(Марҳилаи нави шарикии стратегӣ: ниҳодҳо, сиёсат, иқтисод ва ҷанбаҳои башардӯстона)

Сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Мардумии Чин, ки рӯзҳои 11-14 майи соли 2026 баргузор гардид, аз ҷумлаи рӯйдодҳои муҳимест, ки аҳамияти он аз доираи тақвими маъмулии дипломатӣ берун аст. Ин сафар идомаи мантиқии сиёсати пайгирона ва дурандешонаи Душанбе ва Пекин дар самти таҳкими эътимоди сиёсӣ, густариши ҳамкории иқтисодӣ ва тавсеаи робитаҳои фарҳангиву гуманитарӣ мебошад. Дар шароити таҳаввулоти босуръати низоми муносибатҳои байналмилалӣ, вақте кишварҳои АвруОсиё роҳҳои устувори рушд ва амниятро ҷустуҷӯ менамоянд, муносибатҳои Тоҷикистону Чин ҳамчун намунаи равшани ҳамоҳангии манфиатҳои амалӣ, дурнамои стратегӣ ва эҳтиром ба интихоби соҳибихтиёронаи якдигар арзёбӣ мегарданд.

Дар ин замина, ҳамкории Тоҷикистону Чинро зарур аст аз рӯйи якчанд самти ба ҳам алоқаманд мавриди баррасӣ қарор дод: эътимоди сиёсӣ, ҳамкории иқтисодиву сармоягузорӣ, пайвастагии нақлиётиву логистикӣ, ҳамкории саноативу энергетикӣ, амнияти минтақавӣ ва робитаҳои фарҳангиву гуманитарӣ. Чунин равиш имкон медиҳад, ки марҳилаи кунунии муколамаи дуҷониба на ҳамчун як рӯйдоди ҷудогонаи дипломатӣ, балки ҳамчун раванди дарозмуддати наздикии ниҳодӣ, иқтисодӣ ва тамаддунии ду кишвари дӯст арзёбӣ гардад.

Бояд таъкид намуд, ки ин сафарро набояд танҳо ҳамчун марҳилаи навбатии муколамаи фаъоли сатҳи олӣ арзёбӣ кард. Арзиши таҳлилии он, пеш аз ҳама, дар он зоҳир мегардад, ки муносибатҳои дуҷониба тадриҷан аз модели ҳамкорӣ аз рӯйи самтҳои алоҳида ба модели ҳамоҳангсозии фарогири стратегӣ мегузаранд. Сиёсат, тиҷорат, сармоягузорӣ, саноат, нақлиёт, энергетика, маориф, фарҳанг ва масъалаҳои амнияти минтақавӣ тадриҷан ба низоми ягона табдил меёбанд, ки дар он ҳар як унсур унсури дигарро тақвият мебахшад. Маҳз ҳамин низоммандӣ марҳилаи имрӯзаи шарикии Тоҷикистону Чинро махсусан муҳим ва ояндадор мегардонад.

Яке аз ҷанбаҳои калидии сафари мазкур, пеш аз ҳама, ҷанбаи сиёсӣ мебошад. Тоҷикистон ва Чин муносибатҳоеро ба роҳ мондаанд, ки бар пояи ҳусни ҳамҷаворӣ, дахолат накардан ба корҳои дохилии якдигар, дастгирии мутақобил ва эҳтиром ба манфиатҳои миллӣ асос ёфтаанд. Барои Тоҷикистон чунин заминаи сиёсӣ арзиши хос дорад, зеро он имкон медиҳад, ки сиёсати хориҷии кишвар дар асоси усули бисёрсамтӣ рушд ёфта, ҳамзамон самтгирии стратегии худро ҳифз намояд. Барои Чин ҳамкорӣ бо Тоҷикистон ҳамчун ҳамсояи боэътимод, шарики устувор дар Осиёи Марказӣ ва давлате, ки дар таъмини амнияти ҷануби минтақа нақши муҳим дорад, аҳамияти назаррас касб мекунад.

Маънои рамзии мафҳумҳои дӯстӣ, ҳусни ҳамҷаворӣ ва ҳамкорӣ дар он зоҳир мегардад, ки онҳо уфуқи дарозмуддати муносибатҳои ду кишварро таҳким мебахшанд. Дар сиёсати байналмилалӣ рамзҳо танҳо замоне аҳамияти амалӣ пайдо мекунанд, ки дар паси онҳо ниҳодҳои фаъол, лоиҳаҳои мушаххас ва пайвастагии муколамаи сиёсӣ қарор дошта бошанд. Далели он ки сафари мазкур бисту сеюмин сафари муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Чин мебошад, на танҳо таваҷҷуҳи пайвастаи роҳбарияти Тоҷикистонро ба самти Чин, балки камолоти тамоми зерсохтори дипломатии миёни ду кишварро низ собит месозад.

