(Ваҳдати миллӣ ва аҳамияти таърихии он дар рушди Тоҷикистон)
Рӯзи Ваҳдати миллӣ, ки ҳамасола 27 июн дар Ҷумҳурии Тоҷикистон таҷлил мегардад, яке аз муҳимтарин санаҳои таърихи навини давлатдории тоҷикон ба ҳисоб меравад. Ин рӯз ба имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон, ки 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва ба имзо расид, иртибот дошта, анҷомбахши марҳалаи душвори муқовимати сиёсӣ ва низомии солҳои 1992-1997 гардид. Ваҳдати миллӣ барои мардуми Тоҷикистон танҳо як санаи таърихӣ нест, балки рамзи пирӯзии ақлу хирад бар низоъ, фарҳанги сулҳ бар муқовимат ва манфиатҳои умумимиллӣ бар ихтилофҳои гурӯҳию сиёсӣ мебошад.

Дар шароити тағйирпазири ҷаҳони муосир, ки кишварҳои бисёр бо буҳронҳои сиёсӣ, низоҳои дохилӣ ва таҳдидҳои амниятӣ рӯ ба рӯ мешаванд, таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун намунаи муваффақи ҳалли мусолиматомези ихтилофоти сиёсӣ аҳамияти байналмилалӣ касб намудааст. Аз ин рӯ, омӯзиш ва арҷгузорӣ ба дастовардҳои Ваҳдати миллӣ на танҳо вазифаи илмӣ, балки масъулияти шаҳрвандии ҳар як фарди ҷомеа мебошад.

Дар шароити мураккаби бӯҳрони амиқи сиёсӣ, рақобати нерӯҳои гуногун, Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар сарнавишти давлат нақши ҳалкунанда бозид. Маҳз дар ҳамин иҷлосия муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида, ҳифзи давлатдории миллӣ, барқарор намудани сулҳ ва бозгардонидани гурезагонро ҳамчун ҳадафҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян намуданд.

Ба имзо расидани Созишномаи сарнавиштсоз маҳсули талошҳои пайваста, иродаи сиёсӣ ва омодагии ҷонибҳои даргир барои ҳалли мусолиматомези ихтилофот буд. Гуфтушунидҳои байни тоҷикон ба як мактаби нодири дипломатияи миллӣ табдил ёфтанд, ки дар он манфиати умумимиллӣ аз ҳама гуна ихтилофоти гурӯҳӣ болотар гузошта шуд. Таҷрибаи музокироти сулҳи тоҷикон нишон дод, ки ҳатто дар вазъияти мураккабтарин низ имкони барқарор намудани ҳамдигарфаҳмӣ тавассути муколама вуҷуд дорад.

Расидан ба сулҳ натиҷаи кори якрӯза набуд. Ин раванд солҳои зиёд идома ёфта, аз ҳамаи ҷонибҳо иродаи сиёсӣ, сабру таҳаммул ва масъулияти таърихиро талаб мекард. Музокироти байни тоҷикон моҳи апрели соли 1994 оғоз гардид. Даври аввали гуфтушунидҳо аз 5 то 19 апрели соли 1994 дар шаҳри Москва баргузор шуданд. Баъдан даврҳои дигари музокирот дар шаҳрҳои Теҳрон, Исломобод, Алмаато, Бишкек, Ашқобод ва дигар марказҳои дипломатӣ идома ёфтанд.

Дар раванди музокирот як қатор санадҳои муҳим қабул гардиданд, аз ҷумла:

·        Протокол оид ба принсипҳои асосии барқарор намудани сулҳ ва ризоияти миллӣ;

·        Протокол оид ба масъалаҳои сиёсӣ;

·        Протокол оид ба масъалаҳои ҳарбӣ;

·        Протокол оид ба масъалаҳои гурезаҳо;

·        Созишнома дар бораи Комиссияи оштии миллӣ.

