳсилоти томактабӣ низ ҷойгоҳи махсус дорад.

Маҳз дар солҳои аввали ҳаёт асосҳои нутқ, тафаккур, муошират, мустақилият ва шавқу рағбат ба донишандӯзӣ ташаккул меёбанд.

Аз ин рӯ, кӯдакистон танҳо ҷойи нигоҳубини кӯдак то оғози мактаб нест.

Кӯдакистон зинаи нахустини ташаккули шахсият мебошад.

Ҳар қадар таълиму тарбия дар ин марҳала босифат бошад, ҳамон қадар кӯдак барои таҳсил дар мактаб омодагии бештар пайдо мекунад.

Бинобар ин, васеъ намудани фарогирии кӯдакон ба таҳсилоти томактабӣ бояд на танҳо бо сохтмони муассисаҳои нав, балки бо баланд бардоштани сифати кори педагогӣ, омодасозии кадрҳо, истифодаи усулҳои муосири таълим ва ташкили муҳити созандаи инкишоф ҳамроҳ бошад.

ОМӮЗГОР - МЕҲВАРИ НИЗОМИ МАОРИФ

Новобаста аз он ки биноҳо, компютерҳо, тахтаҳои электронӣ ва платформаҳои рақамӣ то чӣ андоза муосир бошанд, маориф бе омӯзгор вуҷуд дошта наметавонад.

Технология ба инсон дастрасӣ ба иттилоот медиҳад.

Омӯзгор бошад, иттилоотро ба дониш ва донишро ба тафаккур табдил медиҳад.

Аз ин рӯ, баланд бардоштани маҳорати касбии омӯзгорон яке аз вазифаҳои муҳимтарини сиёсати маориф мебошад.

Омӯзгори муосир бояд на танҳо дониши хуби фаннӣ дошта бошад. Ӯ бояд технологияи рақамиро истифода бурда тавонад, психологияи кӯдакро дарк намояд, усулҳои муосири педагогиро истифода барад, тафаккури интиқодии хонандаро инкишоф диҳад ва ҳамзамон дар вуҷуди ӯ масъулиятшиносӣ, эҳтиром ба Ватан, оила, қонун ва арзишҳои миллӣ ташаккул диҳад.

Маҳз дар ҳамин ҷо рисолати махсуси омӯзгор зоҳир мегардад: ӯ на танҳо мутахассиси ояндаро, балки шаҳрванди ояндаро тарбия мекунад.

ЗЕҲНИ СУНЪӢ: ТАҲДИД Ё ИМКОНИЯТ?

Мавзӯи зеҳни сунъӣ низ имрӯз дигар масъалаи дурнамои дур нест.

Имрӯз сиёсати маориф наметавонад рушди зеҳни сунъиро сарфи назар кунад.

Аммо масъала танҳо дар он нест, ки аз зеҳни сунъӣ истифода кунем ё на.

Саволи асосӣ ин аст:

Оё мо ҷавононро меомӯзонем, ки зеҳни сунъиро ҳамчун воситаи рушди дониш ва қобилият истифода баранд, ё ба он иҷозат медиҳем, ки ба ҷойи онҳо фикр кунад?

Зеҳни сунъӣ метавонад ба хонандаву донишҷӯ дар ҷустуҷӯ ва таҳлили иттилоот, омӯзиши забонҳо, барномасозӣ, моделсозӣ ва густариши имкониятҳои таҳқиқоти илмӣ кумак кунад.

Аммо паҳлуи дигар низ вуҷуд дорад.

Агар технология ба ҷойи инсон фикр карданро оғоз кунад, яке аз вазифаҳои асосии маориф - инкишофи тафаккури мустақил - заиф мегардад.

Аз ин рӯ, вазифаи мактаб ва донишгоҳ набояд мубориза бо технология бошад.

Вазифа бояд ташаккули фарҳанги босаводона, масъулона ва эҷодкоронаи истифодаи технологияҳо бошад.

ФАРҲАНГИ РАҚАМӢ - ҚИСМИ ФАРҲАНГИ УМУМИИ ИНСОН

Масъалаи истифодаи телефонҳои ҳушманд ва шабакаҳои иҷтимоӣ низ бояд маҳз бо ҳамин муносибати мутавозин баррасӣ шавад.

Телефон худ аз худ на неъмати мутлақ аст ва на зарари мутлақ.

Ҳама чиз аз он вобаста аст, ки инсон онро чӣ гуна, барои чӣ ва чӣ қадар истифода мебарад.

Муҳити рақамӣ барои кӯдак метавонад манбаи дониш бошад, аммо ҳамзамон метавонад ба фазои вобастагӣ, иттилооти бардурӯғ ва аз даст рафтани қобилияти тамаркуз табдил ёбад.

Аз ин рӯ, ба хонандаи муосир танҳо саводи компютерӣ кофӣ нест.