Ҷанбаи амниятии ҳамкории Тоҷикистону Чин, бо дарназардошти мавқеи геополитикии Тоҷикистон, аҳамияти хос дорад. Тоҷикистон ҳамчун кишвари воқеъ дар пайванди Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ, дорои сарҳади тӯлонӣ бо Афғонистон буда, дар минтақаи бархӯрди манфиатҳои акторҳои муҳими минтақавӣ қарор дорад. Дар чунин шароит таҳкими ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Мардумии Чин дар соҳаи амният на ҳамчун тадбири муваққатӣ, балки ҳамчун ҷузъи стратегияи дарозмуддати ба эътидол овардани фазои Осиёи Марказӣ арзёбӣ мегардад. Равишҳои муштарак дар мубориза бо терроризм, ифротгароӣ, ҷинояткории фаромиллӣ, гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир ва таҳдидҳои киберӣ ба ташаккули муҳити устувори минтақавӣ мусоидат мекунанд.

Хусусияти прагматикии ҳамкории Тоҷикистону Чин дар он зоҳир мегардад, ки масъалаи амният дар робитаи мустақим бо рушд баррасӣ мешавад. Суботи муосир танҳо тавассути василаҳои ҳарбӣ ё қудратӣ таъмин намегардад. Он фароҳам овардани ҷойҳои корӣ, рушди зерсохтор, таҳкими маориф, густариши энергетика ва пешрафти саноатиро тақозо мекунад. Аз ин рӯ, сармоягузориҳои чинӣ, масирҳои тиҷоратӣ, лоиҳаҳои истеҳсолӣ ва табодули таълимӣ на танҳо аҳамияти иқтисодӣ, балки мазмуни стратегӣ низ доранд. Онҳо заминаҳои иҷтимоиву иқтисодии амниятро, махсусан дар минтақаҳои наздисарҳадӣ ва кӯҳистон, таҳким мебахшанд.

Тибқи маълумоти расмӣ, аз моҳи январ то моҳи октябри соли 2025 ҳаҷми тиҷорати дуҷониба аз 3,5 миллиард доллари ИМА гузашта, нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта қариб 8 фоиз афзоиш ёфтааст. Ин нишондиҳандаи муҳим аст, аммо аҳамияти асосии он дар муносибатҳои тиҷоративу иқтисодӣ зоҳир гардида, дар шароити ноустувории иқтисоди ҷаҳонӣ, тағйирёбии занҷираҳои логистикӣ ва шиддат гирифтани рақобат барои бозорҳо иқтидори рушди худро нигоҳ медоранд. Барои Тоҷикистон Чин яке аз шарикони калидии тиҷоратӣ, сармоягузорӣ ва технологии кишвар ба ҳисоб меравад.

Бо вуҷуди ин, вазифаи асосии солҳои наздик на танҳо афзоиши ҳаҷми гардиши мол, балки дигаргунсозии сифатии он мебошад. Барои Тоҷикистон аз нигоҳи стратегӣ чунин модел судманд аст, ки дар он на танҳо воридоти таҷҳизот ва молҳо афзоиш меёбад, балки содироти маҳсулоти дорои арзиши иловашуда бештар гардида, маҳаллисозии истеҳсолот густариш меёбад, коркарди ашёи хом тақвият меёбад, корхонаҳои муштарак ва занҷираҳои технологӣ ташаккул меёбанд. Аз ин нуқтаи назар, сафари соли 2026 метавонад такони сиёсӣ барои гузариш аз афзоиши миқдории тиҷорат ба амиқсозии саноатии ҳамкорӣ гардад.

Самти саноатӣ дар маҷмӯи ҳамкориҳои Тоҷикистону Чин аҳамияти махсус дорад. Тоҷикистон дорои захираҳои муҳими табиӣ, имкониятҳои назарраси энергетикӣ ва неруи меҳнатӣ мебошад, аммо барои рушди устувори саноат ба навсозии технологӣ, ҷалби сармоя, баланд бардоштани фарҳанги истеҳсолӣ ва дастрасӣ ба бозорҳои беруна ниёз дорад. Чин, дар навбати худ, таҷрибаи ғании саноатикунонӣ, иқтидорҳои муосири истеҳсолӣ, салоҳиятҳои муҳандисӣ ва таҷрибаи таъсиси минтақаҳои махсуси иқтисодиро доро мебошад. Ҳамоҳанг гардидани ин омилҳо барои рушди саноати сабук, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, соҳаи кӯҳкорию истихроҷи маъдан, истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ, технологияҳои рақамӣ ва баъзе самтҳои мошинсозӣ имкониятҳои мусоид фароҳам меорад.

