Аннотатсия

Дар мақола таҳдидҳои муосири ифротгароӣ (экстремизм) ва терроризм дар шароити тағйирёбии низоми байналмилалии амният ва рақамикунонии равандҳои ҷамъиятӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд. Тамоюлҳои рушди ҳаракатҳои тундгаро дар Осиёи Марказӣ, омилҳои радикализатсияи гурӯҳҳои алоҳидаи иҷтимоӣ, инчунин хусусиятҳои ташаккули сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти таъмини амнияти миллӣ таҳлил карда мешаванд. Дар асоси таҳлили таҳдидҳои минтақавӣ ва ҷаҳонӣ самтҳои стратегии такмили низоми муқовимат ба экстремизм ва терроризм барои давраи солҳои 2026–2030 пешниҳод гардидаанд. Таваҷҷуҳи махсус ба масъалаҳои пешгирии радикализатсия, амнияти рақамӣ, бозмутобиқсозии иҷтимоии шахсоне, ки зери таъсири идеологияи экстремистӣ қарор гирифтаанд, инчунин рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ равона шудааст.

Калидвожаҳо: экстремизм, терроризм, амнияти миллӣ, радикализатсия, Осиёи Марказӣ, амнияти рақамӣ, пешгирӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон.

Муқаддима

Масъалаи экстремизм ва терроризм ҳамоно яке аз ҷиддитарин таҳдидҳо ба амнияти байналмилалӣ ва миллӣ дар асри XXI боқӣ мемонад. Бо вуҷуди талошҳои назарраси давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ, ҷунбишҳои тундгаро қобилияти мутобиқшавӣ, тағйир додани шаклҳои ташкилии худ ва истифодаи технологияҳои навро барои расидан ба ҳадафҳои худ нишон медиҳанд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин масъала аҳамияти махсус дорад, зеро кишвар дорои мавқеи муҳими геополитикӣ буда, ба минтақаҳои ноором наздик ҷойгир аст, бо давлати Афғонистон сарҳади тӯлонии давлатӣ дорад, равандҳои фаъоли муҳоҷиратӣ дар он ҷараён доранд ва фазои ҷаҳонии иттилоотӣ ба он таъсири назаррас мерасонад.

Дар шароити муосир экстремизм ва терроризм на танҳо таҳдид ба амнияти ҷамъиятӣ мебошанд, балки ҳамчун омиле низ зуҳур мекунанд, ки метавонанд ба рушди иҷтимоию иқтисодии давлат, ҷолибияти сармоягузории кишвар, ҳамдигарфаҳмии байнимиллӣ ва обрӯи байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъсири манфӣ расонанд.

Ташаккули низоми самараноки муқовимат ба ин таҳдидҳо гузаришро аз усулҳои асосан қудратӣ ба модели мукаммал талаб менамояд, ки ба ҳамоҳангии чораҳои пешгирикунанда, маориф, сиёсати иҷтимоӣ, амнияти иттилоотӣ ва ҳамкориҳои байналмилалӣ асос ёфтааст.

1. Асосҳои назариявии омӯзиши экстремизм ва терроризм

Адабиёти муосири илмӣ экстремизмро ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоию сиёсӣ арзёбӣ менамояд, ки бо пайравӣ ба ақидаҳои тундравона ва омодагӣ барои истифодаи усулҳои зӯроварӣ ҷиҳати расидан ба ҳадафҳои сиёсӣ ё идеологӣ тавсиф мешавад.

Терроризм шакли ниҳоят ифротии экстремизм буда, истифодаи зӯроварӣ ё таҳдиди истифодаи онро бо мақсади тарсондани аҳолӣ, ноором сохтани вазъи ҷамъиятӣ ва сиёсӣ ва овардани фишор ба ниҳодҳои давлатӣ дар назар дорад.

Тадқиқотҳои муосир чанд модели асосии радикализатсияро ҷудо менамоянд:

– иҷтимоию равонӣ;

– идеологӣ;

– шабакавӣ;

– рақамӣ;

– иҷтимоию иқтисодӣ.

Дар солҳои охир мафҳуми «радикализатсияи онлайнӣ» густариши махсус пайдо кардааст, ки мувофиқи он ҷалби шахс ба фаъолияти экстремистӣ метавонад асосан тавассути фазои интернетӣ ва бидуни тамоси мустақим бо аъзои ташкилотҳои тундгаро сурат гирад.

Дар натиҷа корпояҳои (платформаҳои) рақамӣ на танҳо ба воситаи паҳн намудани идеология, балки ба абзори ҷалбкунӣ, ҳамоҳангсозӣ ва маблағгузории фаъолияти террористӣ низ табдил меёбанд.