Музокирот таҳти сарпарастии Созмони Милали Муттаҳид ва бо мусоидати Федератсияи Россия, Ҷумҳурии Исломии Эрон, Ҷумҳурии Исломии Афғонистон, Ҷумҳурии Қазоқистон, Ҷумҳурии Қирғизистон, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, Ҷумҳурии Покистон ва дигар шарикони байналмилалӣ анҷом ёфтанд.

Натиҷаи ниҳоии ин раванд имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва гардид. Ин санади сарнавиштсоз барои хотима бахшидан ба ҷанги шаҳрвандӣ ва оғози марҳалаи нави рушди давлат асос гузошт.

Нақши Пешвои миллат дар таҳкими сулҳ ва ваҳдати миллӣ дар таърихи навини Тоҷикистон ҳамчун омили сарнавиштсоз ва муайянкунандаи раванди барқарории давлатдорӣ арзёбӣ мегардад. Дар саҳифаҳои таърихи навини Тоҷикистон фаъолияти роҳбарие, ки миллатро аз гирдоби буҳрон берун овард, ҳамчун намунаи масъулияти бузурги сиёсӣ боқӣ хоҳад монд. Ҷасорат, дурандешӣ ва садоқат ба арзишҳои давлатдорӣ ба омили муҳими муттаҳидсозии ҷомеа дар солҳои сарнавиштсоз табдил ёфтанд. Фидокорӣ ва пайгирии ҳадафҳои сулҳҷӯёна дар он давра барои ҳифзи якпорчагии кишвар аҳамияти ҳалкунанда касб намуданд.

Дар таърихи муосири Тоҷикистон нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар расидан ба сулҳ ва таҳкими ваҳдати миллӣ мавқеи калидӣ дорад. Аз рӯзҳои аввали фаъолият ҳамчун роҳбари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барқарор намудани сулҳ ва суботи сиёсиро ҳадафи аввалиндараҷаи худ қарор доданд. Дар суханронии нахустини худ аз минбари Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ изҳор доштанд: «…Ман кори худро аз сулҳ сар хоҳам кард… Ман тарафдори давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд мебошам. Мо бояд ҳама ёру бародар бошем, то ки вазъиятро ором намоем… » Ин суханон на танҳо як изҳороти сиёсӣ, балки барномаи амал барои наҷоти давлат ва миллат гардиданд.

Дар солҳои музокироти сулҳ Пешвои миллат даҳҳо мулоқоту гуфтушунидҳои мустақимро бо роҳбарияти Иттиҳоди неруҳои оппозитсиони тоҷик анҷом доданд. Сафарҳои сершумор ба минтақаҳои ноором, мулоқот бо гурезагон, ташаббусҳои созанда ва омодагӣ ба муколама аз ҷумлаи омилҳое буданд, ки барои ба даст овардани созиши ниҳоӣ мусоидат намуданд.

Дар яке аз суханрониҳои худ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд: «Ваҳдати миллӣ барои мо неъмати бебаҳо, дастоварди бузурги таърихӣ ва кафили рушди устувори давлат мебошад». Маҳз сиёсати хирадмандона, таҳаммулгароӣ, фарҳанги муколама ва афзал донистани манфиатҳои миллӣ имкон доданд, ки Тоҷикистон аз вартаи парокандагӣ наҷот ёфта, ба роҳи рушди устувор ворид гардад.

Имрӯз таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун намунаи муваффақи оштии миллӣ ва ҳалли мусолиматомези низоъҳо мавриди омӯзиш қарор дорад. Ваҳдати миллӣ ҳамчун пояи давлатдории муосир, суботи ҷомеа барои ташаккули низоми самараноки идоракунӣ ва пешбурди ислоҳоти фарогир заминаи воқеӣ фароҳам овард. Пешрафти устувори кишвар собит месозад, ки ҳамбастагии шаҳрвандон аз шартҳои асосии рушди давлат ба шумор меравад. Таҳкими сохторҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ дар фазои орому созанда имкони татбиқи ҳадафҳои стратегии миллӣ гардид.