Ӯ ба фарҳанги иттилоотӣ ниёз дорад:

• сарчашмаи иттилоотро санҷида тавонад;

• далелро аз таҳриф ва манипулятсия фарқ кунад;

• иттилооти бардурӯғро шиносад;

• хатарҳои шабакаҳои иҷтимоиро дарк намояд;

• маълумоти шахсии худро ҳифз кунад;

• аз воситаҳои рақамӣ масъулона истифода барад;

• қобилияти тамаркуз ва мустақилона фикр карданро нигоҳ дорад.

Аз ин нуқтаи назар, амнияти иттилоотии ҷавонон тадриҷан ба яке аз унсурҳои муҳими амнияти ҷомеа табдил меёбад.

ИНТИХОБИ КАСБ: АЗ ТАҚЛИД - БА ҚОБИЛИЯТ

Масъалаи дигари муҳим интихоби касби оянда мебошад.

Дар ҷомеа баъзан ҷавон ба чанд касби ба таври анъанавӣ «обрӯманд» ё «сернуфуз» майл мекунад.

Аммо иқтисоди оянда хеле васеътар аст.

Имрӯз кишвар ба мутахассисони соҳаҳои технологияҳои иттилоотӣ, амнияти киберӣ, барномасозӣ, зеҳни сунъӣ, муҳандисӣ, энергетика, саноат, агротехнология ва даҳҳо самти дигар ниёз дорад.

Аз ин рӯ, роҳнамоии касбӣ бояд хеле пеш аз лаҳзаи интихоби донишгоҳ оғоз гардад.

Ба кӯдак бояд барои дарки саволҳои оддӣ, вале тақдирсоз кумак кард:

Ӯ чӣ кор карда метавонад?
Ба чӣ шавқ дорад?
Дар кадом самт қобилият дорад?
Кадом касбҳо вуҷуд доранд?
Кадом касбҳо дар оянда бештар талабгор хоҳанд буд?

Интихоби дурусти касб танҳо масъалаи хушбахтии шахсӣ нест.

Он ҳамзамон масъалаи самаранокии иқтисоди миллӣ мебошад.

ИЛМ БОЯД БО РУШДИ КИШВАР ПАЙВАНДИ МУСТАҚИМ ДОШТА БОШАД

Гуфтугӯ дар бораи маориф ногузир ба масъалаи илм мерасад.

Агар маориф донишҳои мавҷударо интиқол диҳад, илм донишҳои нав ба вуҷуд меорад.

Аз ин рӯ, рушди корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ, педагогика, психология, илмҳои табиатшиносӣ, риёзӣ ва технологияҳои муосир бояд яке аз самтҳои стратегии рушди кишвар бошад.

Муҳим аст, ки таҳқиқоти илмӣ ба масъалаҳои воқеии ҷомеа ва давлат посух диҳанд.

Илм набояд танҳо дар дохили муассисаи илмӣ боқӣ монад; он бояд ба рушди воқеии кишвар хизмат кунад.

Донишгоҳи муосир низ набояд танҳо макони гирифтани диплом бошад.

Он бояд муҳити таҳқиқот, озмоиш, навоварӣ, ташкили лоиҳаҳои технологӣ ва ҷустуҷӯи зеҳнӣ бошад.

ТАРБИЯ - НИСФИ ДИГАРИ МАОРИФ

Як андешаи дигар низ аҳаммияти калидӣ дорад: мутахассиси қавиро бидуни ташаккули шахсияти қавӣ ба камол расонидан душвор аст.

Дониш бе масъулият метавонад нодуруст истифода шавад.

Технология бе арзишҳои ахлоқӣ метавонад хатарҳои нав эҷод кунад.

Касбияти баланд бе фарҳанги рафтор ва ҳисси масъулияти иҷтимоӣ на ҳамеша ба манфиати ҷомеа хизмат мекунад.

Аз ин рӯ, тарбия бояд аз оила оғоз ёфта, дар мактаб, муассисаи касбӣ ва донишгоҳ пайваста идома ёбад.

Эҳтиром ба падару модар, Ватан, қонун, фарҳанги миллӣ, меҳнат ва дигарон илова ба маориф нест.

Ин пояи маънавии худи маориф аст.

ҶАВОНОН - СУРОҒАИ АСОСИИ СИЁСАТИ МАОРИФ

Дар ниҳоят, ҳамаи масъалаҳои баррасишуда дар як нуқта ба ҳам меоянд - дар шахсияти ҷавон.

Хонанда ва донишҷӯи имрӯза фардо омӯзгор, табиб, муҳандис, олим, соҳибкор, хизматчии давлатӣ, коргар ё роҳбар мешавад.

Аз он ки онҳо чӣ гуна ба камол мерасанд, сифати ҷомеа ва давлат вобаста хоҳад буд.

Аз ин рӯ, ба ҷавонон танҳо имкони таҳсил додан кофӣ нест.

Ба онҳо бояд фарҳанги худомӯзии доимӣ низ омӯзонда шавад.

Ҷаҳон чунон босуръат тағйир меёбад, ки имрӯз як бор дониш гирифтан ва бо ҳамон дониш тамоми умр зиндагӣ кардан дигар кофӣ нест.