2. Тамоюлҳои муосири экстремизм ва терроризм дар миқёси ҷаҳон

Марҳалаи кунунии рушди терроризми байналмилалӣ бо як қатор хусусиятҳо тавсиф мегардад.

Аввалан, гузариш аз сохторҳои дорои низоми қатъии иерархӣ ба моделҳои шабакавӣ ва ғайримарказонидашуда ба мушоҳида мерасад.

Сониян, нақши технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ ба таври назаррас афзоиш ёфтааст.

Сеюм, истифодаи криптоасъорҳо ва воситаҳои рақамии молиявӣ барои маблағгузории фаъолияти ғайриқонунӣ зиёд гардидааст.

Чорум, ҳамгироии фаъоли амалҳои иттилоотию равонӣ ба фаъолияти ташкилотҳои тундгаро ба амал омада истодааст.

Мувофиқи арзёбиҳои коршиносони байналмилалӣ, фазои Интернет тадриҷан ба майдони асосии муқовимати идеологӣ байни давлатҳо ва сохторҳои экстремистӣ табдил меёбад.

3. Осиёи Марказӣ дар маҷрои таҳдидҳои муосири амниятӣ

Минтақаи Осиёи Марказӣ ҳамоно дар маркази таваҷҷуҳи ташкилотҳои байналмилалии террористӣ қарор дорад.

Дар байни омилҳои хавф метавон чунинҳоро ҷудо намуд:

– наздикии ҷуғрофӣ ба минтақаҳои ноором;

– мавҷудияти ҷараёнҳои муҳоҷирати фаромарзӣ;

– нобаробариҳои иҷтимоию иқтисодӣ;

– таъсири воизон ва таблиғгарони тундгарои хориҷӣ;

– паҳншавии фаъоли муҳтавои экстремистӣ дар муҳити рақамӣ.

Барои давлатҳои минтақа вазифаи пешгирии паҳншавии шабакаҳои фаромиллии радикалӣ, ки технологияҳои муосири коммуникатсиониро барои ҷалби ҷонибдорони нав истифода мебаранд, аҳамияти махсус касб мекунад.

4. Вазъи кунунии низоми муқовимат ба экстремизм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Дар солҳои охир дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низоми мукаммали муқовимат ба экстремизм ва терроризм ташаккул ёфтааст, ки созукорҳои (механизмҳои) қонунгузорӣ, тадорукотӣ ва пешгирикунандаро дар бар мегирад.

Ба ҷумлаи муҳимтарин дастовардҳо дохил мешаванд:

– такмили заминаи меъёрии ҳуқуқӣ;

– таҳкими иқтидори мақомоти ҳифзи ҳуқуқ;

– рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ;

– гузаронидани корҳои пешгирикунанда дар байни ҷавонон;

– рушди созукорҳои (механизмҳои) амнияти иттилоотӣ.

Ҳамзамон хавфҳое боқӣ мемонанд, ки ба радикализатсияи баъзе гурӯҳҳои ҷавонон, паҳншавии идеологияи экстремистӣ дар муҳити рақамӣ, фаъолияти марказҳои хориҷии таъсиррасони радикалӣ, кӯшишҳои таъсиргузории идеологии беруна, истифодаи технологияҳои нави молиявӣ барои маблағгузории фаъолияти ғайриқонунӣ ва истифодаи технологияҳои муосири коммуникатсионӣ барои ҷалби ҷонибдорон вобаста мебошанд.

5. Модели муаллиф оид ба омилҳои тундгароӣ (радикализатсия) дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Таҳлили анҷомдодашуда имкон медиҳад, ки панҷ сатҳи ба ҳам алоқаманди омилҳои радикализатсия ҷудо карда шаванд.

Сатҳи якум – омилҳои инфиродӣ:

– буҳрони ҳувият;

– осебпазирии равонӣ;

– сатҳи нокифояи фарҳанги ҳуқуқӣ;

– норасоии тафаккури интиқодӣ.

Сатҳи дуюм – омилҳои иҷтимоӣ:

– бекорӣ;

– бегонашавии иҷтимоӣ;

– маҳдуд будани имконҳои пешрафти иҷтимоӣ;

– равандҳои муҳоҷиратӣ.

Сатҳи сеюм – омилҳои иттилоотӣ:

– таъсири муҳтавои экстремистӣ;

– фаъолияти ҷомеаҳои радикалии онлайнӣ;

– ҳубобҳои иттилоотӣ;

– инзивои рақамӣ.