Пас аз барқарор гардидани сулҳ Тоҷикистон ба марҳалаи нави рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ворид шуд. Қабули ислоҳоти давлатӣ, таҳкими ниҳодҳои ҳокимият, рушди иқтисоди миллӣ ва густариши муносибатҳои байналмилалӣ маҳз дар фазои сулҳу субот имконпазир гардид. Дар солҳои истиқлолият ҳазорҳо иншооти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ бунёд шуданд, шабакаҳои нақлиётӣ ва энергетикӣ рушд карданд ва сатҳи зиндагии аҳолӣ тадриҷан беҳтар гардид. Ҳамаи ин дастовардҳо дар заминаи сулҳу ваҳдати миллӣ ба даст омадаанд. Ваҳдати миллӣ инчунин барои таҳкими истиқлоли давлатӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ аҳамияти бузург дорад. Дар ҷаҳони пуртазоди муосир давлатҳое метавонанд рушди устувор дошта бошанд, ки дар дохили ҷомеаи худ ҳамдигарфаҳмӣ, субот ва ҳамбастагии сиёсиро таъмин намоянд.

Нақши ваҳдати миллӣ дар таҳкими ҳувияти миллӣ пеш аз ҳама дар эҳёи арзишҳои маънавӣ, тақвияти худшиносии ҷамъиятӣ ва таҳкими эҳсоси ягонагии шаҳрвандон ифода меёбад. Ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамгироӣ барои эҳёи арзишҳои маънавӣ ва таҳкими худшиносии ҷамъиятӣ мусоидат намуданд. Эҳсоси мансубият ба сарнавишти муштарак аз муҳимтарин дастовардҳои давраи баъди сулҳ ба ҳисоб меравад. Пойдории ҳамбастагии иҷтимоӣ ба густариши эҳтиром нисбат ба мероси фарҳангӣ ва суннатҳои таърихӣ такони тоза бахшид.

Яке аз муҳимтарин натиҷаҳои сулҳ таҳкими худшиносӣ ва ҳувияти миллӣ мебошад. Ваҳдати миллӣ ба мардуми Тоҷикистон имконият дод, ки арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавии худро ҳифз ва рушд диҳанд. Имрӯз тоҷикон новобаста ба минтақа, мансубияти сиёсӣ ё иҷтимоӣ худро узви як миллати воҳид ва соҳиби як кишвари мустақил медонанд. Ин эҳсоси ягонагӣ яке аз дастовардҳои муҳимтарини раванди сулҳофаринӣ ба шумор меравад.

Ҳифзи забони давлатӣ, эҳёи мероси таърихӣ, таҷлили арзишҳои миллӣ ва рушди фарҳанги миллӣ ҳама дар фазои сулҳу ваҳдат имконпазир гардиданд. Аз ин рӯ, ваҳдати миллӣ на танҳо категорияи сиёсӣ, балки арзиши муҳими фарҳангӣ ва маънавӣ низ мебошад.

Паёми Ваҳдати миллӣ барои ҷавонон пеш аз ҳама дар он таҷассум меёбад, ки сулҳу оромӣ, суботи ҷомеа ва ягонагии миллӣ танҳо дар сурати эҳсоси баланди масъулияти шаҳрвандӣ, арҷгузорӣ ба сабақҳои таърихӣ ва идомаи анъанаҳои ватандӯстона ҳифз ва таҳким меёбанд. Дар шароити муосир Ваҳдати миллӣ барои насли ҷавон на танҳо ёдоварӣ аз воқеаҳои гузаштаи пурфоҷиа, балки дастури ахлоқӣ ва шаҳрвандӣ барои бунёди ояндаи кишвар ба шумор меравад. Насли нав бояд аз таҷрибаи гузашта хулоса бароварда, арзиши оромию ҳамдигарфаҳмиро ҳамчун сарвати бебаҳо дарк намояд. Масъулияти шаҳрвандӣ ва садоқат ба манфиатҳои умумӣ омили муҳими иштироки фаъолонаи ҷавонон дар рушди кишвар мебошанд. Дарки амиқи сабақҳои таърихӣ метавонад ҷавононро ба ҳушёрии сиёсӣ, ватандӯстӣ, худогоҳии миллӣ ва ҳифзи дастовардҳои истиқлолу ваҳдат раҳнамун созад. Зеро ояндаи Тоҷикистон аз он вобаста аст, ки ҷавонони имрӯз то чӣ андоза худро ворисони арзишҳои сулҳ, ваҳдат ва давлатдории миллӣ дониста, барои ҳифзу таҳкими онҳо саҳми фаъол мегузоранд. Ин паём ҷавононро ба он ҳидоят мекунад, ки бо донишандӯзӣ, меҳнатдӯстӣ, эҳтиром ба қонун, таҳаммулгароӣ ва садоқат ба Ватан дар таҳкими пояҳои давлатдорӣ ва пешрафти ҷомеа нақши созанда дошта бошанд. Маҳз чунин муносибати масъулона метавонад кафолати идомаи сулҳу субот, пойдории ҳамдигарфаҳмӣ ва бунёди ояндаи ободу босуботи Тоҷикистон гардад.