Мутахассиси муосир бояд ҳамеша омӯзад.

Аз ин ҷо метавон формулаи дигареро пешниҳод кард:

маориф → худомӯзӣ → рушди касбӣ → навоварӣ.

МАОРИФ ҲАМЧУН ЛОИҲАИ МИЛЛИИ ОЯНДА

Агар ҳамаи нуктаҳои асосии суханронӣ дар як низоми ягона ҷамъбаст карда шаванд, маълум мегардад, ки сухан танҳо дар бораи тадбирҳои ҷудогона барои бахшҳои гуногуни маориф намеравад.

Сухан дар бораи ташаккули низоми мукаммали рушди сармояи инсонӣ меравад.

Ин низом аз тарбияи томактабӣ оғоз ёфта, тавассути мактаб, таҳсилоти касбӣ ва олӣ идома меёбад, ба илм, истеҳсолот ва технология пайваст мешавад ва дар ниҳоят ба ҳадафи асосӣ - баланд бардоштани сифати зиндагии инсон ва таҳкими давлат - бармегардад.

Мантиқи ин равандро метавон чунин ифода кард:

ИСТИҚЛОЛ ВА СУЛҲ
↓
РУШДИ УСТУВОР
↓
САРМОЯГУЗОРӢ БА МАОРИФ
↓
ДОНИШ ВА ТАРБИЯИ БОСИФАТ
↓
САЛОҲИЯТ ВА КАСБИЯТ
↓
ИЛМ ВА ТЕХНОЛОГИЯ
↓
НАВОВАРӢ ВА ИСТЕҲСОЛОТ
↓
САРМОЯИ ҚАВИИ ИНСОНӢ
↓
ДАВЛАТИ ҚАВӢ ВА ЗИНДАГИИ ШОИСТА

ХУЛОСА: МАРҲАЛАИ НАВИ РУШД Чӣ ГУНА БОЯД БОШАД?

35 соли истиқлоли давлатӣ танҳо фурсате барои ҷамъбасти роҳи тайшуда нест.

Ин ҳамзамон имкониятест барои андеша кардан дар бораи он ки марҳалаи минбаъдаи рушди кишвар чӣ гуна бояд бошад.

Дар ин марҳала омили инсонӣ беш аз пеш дар марказ қарор мегирад.

Ба мактаби муосир танҳо бинои нав не, балки мазмуну муҳтавои нави таълимӣ зарур аст.

Ба донишгоҳи муосир танҳо хатмкунандае, ки соҳиби диплом аст, не, балки мутахассиси рақобатпазир зарур мебошад.

Ба илми муосир танҳо шумораи мақолаҳо не, балки таҳқиқоте зарур аст, ки ба масъалаҳои воқеии ҷомеа ва давлат ҷавоб диҳанд.

Ба ҷавонон танҳо дониш не, балки қобилияти мустақилона фикр кардан, дуруст интихоби касб, истифодаи босаводонаи технология, муқовимат ба таҳдидҳои иттилоотӣ ва масъулият барои интихоби худ зарур аст.

Ва ниҳоят, ба давлати муосир инсонеро лозим аст, ки дар вуҷудаш донишу ахлоқ, касбият ва масъулият, саводи технологӣ ва худшиносии миллӣ, муваффақияти шахсӣ ва хизмат ба ҷомеа ба ҳам пайванд ёфта бошанд.

Аз ин рӯ, хулосаи асосиро метавон хеле содда ифода кард:

Ояндаи давлат фардо ва дар дурнамо оғоз намешавад. Он имрӯз - дар оила, кӯдакистон, синфхонаи мактаб, аудиторияи донишгоҳ, озмоишгоҳ ва устохона оғоз меёбад.

Агар мо Тоҷикистонро ҳамчун давлати қавӣ, босавод, аз лиҳози технологӣ рушдёфта ва рақобатпазир дидан хоҳем, пас меҳвари асосии таваҷҷуҳи миллӣ бояд инсон бошад.

Зеро мактаб бино месозад, донишгоҳ дониш медиҳад, илм дониши нав эҷод мекунад, иқтисод донишро ба рушди воқеӣ табдил медиҳад - аммо ояндаи давлатро инсонҳо месозанд.

Аз ин рӯ, маориф, илм, дониш ва меҳнати созанда бояд дар марҳалаи нави рушди Тоҷикистон низ аз муҳимтарин такягоҳҳои давлатдорӣ боқӣ бимонанд.

Поянда бод Истиқлоли давлатии Тоҷикистон!
Пойдор бод сулҳу ваҳдати миллӣ!
Поянда бод илму маърифат ва созандагии Тоҷикистони азиз!

РАҲМОНОВ Бахтиёр Шарифович

профессори фахрии

Донишгоҳи инноватсия ва технологияҳои рақамии Тоҷикистон

САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,

мудири шуъбаи ИДМ-и

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои АМИТ

мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон,

доктори илмҳои таърих