Аз нигоҳи дурнамо, модели “истеҳсолот+логистика+содирот” самараноктарин ба назар мерасад. Моҳияти он дар он аст, ки сармоягузориҳои чинӣ ба саноати Тоҷикистон на танҳо ба қонеъ гардондани талаботи бозори дохилӣ, балки ба дастрасӣ ба бозорҳои кишварҳои ҳамсояи Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ низ равона карда шаванд. Дар чунин ҳолат Тоҷикистон метавонад нақши худро на ҳамчун истеъмолкунандаи канорӣ, балки ҳамчун маркази истеҳсоливу логистикӣ таҳким бахшад. Барои расидан ба ин ҳадаф рушди паркҳои саноатӣ, таъмини қоидаҳои шаффофи фаъолияти иқтисодӣ, омодасозии кадрҳои баландихтисос, устувории энергетикӣ ва густариши пайвастагии нақлиётӣ зарур мебошад.

Дар асри XXI ҷуғрофия дигар танҳо омили масофа нест, балки ба омили имкониятҳои иқтисодӣ ва геостратегӣ табдил меёбад. Барои кишварҳои дохили қитъа, ки ба баҳр роҳи мустақим надоранд, рушди зерсохтори нақлиётӣ яке аз шартҳои муҳими таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ ба ҳисоб меравад. Дар ин замина ҳамкории Тоҷикистон ва Чин дар бунёди роҳҳо, нақбҳо, пулҳо, инфрасохтори сарҳадӣ ва марказҳои логистикӣ аҳамияти стратегӣ касб мекунад. Ин раванд дастрасии Тоҷикистонро ба бозорҳои минтақавӣ васеъ намуда, ҷолибияти транзитии кишварро афзоиш медиҳад.

Дар ин самт, ҳамоҳангсозии барномаҳои миллии рушди Тоҷикистон бо ташаббусҳои авруосиёии пайвастагӣ аҳамияти махсус дорад. Дар сурати дуруст ба роҳ мондани тарҳрезӣ ва татбиқи лоиҳаҳо, Тоҷикистон метавонад ба яке аз қитъаҳои муҳими масирҳое табдил ёбад, ки Чинро бо Осиёи Марказӣ, Афғонистон, Эрон, Покистон, Ҳиндустон ва минбаъд бо бозорҳои ҷаҳонӣ мепайванданд. Албатта, ин маънои онро надорад, ки ҳамаи мушкилоти зерсохторӣ дар як муддати кӯтоҳ ҳал мегарданд, аммо чунин равиш самти дарозмуддати рушдро муайян мекунад: ҳар қадар сифати роҳҳо, расмиёти гумрукӣ, логистикаи рақамӣ ва амнияти масирҳо баланд гардад, ҳамон қадар иқтидори иқтисодӣ ва мавқеи транзитии кишвар тақвият меёбад.

Тоҷикистон дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ мебошад, ки яке аз сарватҳои асосии стратегии давлат ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи Чин дар бунёди инфрасохтори энергетикӣ, шабакаҳои интиқоли неруи барқ, зеристгоҳҳо, таҷҳизоти саноатӣ ва рушди манбаъҳои таҷдидшавандаи энергия метавонад дар татбиқи ҳадафҳои миллии Тоҷикистон нақши муҳим бозад. Дар ин самт, махсусан он лоиҳаҳое дурнамо доранд, ки энергетикаро бо рушди саноат мепайванданд. Неруи барқи устувор ва дастрас метавонад заминаи рушди металлургия, коркарди саноатӣ, марказҳои рақамӣ, агросаноат ва истеҳсолоти нав гардад.