Сатҳи чаҳорум – омилҳои идеологӣ:

– паҳн гардидани тафсирҳои радикалии таълимоти динӣ;

– таъсири шабакаҳои фаромиллии идеологӣ;

– таблиғоти харобиовар.

Сатҳи панҷум – омилҳои сиёсати хориҷӣ:

– бесуботии ҳудудҳои ҳамсарҳад;

– ҷинояткории фаромарзӣ;

– фаъолияти сохторҳои байналмилалии террористӣ.

Модели мазкур имкон медиҳад, ки радикализатсия ҳамчун натиҷаи таъсири маҷмуии омилҳои сершумор баррасӣ гардида, ҳангоми таҳияи барномаҳои давлатии пешгирикунанда истифода шавад.

6. Афзалҳои стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2026–2030

1. Такмили низоми пешгирӣ

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки сиёсати пешгирии радикализатсия дар марҳалаҳои ибтидоӣ самараноктарин мебошад.

Аз ин рӯ аҳамияти махсус пайдо мекунанд:

– рушди таҳсилоти шаҳрвандӣ;

– таҳкими ниҳоди оила;

– баланд бардоштани фарҳанги ҳуқуқии аҳолӣ;

– пуштибонии ибтикороти (ташаббусҳои) ҷавонон;

– рушди барномаҳои шуғли ҷавонон.

2. Ташаккули устуворӣ нисбат ба таҳдидҳои иттилоотӣ

Фазои иттилоотӣ ба соҳаи калидии муқовимат бо идеологияи экстремистӣ табдил ёфтааст.

Зарур аст:

– барномаҳои саводнокии расонаиро ҷорӣ намудан;

– тафаккури интиқодиро рушд додан;

– созукорҳои (механизмҳои) мониторинги муҳтавои интернетиро такмил бахшидан;

– сатҳи фарҳанги рақамии аҳолиро баланд бардоштан.

3. Рушди низоми бозмутобиқсозӣ ва иҷтимоисозии дубора

Яке аз муҳимтарин унсурҳои сиёсати муосири зиддитеррористӣ ба ҳаёти комилу солими ҷамъиятӣ баргардонидани шахсоне мебошад, ки таҳти таъсири идеологияи радикалӣ қарор гирифтаанд.

Бозмутобиқсозии самаранок бояд дар бар гирад:

– пуштибонии равонӣ;

– барномаҳои таълимӣ;

– омодагии касбӣ;

– мусоидат ба шуғли аҳолӣ;

– ҳамроҳии иҷтимоии оилаҳо.

4. Рушди иқтидори илмӣ-таҳлилӣ

Низоми муосири муқовимат ба экстремизм бояд ба таҳқиқоти илмӣ такя намояд.

Мувофиқи мақсад дониста мешавад:

– таъсиси Маркази миллии омӯзиши радикализатсия;

– эҷоди пойгоҳи ягонаи маълумот оид ба хавфҳо;

– гузаронидани таҳқиқоти мунтазами сотсиологӣ;

– омода намудани пешгӯиҳои таҳлилӣ.

5. Ҳамкории байналмилалӣ

Хислати фаромиллии таҳдидҳои муосир густариши ҳамкории байналмилалиро тақозо менамояд.

Самтҳои афзалдор бояд чунин бошанд:

– мубодилаи иттилооти фаврӣ (оперативӣ);

– гузаронидани таҳқиқоти муштараки илмӣ;

– ҳамоҳангсозии барномаҳои пешгирикунанда;

– омода намудани мутахассисон;

– иштирок дар ташаббусҳои байналмилалӣ оид ба мубориза бар зидди терроризм.

7. Низоми арзёбии самаранокии стратегия

Барои арзёбии воқеъбинонаи татбиқи сиёсати давлатӣ истифодаи маҷмуи нишондиҳандаҳо пешниҳод мегардад.

1. Нишондиҳандаҳои иҷтимоӣ

– сатҳи эътимоди аҳолӣ ба ниҳодҳои давлатӣ;

– дараҷаи ҷалби ҷавонон ба ташаббусҳои ҷамъиятӣ;

– нишондиҳандаҳои шуғли ҷавонон.

2. Нишондиҳандаҳои иттилоотӣ

– коҳиш ёфтани паҳншавии муҳтавои экстремистӣ;

– баланд гардидани сатҳи саводнокии расонаии аҳолӣ;

– зиёд шудани фарогирии барномаҳои пешгирикунанда.