Барои насли ҷавон Ваҳдати миллӣ пеш аз ҳама мактаби сабақомӯзи таърих аст. Ҷавонон бояд дарк намоянд, ки сулҳу субот ба осонӣ ба даст наомадааст ва барои ҳифзи он талошҳои бузурги сиёсӣ ва фидокориҳои зиёд анҷом дода шудаанд. Дар шароити густариши технологияҳои иттилоотӣ, ҷангҳои иттилоотӣ (гибридӣ) ва афзоиши таҳдидҳои нави амниятӣ ҷавонон бояд арзишҳои ваҳдат, таҳаммулгароӣ ва масъулияти шаҳрвандиро ҳифз намоянд. Ояндаи Тоҷикистон ба он вобаста аст, ки насли ҷавон то чӣ андоза сабақҳои таърихии солҳои душвори давлатсозиро дуруст дарк мекунад.

Таҷрибаи Тоҷикистон собит намуд, ки ризоият ва ҳамдигарбахшӣ тавоноии тағйир додани сарнавишти миллатҳоро доранд. Дастовардҳои бадастомада танҳо дар сурати эҳтиром ба арзишҳои сулҳ ва масъулияти умумӣ пойдор хоҳанд монд. Арҷгузорӣ ба сабақҳои гузашта ва ҳифзи ҳамбастагии ҷомеа кафили идомаи пешрафт ва ояндаи босуботи давлат мебошад.

Рӯзи Ваҳдати миллӣ яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихи навини Тоҷикистон мебошад. Созишномаи сулҳи соли 1997 ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, барои таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисодӣ, эҳёи ҳувияти миллӣ ва баланд гардидани нуфузи байналмилалии Тоҷикистон заминаи устувор фароҳам овард.

Нақши Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин раванди таърихӣ беназир ва сарнавиштсоз мебошад. Маҳз бо шарофати иродаи сиёсӣ, дурандешӣ ва сиёсати сулҳҷӯёнаи эшон Тоҷикистон тавонист аз буҳрони амиқи сиёсӣ берун омада, ба роҳи рушди устувор қадам гузорад.

Имрӯз ҳифз ва таҳкими Ваҳдати миллӣ вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон мебошад. Зеро сулҳу ваҳдат на танҳо мероси насли гузашта, балки кафолати рушди устувор ва ояндаи дурахшони давлату миллат аст.

ЮСУФҶОНОВ Фаридун,

ходими калони илмии Шуъбаи ШМА ва Канадаи

Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

 Сарчашмаҳои истифодашуда

1.     Эмомалӣ Раҳмон. Тоҷикон дар оинаи таърих. Аз Ориён то Сомониён. Душанбе: Ирфон, 2006.

2.     Эмомалӣ Раҳмон. Уфуқҳои истиқлол. Душанбе: Ирфон, 2018.

3.     Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон. Москва, 27 июни соли 1997.

4.     Назаров Н. Таърихи навини Тоҷикистон. Душанбе: Дониш, 2015.

5.     Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2023.

6.     Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон. Таърихи халқи тоҷик. Ҷилди VI. Душанбе: Дониш, 2011.

7.     United Nations. The United Nations and the Situation in Tajikistan, 1992-2000. New York: United Nations Publications, 2000.