Ҳамзамон, ҳамкории энергетикӣ бояд дар заминаи васеътари рушди “иқтисоди сабз” баррасӣ шавад. Тоҷикистон ба шарофати саҳми баланди гидроэнергетика дар низоми энергетикии худ аллакай дорои бартарии муҳими рақобатӣ мебошад. Дар дурнамо ин омил метавонад барои ҷалби сармоягузориҳои аз ҷиҳати экологӣ нигаронидашуда, рушди истеҳсолоти камкарбон ва пешбурди маҳсулоте, ки дар асоси неруи тоза истеҳсол мегардад, истифода шавад. Чин, ки технологияҳои сабз, энергетикаи офтобӣ, нақлиёти барқӣ ва низомҳои рақамии идоракунии шабакаҳоро фаъолона рушд медиҳад, дар ин самт шарики табиии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.

Дар дурнамои дарозмуддат маҳз ҷанбаи гуманитарӣ устувории муносибатҳои байнидавлатиро муайян мекунад. Лоиҳаҳои иқтисодӣ метавонанд бузург ва муассир бошанд, аммо эътимоди воқеӣ пеш аз ҳама тавассути робитаҳои инсонӣ, ба мисли, донишҷӯён, олимон, омӯзгорон, соҳибкорон, тарҷумонҳо, муҳандисон ва аҳли фарҳанг ташаккул меёбад. Ҳамкории Тоҷикистону Чин дар соҳаҳои маориф ва фарҳанг аллакай заминаи устувор дорад, вале иқтидори он ҳанӯз пурра истифода нашудааст.

Барои Тоҷикистон густариши омодасозии мутахассисоне, ки забони чинӣ, иқтисоди Чин, минтақашиносӣ, ҳуқуқи байналмилалӣ, инчунин салоҳиятҳои муҳандисӣ ва рақамиро хуб медонанд, аҳамияти махсус дорад. Дар шароити тавсеаи ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Мардумии Чин ба кишвар на танҳо тарҷумонҳо, балки таҳлилгарони насли нав заруранд: мутахассисоне, ки фарҳанги стратегии Чин, таҷрибаи музокирот, сиёсати саноатӣ ва механизмҳои сармоягузориро дуруст дарк карда метавонанд. Ин самт метавонад ба яке аз натиҷаҳои пурарзиши марҳилаи кунунии муносибатҳои Тоҷикистону Чин табдил ёбад.

Тоҷикистон ва Чин иштирокчиёни фаъоли Созмони ҳамкории Шанхай мебошанд ва ин ниҳод имкон медиҳад, ки эътимоди дуҷониба ба ҳамоҳангсозии бисёрҷониба табдил ёбад. Барои Душанбе Созмони ҳамкории Шанхай ҳамчун механизми таъмини амният, густариши ҳамкории иқтисодӣ ва таҳкими мувозинати дипломатӣ аҳамияти муҳим дорад. Барои Пекин ин созмон яке аз ниҳодҳои калидии муколамаи авруосиёӣ мебошад. Ҳамоҳангии манфиатҳои ду кишвар дар доираи Созмони ҳамкории Шанхай имконияти онҳоро барои вокуниши муштарак ба чолишҳои минтақавӣ тақвият медиҳад.

Дар пасманзари номуайянии вазъ дар атрофи Афғонистон, болоравии нақши Осиёи Марказӣ дар сиёсати ҷаҳонӣ ва шиддат гирифтани рақобат миёни масирҳои байналмилалии нақлиётӣ, шарикии Тоҷикистону Чин аҳамияти рӯзафзун пайдо менамояд. Ин шарикӣ ба ташаккули фарҳанги пешбинишавандагӣ дар минтақа мусоидат мекунад, ки дар он лоиҳаҳои бузург бо муколамаи сиёсӣ ҳамроҳ буда, масъалаҳои амният дар пайванд бо вазифаҳои рушд баррасӣ мешаванд. Барои Тоҷикистон ҳамчун давлате, ки ба ташаккули Осиёи Марказии босубот, боз, ҳамкор ва аз лиҳози иқтисодӣ ба ҳам пайваста манфиатдор аст, чунин равиш аҳамияти махсус дорад.

Пешбинии стратегиро аз рӯйи натиҷаҳои сафар метавон дар се нуктаи асосӣ ифода намуд:

1.     Эътимоди сиёсӣ миёни Душанбе ва Пекин минбаъд низ амиқтар мегардад, зеро он на танҳо ба вазъи ҷории сиёсӣ, балки ба ҳамоҳангии манфиатҳои дарозмуддати ду давлат такя мекунад.

2.     Ҳамкории иқтисодӣ тадриҷан аз модели тиҷоративу сармоягузорӣ ба модели саноативу логистикӣ мегузарад, ки дар он сифати лоиҳаҳо, маҳаллисозии истеҳсолот ва омодасозии кадрҳои баландихтисос аҳамияти бештар пайдо мекунанд.