3. Нишондиҳандаҳои мақомоти ҳифзи ҳуқуқ

– коҳиш ёфтани шумораи ҷиноятҳои дорои хусусияти экстремистӣ;

– кам гардидани теъдоди ҳолатҳои ошкоршудаи ҷалби шаҳрвандон ба сохторҳои террористӣ;

– баланд шудани самаранокии ҳамкории байниидоравӣ.

4. Нишондиҳандаҳои байналмилалӣ

– шумораи лоиҳаҳои муштараки амалигардида;

– сатҳи иштирок дар барномаҳои байналмилалии амниятӣ;

– самаранокии ҳамкориҳои фаромарзӣ.

8. Навгонии илмии таҳқиқот

Навгонии илмии таҳқиқот дар таҳияи модели бисёрсатҳии муаллиф оид ба омилҳои радикализатсия мутобиқ ба шароити муосири Ҷумҳурии Тоҷикистон, асоснок намудани зарурати гузариш аз модели вокунишӣ ба модели пешгирикунандаи муқовимат ба экстремизм ва ташаккули низоми афзалҳои стратегии сиёсати давлатӣ барои солҳои 2026–2030 ифода меёбад.

9. Аҳамияти амалии таҳқиқот

Натиҷаҳои таҳқиқот метавонанд ҳангоми таҳияи барномаҳои давлатии таъмини амнияти миллӣ, такмили қонунгузорӣ, омода намудани мутахассисони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, татбиқи чорабиниҳои пешгирикунанда ва гузаронидани таҳқиқоти минбаъдаи илмӣ дар арсаи муқовимат ба экстремизм ва терроризм истифода шаванд.

Хулоса

Дар шароити идомаи тағйирёбии муҳити байналмилалии амният Ҷумҳурии Тоҷикистон бо зарурати такмили минбаъдаи низоми муқовимат ба экстремизм ва терроризм рӯ ба рӯ мегардад. Таҳдидҳои муосир ҳарчи бештар хусусияти мураккаб ва бисёрсатҳиро касб намуда, ҷузъҳои идеологӣ, иттилоотӣ, технологӣ ва иҷтимоию иқтисодиро дар худ муттаҳид месозанд.

Посухи муассир ба ин таҳдидҳо танҳо тавассути татбиқи муносибати ҳамаҷониба имконпазир мебошад, ки кӯшишҳои давлат, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҷомеаи илмӣ, муассисаҳои таълимӣ ва шарикони байналмилалиро муттаҳид менамояд.

Афзалҳои стратегии пешниҳодшуда барои солҳои 2026–2030 ба ташаккули низоми устувори пешгирии радикализатсия, баланд бардоштани сатҳи амнияти рақамӣ, таҳкими устувории ҷомеа ва рушди фарҳанги сулҳ, таҳаммулгароӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ равона шудаанд.

Татбиқи пайгирона ва мунтазами онҳо имкон медиҳад, ки амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон минбаъд таҳким ёфта, барои рушди устувори давлат дар дурнамои дарозмуддат шароити мусоид фароҳам оварда шавад.

САЙИДЗОДА Зафар Шералӣ,

мудири шуъбаи ИДМ-и Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, мушовири давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

фиристодаи фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои таърих

Рӯйхати адабиёт

Адабиёти асосӣ

1.     Қонуни федералии Федератсияи Россия №114-ФЗ «Дар бораи муқовимат ба фаъолияти экстремистӣ». — Москва: Нашри расмӣ, 2023. — 28 саҳ.

2.     Қонуни федералии Федератсияи Россия №35-ФЗ «Дар бораи муқовимат ба терроризм». — Москва: Нашри расмӣ, 2023. — 24 саҳ.

3.     Контсепсияи муқовимат ба терроризм дар Федератсияи Россия. — Москва: Дастгоҳи Президенти Федератсияи Россия, 2020. — 20 саҳ.

4.     Лунеев В.В. Курси криминологияи ҷаҳонӣ ва русӣ. — Москва: Юрайт, 2014. — 784 саҳ.

5.     Антонян Ю.М. Терроризм: Таҳқиқоти криминологӣ. — Москва: Норма, 2011. — 384 саҳ.

6.     Емельянов В.П. Терроризм ва ҷиноятҳои хусусияти террористидошта. — Москва: Норма, 2012. — 320 саҳ.

7.     Долгова А.И. Криминология. — Москва: Норма, 2013. — 816 саҳ.

8.     Ольшанский Д.В. Психологияи терроризм. — Санкт-Петербург: Питер, 2002. — 288 саҳ.

9.     Кудрявцев В.Н. (муҳаррир). Криминология. — Москва: Норма, 2010. — 912 саҳ.

10. Грачев С.И. Муқовимат ба экстремизм ва терроризм. — Москва: ЮНИТИ-ДАНА, 2015. — 256 саҳ.

11. Коновалов А.М. Экстремизм: Ҷанбаҳои ҳуқуқи ҷиноятӣ. — Москва: Юрлитинформ, 2016. — 352 саҳ.

12. Рарог А.И. Ҳуқуқи ҷиноятии Россия. — Москва: Проспект, 2019. — 576 саҳ.

Манбаъҳои асосии байналмилалӣ

1.     Schmid A.P. The Routledge Handbook of Terrorism Research. 2nd ed. London: Routledge, 2023.

2.     Sageman M. Leaderless Jihad: Terror Networks in the Twenty-First Century. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2008.

3.     Moghaddam F.M. The Staircase to Terrorism: A Psychological Exploration. American Psychologist. 2005. Vol. 60(2). P. 161–169.

4.     Crenshaw M. Explaining Terrorism: Causes, Processes and Consequences. London: Routledge, 2011.

5.     Neumann P.R. Radicalized: New Jihadists and the Threat to the West. London: I.B. Tauris, 2016.

6.     Conway M., Scrivens R., Macnair L. Right-Wing Extremists’ Persistent Online Presence. ICCT Research Paper. 2023.

7.     United Nations. United Nations Global Counter-Terrorism Strategy. New York: UN, latest review edition.

8.     United Nations Development Programme (UNDP). Preventing Violent Extremism through Promoting Inclusive Development, Tolerance and Respect for Diversity. New York: UNDP, 2016.

9.     United Nations Office of Counter-Terrorism (UNOCT). Plan of Action to Prevent Violent Extremism. New York: UN, 2015.

10. Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). Understanding Referral Mechanisms in Preventing and Countering Violent Extremism and Radicalization that Lead to Terrorism. Vienna: OSCE, 2020.

11. International Crisis Group. Central Asia: Countering Violent Extremism. Brussels: ICG Reports.

12. RAND Corporation. Radicalization in the Digital Era. Santa Monica: RAND Research Reports.

13. United Nations Security Council Counter-Terrorism Committee Executive Directorate (CTED). Reports on Counter-Terrorism and Emerging Technologies.

14. Hoffman B. Inside Terrorism. 3rd ed. New York: Columbia University Press, 2017.

15. Bjørgo T. (Ed.). Root Causes of Terrorism: Myths, Reality and Ways Forward. London: Routledge, 2005.

Манбаъҳо оид ба Осиёи Марказӣ

16. Heathershaw J., Montgomery D., Doktorova M. Intervention and Statebuilding in Central Asia. Routledge, 2022.

17. Laruelle M. Central Asia: Challenges of Political and Economic Development. Lexington Books, 2021.

18. OSCE Academy in Bishkek. Силсилаи таҳқиқот оид ба амнияти Осиёи Марказӣ.

19. International Crisis Group. Ҳисоботҳо оид ба Афғонистон ва амнияти Осиёи Марказӣ.

20. UN Regional Centre for Preventive Diplomacy for Central Asia (UNRCCA). Ҳисоботҳои солона.

Манбаъҳо оид ба Ҷумҳурии Тоҷикистон

21. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба экстремизм».

22. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза бар зидди терроризм».

23. Консепсияи амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

24. Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.

25. Маводи оморӣ ва таҳлилии Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон.

26. Маводи Бонки миллии Тоҷикистон оид ба муқовимат ба маблағгузории терроризм.

27. Гузоришҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар доираи Созмони Милали Муттаҳид оид ба татбиқи Стратегияи ҷаҳонии мубориза бар зидди терроризм.

Рӯйхати ихтисораҳо:

СММ — Созмони Милали Муттаҳид

САҲА — Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо

СҲШ — Созмони ҳамкории Шанхай

СААД — Созмони Аҳдномаи амнияти дастаҷамъӣ

СММЗТ — Стратегияи ҷаҳонии Созмони Милали Муттаҳид оид ба мубориза бар зидди терроризм

СММБТ — Дафтари Созмони Милали Муттаҳид оид ба мубориза бар зидди терроризм

СММРР — Барномаи рушди Созмони Милали Муттаҳид

ИКГ — International Crisis Group

CTED — Раёсати иҷроияи Кумитаи зиддитеррористии Шурои Амнияти Созмони Милали Муттаҳид

UNRCCA — Маркази минтақавии Созмони Милали Муттаҳид оид ба дипломатияи пешгирикунанда барои Осиёи Марказӣ

*****************************************************