3.     Ҳамкории гуманитарӣ ва таълимӣ ба яке аз шартҳои калидии татбиқи муваффақонаи ташаббусҳои бузурги иқтисодӣ табдил меёбад.

Ҳамзамон, таҳлили мукаммал тақозо мекунад, ки дар баробари имкониятҳо, вазифаҳои идоракунӣ низ мавриди баррасӣ қарор гиранд. Барои ба даст овардани самараи бештар аз ҳамкорӣ бо Ҷумҳурии Мардумии Чин, Тоҷикистонро зарур аст, ки экспертизаи лоиҳавиро тақвият бахшад, сифати асосноккунии техникиву иқтисодиро баланд бардорад, рушди кадрҳои миллиро таъмин намояд, меъёрҳои экологиро риоя кунад ва ҳиссаи иштироки маҳаллиро дар занҷираҳои истеҳсолӣ афзоиш диҳад.

Сафари кунунии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Ҷумҳурии Мардумии Чинро метавон сафари мушаххассозии стратегӣ номид. Моҳияти он танҳо дар тасдиқи дӯстӣ маҳдуд намегардад, балки дар табдил додани муносибатҳои дӯстона ба воситаҳои нави рушд, амният ва навсозӣ ифода меёбад. Тоҷикистон ба марҳилае ворид мегардад, ки дар он сиёсати хориҷӣ ҳарчи бештар бо ҳадафҳои рушди дохилӣ пайванд меёбад. Дар ин мантиқ самти чинӣ на ҳамчун ҷойгузини дигар самтҳои сиёсати хориҷӣ, балки ҳамчун яке аз захираҳои муҳими таҳкими иқтидори миллӣ баромад мекунад.

Ҳамин тариқ, муносибатҳои Тоҷикистону Чин дар марҳилае қарор доранд, ки сармояи ҷамъшудаи сиёсӣ бояд ба сармояи дарозмуддати иқтисодӣ ва зеҳнӣ табдил ёбад. Агар дар солҳои наздик пайвастагии зерсохторӣ, рушди саноатӣ, иқтидори энергетикӣ ва омодасозии кадрҳо дар доираи як равиши ҳамоҳанг ба ҳам оварда шаванд, Тоҷикистон метавонад нақши худро дар АвруОсиё ба таври назаррас баланд бардорад. Сафари давлатии 11–14 майи соли 2026 барои ин раванд заминаи мусоиди сиёсӣ фароҳам меорад. Аҳамияти он дар он зоҳир мегардад, ки на танҳо шарикии имрӯза, балки тасаввури ояндаеро таҳким мебахшад, ки дар он Тоҷикистон ҳамчун иштирокчии боэътимод, босубот ва фаъоли меъмории нави минтақавӣ баромад мекунад.

Юсуфҷонов Фаридун Муҳаммадиевич,

номзади илмҳои сиёсӣ –

ходими калони илмии Институти

омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

САРЧАШМАҲОИ ИСТИФОДАШУДА

1.     Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Мавод оид ба сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Ҷумҳурии Мардумии Чин, майи соли 2026. [Манбаи электронӣ] URL:https://www.president.tj/event/news  (Санаи муроҷиат: 12.05.2026).

2.     Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Мардумии Чин. Си Ҷинпин бо Президенти Тоҷикистон Э. Раҳмон мулоқот намуд. [Манбаи электронӣ] URL:https://www.fmprc.gov.cn/rus/zxxx/202509/t20250903_11700897.html   (Санаи муроҷиат: 12.05.2026).

3.     Президенти Тоҷикистон бо сафари давлатӣ ба Чин ташриф овард. [Манбаи электронӣ] URL:http://russian.china.org.cn/china/txt/2026-05/12/content_118489377.html  (Санаи муроҷиат: 12.05.2026).

4.     Хабаргузории Синхуа. Си Ҷинпин бо Президенти Тоҷикистон музокирот анҷом дод. [Манбаи электронӣ] URL:https://russian.news.cn/20260513/d29bde9bee3f43e1b42730c44c99717f/c.html   (Санаи муроҷиат: 12.05.2026).

5.     Хабаргузории Синхуа. Сарвазири Шӯрои давлатии ҶМЧ бо Президенти Тоҷикистон мулоқот намуд. [Манбаи электронӣ] URL:https://russian.news.cn/20260513/3c8efa35c4824f30b8e99ecc1e321077/c.html (Санаи муроҷиат: 12.05.2026).